Uyghurlarning Xeterlik Weziyiti Heqqide Oylinish

Memtimin Hezret
Autori: Mehmetimin Hezret
Chet’elde yashawatqan uyghur ziyaliyliri arisida bir weyaki bir nechche til bilidighanlar bar. Bu ziyaliylar arisida weten ichidiki xelqimizning tartiwatqan azab-uqubetliri toghrisida delil, ispati bolghan ilmi maqale yeziwatqanlar bek az. Chet’elde süküt ichide yashawatqan uyghurlar arisida texellus bilen bolsimu millitining dertlrini yéziwatqan, anglitiwatqanlargha elwette apirin oqushimiz kérek. Biraq ular yashawatqan döletlirining tili bile emes, uyghurche yézip, uyghurgha uyghurni chüshendürüsh bilen aware. Elwette menmu uzun yillap uyghurche yazdim. Xelqimizning közlirini tosuwalghan perdilerni söküp chiqiriwetishqa tirishtim. Maqale oqughuchilarning sanining azliqidin chet’eldiki uyghurlarning eqilgha bek éhtiyaji yoqlighini chüshünüp yettim. Kéyinki yillarda uyghurlarning mesilisini men yashawatqan türkiye xelqige anglitishining téximu paydiliq ikenlikini hés qildim we türkche yézishqa bashlidim. Uyghurlarning bilishi zörür dep qarighan bezi pikir, közqarashlirimini uyghurche yazghinimgha oxshash, bu maqalemnimu uyghurche yazdim. Chünki, deydighanlirimni uyghur qérindashlirim üchün intayin muhim dep qaraymen

Uyghur millitining teqdiri asaret boyunturqi astigha chüshken tarixtin boyan körülüp baqmighan xeterlik basquchqa kirip kelmekte

Gitlér, yehudi xelqini yéghiwélish lagirlirigha toplap yoq qilghan idi. Biraq gitlér armiyisining kontroli sirtida qalghan zéminlarda yehudilarning sani köp bolghanlighi üchün, yehudilar millet süpitide dölet qurushqa muweppeq boldi. Bugünki sherqi türkistan 21. Esirdiki eng büyük yighiwélish lagiridur. Sherqi türkistanliq qérindashlirim “ sen dimisengmu biz bularni bilimiz” déyishi mumkin. Amma, del bu künlerde siz bek bilmeydighan bezi melumatlar bar. Kommunist xitay hakimiyiti “dini esebiylikni tügitish nizami” ni néme üchün hazir qanun süpitide yolgha qoydi? Néme üchün erlerning saqal- burut, ayallarning mehrem kiyimliri, dini nikah, balilargha qur’anda bar bolghan isimlarni qoyush “jinayet” süpitide qanun’gha resmi kirgüzüldi? Nimishqa hazir?

Körülgenlerning perde arqisida körünmigenler néme bolushi mumkin?

Xitay dölet re’isi shijinping 2017.yili 6-7. April küni amérika pirizdinti donald tiramp bilen filoridada körüshti. Shijinping, tirampning aldigha bir pilan bilen kelgen idi. Bu shimali koriye pilani idi. Shijnping, tirampqa héchkim qiyas qilmighan bir teklipni berdi. Bu teklip, xitay bilen amérika birlikte shimali koriye diktator hakimiyitini aghdurup yoq qilish teklipi idi. Qulaqlirigha ishinelmigen donalt tiramp tiwittirda shijinpingni “ qaltis adem” dep maxtap tashlidi. Xitayni pul monopol qilidighan dölet tizimlikige kirgüzmeydighanlighini, eger xitay koriye mesiliside hemkarlishidighan bolsa xitay mallirigha yuqiri tamozhna biji qoyush mesilisidimu yumshaq pozitsiyide bolidighanliqining signalni berdi. Bu, texti tewrep qalghan xitay kommonistik partisi üchün hayati ehmiyetke ige bolghan mesililer idi
Amérika déngiz armiyisige a’it urush paraxotliri filosi koriye yérim ariligha qarap ilgirilewatqan ikki hepte ichide xitay koriye chégrisigha 200 ming esker yötkep boldi. Amérika, shimali koriyening atom bomba, qural,yaraq iskilatliri, herbiy a’iriport, déngiz portliri we muhim istiratégiyilik nuqtilirini bombilighandin kéyin, xitay, shimali koriyege zor miqdarda esker ewetip bu döletni ishxal qilmaqchi. Ikki koriyeni birleshtürmeslik nuqtisida xitay bilen amérika ortaq közqarashqa ige bolghachqa soda asanla pütti. Konkrétni mesililerde taralash tartish dawamlashmaqta.
Teqdirning karamiti heyran qalarliq. Xitay özi béqip chong qilghan, atom bomba yasash téxnikisini ügütüp kücheytken we 67 yil amérikigha qarshi kozur qilip ishletken bir janiwarni emdi amérika bilen birliship yoqatmaqchi boluwatidu. Uyghur qérindashlirim “koriye urushi bilen biz uyghurlarning néme munasiwiti bar?” dep sorishi mumkin. Bu munasiwetni chüshendürüshtin burun koriye heqqide bir abzas toxtilimen. 1950- 5119.yili koriye urushida ölgen bir amérika eskirige qarshiliq 18 xitay eskiri ölgen idi. Bu qétim amérika uzaqtin bomba atidighan bolghachqa belki hich eskiri ölmesliki mumkin. Xitayning koriyede 500 ming weyaki bir milyon eskiri ölsimu xitay hökümitining perwayi pelek. Chünki, déngizdin bir chogun su alsang déngizning süyi azlap qalmaydu-de

Xitayning pilani bir chalmida bir qanche qush urush

Xitay kéyinki 40 yilliq diplomatiside kawapmu, zixmu köymeydighan yolni tutup ziyansiz payda élishqa ügünüp qaldi. Amma ichki,tashqi ziddiyet chembiri xitayni barghanséri qistap kelmekte. Xitay bu qétim bir chalmida bir qanche qushni urush arqiliq ichki, tashqi kirzislarni birterep qilishni pilanlanmaqta
Birinchi: donald tirap teripidin wiladémir putin’ge teyyarlan’ghan dostluq urundurighigha shijinping ghippide kélip olturuwaldi
Ikkinji: xitay xelqini xuddi tirampqa oxshash“öz yolbashchi” sining “ qaltis eqli”ge heyran-hes qaldurush pursitige érishti
Üchinchi: déngsha’oping 1979 yili amérikigha bérip pirizdént régan bilen wétnam toghruluq mexpi kélishim hasil qilip kélipla ikki heptidin kéyin jenubtiki kommunist qérindishi bolghan witnamgha 400 ming kishilik esker bilen hujum qilghan idi.xitay armiyisi witnamda amérikining intiqamini elip bergendin kéyin, amérika texnilogiye we mebleghliri xitaygha yamghurgha oxshash yéghishqa bashlighan idi. Bu qétim shimaldiki kommunist qérindishini yoq qilish üchün yene amérika bilen birlikte herket qilish qararigha keldi. Yene bir tereptin uzun yillar urush körmigen xitay armiyisining urush qilish, qural we eskerlirini sinaqtin ötküzüshke éhtiyaji bar
Tötinchi: bir qaraqchi döletni yoqitip bérish xitayning xelq’aradiki étibarini ashushqa yardemchi bolidu
Beshinchi: yingi bir istratégiyilik zéminni qolgha keltürüp özige béqindi dölet qiliwalalaydu
Altinchi: washinggitonning qollishini qolgha keltürgen xitay kommonistik partisi dölet ichidiki barliq öktichilerni süpürüp taziliwétish pursitige érishidu
Yettinchi: gherb dunyasining musulmanlargha bolghan nepriti örlewatqan bugünki künde xitay, uyghurlar ichide kérekke kilidighan barliq kishilerni tazilap tügitiwétish pursitige érishkenlikini chushunuwatidu

Xitay hakimiyiti, sherqi türkistanda uzun’gha sozulidighan medeniyet qetliyamidin, qisqa waqitta emelge ashurghili bölidighan insan qetliyamigha ötüsh teyyarliqigha kirishmekte.
Sherqi türkistanda 500 ming etrapida xitay eskiri, 300 mingdin artuq xitay saqchi qisimliri mewjut. Uningdin bashqa bingtuwen we buxira xitay ahalisi ichide eskerlik xizmitige chaqiralaydighan 2- 3 milyon etirapida xitay köchmen bar. Xitayning sherqi türkistanda uyghur milliti zich olturaqlashqan rayonlarda burun sinaq qilip körgen ximiyilik, biyologiyelik qorallar bolupla qalmay, atom bombusini öz ichige alghan insan we janliqlarning neslini toptin qirip tashlighuchi radi’aktip qorallar mewjut

Xitay dölet re’isi shijinping, tiramp bilen körüshüsh üchün amérikigha yolgha chiqishtin burun, pilanlirining hésab – kitablirini tepsili tüzüp chiqqanliqi üchün, peqetla sherqi türkistandila ijra qilinidighan islami “ esebiylik we terorizimgha qarshi küresh” nizamnamisini élan qildi. Xitay hakimiyiti ishni islam dini we musulman uyghurlargha qarshi omumyüzlük küresh bilen bashlash bilenla qalmay, uyghur millitini qirdurushta uyghurlar arisidin tallap ishletken satqinlarni hoquqtin élip jazalash arqiliq, xa’inlarning öz millitini qirghin qilish qanliq opirasyun’gha aktipliq bilen qatnishishni kapaletke ige qilish üchün ularning yürikige wehime salmaqta. Bu xil jazalashlar derhal ünüm bergili bashlidi. Xitay médaysida uyghur munapiq emeldarlarning “men uyghur, musulman emes.” deydighan töwwenamiliri élan qilinishqa bashlidi. Satqin uyghurlarning “men musulman emes” deydighan bayanatliri tarixta körülüp baqmighan idi. Ikkinji qedemde ulargha ”men uyghur emes junggoluq“ diguzishke bashlaydu. Ötken hepte xitay kommunist partiyisining organ gézitisi “xuwenchi’u “ da “uyghur ma’arip sahesidiki oqutquchilar partiyige sadiq körünidighan, amma kallisida bölgünchilik idiyisi bolghan ikki yüzlimichiler” bolghanlighi toghruluq maqale élan qilindi. Barliq uyghur mu’ellimlerge kim qeyerde, qachan, kimlerge bölgünchilik tindisssiyesi bolghan gep- söz, herketlerde bolghan? Deydighan jediwel tarqitilip toldurushqa qistimaqta. Dölettin ma’ash alghan hemme kishining qachan qaysi döletke sayahetke bardi, kimler bilen körüshti. Kimning balisi qaysi dölette, qaysi mektepte oquwatidu? Bu toghruluq mesile tapshurush herikti bashlitildi. Chet’elde oquwatqan dölet borsidiki oqughuchilarning bursi toxtitildi. Ata- aniliri oqutiwatqanlarning ata- anisi tutup solap qoyulup, baliliri qaytishqa mejburlimaqta. Bir munche oqughuchilar béshigha kélidighan balayu- apetni bilip turup, ata-anisini qutquzush üchün weten’ge qaytip kétiwatidu.
Xitay hökümiti, izligen uyghur millitini bir birini ézishke mejbur qilghandek, xitay ghalchiliri bolghan kadirlarnimu bir birini pash qilishqa righbetlendürmekte. Izilgen xelqlerni bir birige ezdürüshtin zoq éliwatqan xitay hakimiyiti, uyghur millitini yene bir qétim bir birige qirdurush üchün zor miqdarda mukapat puli ayrimaqta we bu pullarni pash qilghuchilargha mertlik bilen tarqatmaqta. Balilirini “kélechegi yaxshi bolidu” diyiship bes – bes bilen xitayche mekteplerge apirip bérip, xitay hakimiyitini “qosh tilliq ma’arip” ismi astida uyghur balilirini uyghur tilidin, uyghur rohidin, uyghur mediniyitidin, uyghur örp- aditidin ayrip xitayche sözleydighan xitay maliyi yaritish üchün töhpe qoshqan “uyghur kadir- ziyaliy”lar tarixi wezipisini orunlap bolghanlighi üchün, ularning köp sanliq qismini ishletmesliki mumkin

Men 1997.yili yazghan “ musteqilliq kürishi” kitawimda “uyghur milliti yoqulush basquchigha kirgendin kéyin, xitaylarning uyghur xa’inlargha éhtiyaji qalmaydu” dep yazghan idim. Bügün xitaylar, uyghur millitining yoqilishini tizlitish istiratigiyeside milliy zulum wastisi qilip ishletken özlirige sadiq uyghur malaylargha ihtiyaji chüshmeydighanlighigha ishenmekte. “uyghur kadir, ziyaliy” diyilgenlerning köpinchisi, xitayning yuqiri ma’ashi bilen boyni baghlan’ghan gilashtukluq qullargha aylandurulghan kishiler idi. Ular, uyghur milliti küchlük bolghan derwirlerde uyghur millitige qarshi ishlitilgen. Emdi ulargha béridighan pulni xitay hakimiyiti xitay köchmenlirige bérip, uyghurlarni tiz we omumyüzlük yoqutush üchün biwaste xitay kadirlarni ishlitishke qarar qildi

Xitay hakimiyitining bu qétimqi asasi nishani uyghur puldarlardur

Medeniyet bayliqsizmu yashawéridu. Biraq bayliq medeniyetning tereqqiyatida kem bolsa bolmaydighan amilidur. Nahayiti yéqin kélechekte omumyüzlük zerbe bérish nöwiti puldar uyghurlargha kélidu. Uyghurlarning qolida dölet yoq, esker yoq. Küchsiz uyghur milliti ichide bir qisim kishiler pul tépip bay boldi. Bayliq küch démektur. Uyghurlarda “buqini höküretken ikki tashaq” deydighan gep bar. Axta qiliwétilgen buqa öküzge aylinidu. Ömür boyi qosh söresh, jugaz chörishtin bashqa ishqa kérekke kelmeydu. Bayliqtin ibaret küchtin ayrilghan uyghurlarni muhtaj halda qoyup, az- azdin “yardem” tashlap bérip “partiyige rexmet” yégüzüp ezmek we izligen achlar arisigha söngek tashlap bir biri bilen talashturmaq asan bolidu. Biraq uyghur baylarning köpükchisi puligha ishinip shirin uyqusini uxlimaqta. Tiz bay bolghan bir qisim uyghurlar, parixor xitay emeldarlirining himayiside bay bolghan. Ular” wang shuji, jang shujigha para bersem méni qoghdaydu” dégen xam- xiyal bilen ach böre, yolwaslar arisida bexiraman oynap yürgen quzilargha oxshaydu. Uyghur baylar arisida chet’elge sayahetke chiqmighini yoq. Balilirini chet’elge oqushqa weya tijaretke ewetmigenler az. Xitaylar, ularni “téror”gha nahayiti asanla chétip barliq mal- mülük, pullirini musadire qilishqa bashlaydu. Bu qétim bir qanche bay uyghurni “uyghurlardimu baylar bar” dep chet’elliklerge körsitish éhtiyaji üchünla qoghdap qélishi mumkin

Uyghur milliti yéqinqi 100 yil ichide 6 qétim xitaylar teripidin soyghan piyazgha aylandurulup qoyghan. Bu 7. Qétim uyghurlarni bayliqtin ayrish herkiti bolidu. Xitayning bu pilanining shepisi hazirdin bashlap kéliwatidu. Bu qétim uyghur millitini toptin yoq qilishining teyyarliqliri her tereplime, etrapliq ishlenmekte. Dunyadiki barliq musulman döletlerning hökümetliri xitay terepte turiwatidu. Amérika, shimali koriye mesiliside xitaydin paydilinish üchün bel baghlighan weziyette. Dunyada musulmanlargha qarshi nepret küchiyiwatqan bu künlerde, xitay, uyghur millitining dini we milliy wijdan igilirini, puldarlirini omumyüzlük taziliwétishning eng yaxshi pursiti dep qarimaqta. Éziz uyghur milliti tarixtiki eng xeterlik milliy kiriziske duch kelmekte

Uyghurlar néme qilishi kérek?

Bugunki kunde milletning mewjudiyitini saqlap qélish muhimlarning ichidiki eng muhim mesile. Millet süpitide süküt ichide sebir qilip turishimiz lazim. Gerche xitay , ijtima’i taratqularda “sebir” sözini ishletkenlerni “téror gumandari” dep qaraydighanliqini élan qilghan bolsimu, “sebir” sözini ishletmey turupmu sebir qilghili bolidu. Muhemmet eleyhissalam kebide namazda sejdige barghanda mushriklar tügining poq tolghan üchey- qérinlirini béshigha artip qoyghanda, nepessiz qélip ölüshke az qalghandimu sebir qilghan. Musulmanlarning tunji shéhidi sümeyye mushriklar teripidin parchilinip öltürülgendinmu sebir qilghan. Waqti- sa’iti kelmey turup kolléktip isyan qilish, millitimizning yoqilishini tizlitishke yardemlishishtin bashqa payda élip kelmeydu. Bezi yashlirimizning bir weyaki bir qanche kishilik gurup bