Xitaydiki islam Wehimisi We Uyghurlarning Diniy Kimliki

       12105750_369719513227999_5775816911948024439_n

                           (1)

Xitay dairilirining uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-Iyul, ürümchi.

AFP

Xitay dairiliri 1-Apréldin bashlap yolgha qoyghan «esebiylikke qarshi turush nizamni» dunya miqyasida bir zor ghulghula qozghidi. Buning bilen xitayda islam wehimisining bash kötürüwatqanliqi hemde uyghurlarning türlük xirislargha duch kéliwatqan diniy kimliki yéngiwashtin herqaysi axbarat wasitiliride qiziq nuqtigha aylandi. Bu sahe bilen tonushluq bir qisim tetqiqatchilar bu heqte pikir qilip öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti.

Ashkara uchur menbeliri 2001-Yilidiki «11-Séntebir weqesi» din kéyin «térrorluqqa qarshi urush» atalghusining otturigha chiqqanliqini körsetsimu, xitay we rusiye hökümetlirining buni tézdin «islam térrorluqigha qarshi turush» sheklide istémal qiliwatqanliqi melum. Buning eng tipik ipadisi bolsa rusiyening musulmanlar köp sanliqni teshkil qilidighan chécheniye we daghistan rayonidiki paaliyetliride eks etse, xitayning bu jehettiki türlük paaliyetliri asasen uyghurlar diyaridiki «diniy esebiylikke qarshi turush» namidiki islam dinini teqib qilish tedbirliride öz ipadisini tapmaqta.

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetni analiz qilip kéliwatqan rayan bétlir bu heqte ötken hepte élan qilghan «xitaydiki islam wehimisi: uyghur musulmanlar, diktatoriliq we dunyawi qorqunch» serlewhilik maqaliside, xitay hökümitining ötken birnechche yildin buyan uyghurlar diyarigha qarita izchil yolgha qoyup kelgen diniy siyasetliri herqachan xitay reisi shi jinping otturigha qoyghan «térrorluqqa qarshi xelq urushi qozghash» chaqiriqi bilen chemberchas baghlinip kéliwatqanliqini tekitleydu. Uning qarishiche, buning téximu tepsiliy yeshmisi yéqinda uyghurlar diyaridiki partiye xizmitige mesul yuqiri derijilik qazaq emeldar sharxat axanning «xelqaradiki térrorluq yüzlinishi shinjangda muqimsizliq peyda qilmaqta» dégen mezmundiki sözliride öz eksini tapidu.

Washington shehiridiki «yéngi amérika wexpi» ning tetqiqatchisi doktor patrik méyér bu heqte pikir qilip, xitayning hazir xelqaradiki omumiy éqimdin paydilinip yerlik rehberlik qatlimi arqiliq xitayning dölet menpeitige paydiliq siyasetlerni ijra qiliwatqanliqini tekitlidi. U bu heqte mundaq deydu: «shübhisizki, ular (xitay hökümiti) xelqaradiki térrorluqqa qarshi urushning pursetliridin paydilinip, tashqi dunyadin bixeterlik we esebiylikke qarshi turushning usullirini öginiwatqan yérimu bar. Buning bilen ular xalighan bir guruppa kishilerge asanla ‹esebiylik› qalpiqini kiydürüp qoyuwatidu. Shuning bilen birge, xitay körünüshte xelqaradiki zor küch bolush süpiti bilen mushu xildiki xelqaraliq yüzlinishlerge maslishiwatqandek bir qiyapette otturigha chiqiwatidu. Emma siz tilgha alghan ehwallar, yerliktiki rehberlik qatlimining ijadiyetliri emes. Chünki, bu xildiki rehberlik qatlimining emeliy hoquqi yoq, héchqandaq uyghur bashliq bundaq ishlarni bir qolluq otturigha qoyup bir yaqliq qilalmaydu. Némishqa dégende, partiye hoquqini tutquchilar herqachan xitaylardin teyinlinidu. Ene shu xitaylar bu xil siyasetlerni tüzüp chiqidu hemde ijra qilishqa tashlap béridu. Shuning üchün bu ehwal diniy sahedimu oxshash, bu yerdimu héchqandaq hörmet mewjut emes, yeni imamlarmu kompartiyeni medhiyileydighan teblighlerni qiliwatidu.»

Patrik méyérning qarishiche, xitay hazir yolgha qoyuwatqan türlük milliy we diniy siyasetler, mahiyette xitay dölitining uyghurlarni assimilyatsiye qilip xitaygha qoshuwétish nishanining réalliqtiki inkasi iken. Bu bash nishan xéli burunla bix tartqan bolsimu, hazir u zor küch bilen ijra qilish basquchigha ötmekte iken. Emma bu xil siyasetlerge qarshi otturigha chiqiwatqan qarshiliqlarni «tashqi düshmen küchlerning tesiri» ge chétip qoyushning héchqandaq asasi yoq iken. U bu heqte mundaq deydu:
«Xuddi sizge melum bolghandek, xitay köchmenliri izchil halda zor kölem bilen (uyghurlar diyarigha) köchmekte. Buning bilen uyghurlar tézla bu yerde asasliq millet bolushtin qéliwatidu, ilgiri ular nopusning 80 pirsentidin köprekini teshkil qilghan bolsa, hazir 50 pérsentikimu yetmeydighan halgha chüshüp qaldi. Xitaylarning bu xildiki köchüshi bolsa dawam qiliwatidu. Shuning bilen birge, ichkiridiki bashqa ölkiler hemde sheherler bu jayda türlük qurulushlarni tamamlap shinjangni ‹tereqqiy qildurush› hemde téximu köp köchme nopusni yerleshtürüsh üchün tirishmaqta. Derweqe bularning hemmisi kishilerning arzusining qandaq bolushi bilen hésaplashmastin bu rayonini xitaygha assimilyatsiye qilip qoshuwétish üchün yolgha qoyuluwatidu. Méning chüshenchem boyiche, bularning hemmisi hazir yüz bériwatidu, xitaylar kelgüside shinjanggha téximu köplep bérishi mumkin. Chünki, shinjangning yoshurun küchi bekmu zor, zémin we makan, tebiiy bayliq, sekkiz dölet bilen qoshna bolushtek istratégiyilik orni qatarliqlar xitay köchmenlirini bekmu köp pursetler bilen temin etkechke, ular toxtawsiz köchüshi mumkin. Halbuki, neq mushu nuqtida uyghurlarning kimlik mesilisi meyli uyghurlar üchün bolsun yaki xitaylar üchün bolsun, oxshashla muhim qimmetke ige. Shuning üchün xitay hökümiti hazir yolgha qoyuwatqan siyasetler hemde uning ijra qilish yolliri éniqki meghlup bolghini bolghan. Emma ehwal qaysi derijide bolsun, shinjangda tashqi küchlerning tesiri yoq, héchbolmighanda roshen derijide rol oynighudek derijide mewjut emes. Meyli dunya uyghur qurultiyi bolsun yaki taliban bolsun, héchqaysisining tesiri yoq, bulargha chétishliq yérimu yoq. Hemmisi ichki amillarning roli arqisida otturigha chiqiwatqan ehwallar, xalas. Yene kélip bularning hemmisi xitay hökümiti yolgha qoyuwatqan siyasetlerge inkas süpitide otturigha chiqiwatidu.»

Rayanning bayanlirida éytilishiche, derweqe xelqaradiki «térrorluq yüzlinishi» dégende, xitay hökümitining közde tutqini yéngidin bash kötürgen d a ish sh teshkilati we buninggha baghlinishliqi bar, dep qariliwatqan süriyediki uyghur qoralliqliri, shundaqla chetellerdiki uyghur siyasiy teshkilatliri ikenlikini texmin qilish mumkin. Gerche biwasite we wasitilik uchur menbeliri süriyediki urush qaynamlirigha yughurulup ketken bu uyghurlarning xitaydiki siyasiy, iqtisadiy we diniy bésimlardin qutulush meqsitide qachaq yollar arqiliq xitaydin qéchip chiqqanliqini roshen halda körsitip bériwatsimu, xitay hökümiti yenila mushuni bahane qilip, uyghurlarning diniy kimlikige qaritilghan türlük hujumlirini jiddiy kücheytiwatqanliqi melum. Uning qarishiche, buning eng tipik ipadisi süpitide 1-Aprél élan qilinghan «esebiylikke qarshi turush nizami» hemde uningdiki uyghurlarning diniy kimlikini yoqitish nishan qilinghan mezmunlarni körsitish mumkin.

Bu yéngi «nizamname» diki alaqidar belgilimiler boyiche, uyghurlarning kündilik turmushi bilen chemberchas baghlinip ketken köpligen amillar, jümlidin isim qoyush, saqal qoyush hemde romal artish qatarliqlar «esebiylik» ning belgiliri süpitide qattiq nazaret qilinidighanliqi belgilengen. Shuning bilen birge, mushu belgilimining élan qilinishining özila xelqarada xitay dölitining islam dinigha tutqan muamilisige bir chong soal belgisini qoyghan idi. Bu heqte söz bolghanda, amérikigha qarashliq samoa arilining sabiq bash sotchisi hemde diplomat growér rés ependi bu xildiki diniy étiqadni dölet yölek bolghan halda zorluq küch arqiliq cheklesh qilmishining héchqandaq bir xelqaraliq ölchemge uyghun emeslikini alahide tekitlidi: «shübhisizki, xitay hökümiti héchqachan xelqara diniy erkinlikning ölchemliri bilen hésabliship olturghan emes. Xitay xuddi bashqa diktatora döletlirige oxshashla diktatoriliq asasidiki memliket bolghachqa, shexslerni yüz pirsent döletke sadiq bolushi kérek, dep qaraydu. Shuning üchün ular mushu xildiki sadaqiti yoq kishilerni ishqa qoyushtin bekmu qorqidu, xudagha sadiq kishilerni bolsa hergizmu ish béshigha yéqin keltürmeydu, bundaq kishilerdin bekmu hürküydu. Men uyghurlarning köp qismining tinchliqperwer musulmanlar ikenlikini, ularning ‹esebiylik› dégendin tolimu yiraq ikenlikini bilimen. Emma bu yerdiki tüp mesile shuki, uyghurlar étiqad qilip kéliwatqan din xitay kompartiyesi ijat qilghan sheyi bolmighachqa, xitay hökümiti we kompartiye buningdin iztirapqa chüshüwatidu we xewpsirewatidu. Ular bu jehette bashqa dinlarghimu oxshash usulni qolliniwatidu. Mana mushu seweblerdin ular islam dinini bir türlük tehdit dep qarimaqta hemde térrorluq hadisiliri herqachan musulmanlar bilen baghlinip qéliwatqanliqtek bir weziyettin paydilanmaqta. Bu arqiliq bu musulmanlarni térrorchi qilip körsitish arqiliq özliri xalighan ishlarni qilishning qestige chüshken gep.»

Melum bolushiche, xitay hökümiti élan qilghan uyghurlarning diniy kimlikini ajizlashturush meqsitidiki bu siyasetler élan qilinghandin kéyin, uyghurlar weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan analizchilar xitayda bash kötürüshke yüz tutqan islam wehimisi hemde uning buningdin kéyinki uyghurlar diyarigha körsitidighan selbiy tesiri heqqide köplep maqalilerni élan qilmaqta iken.

 

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: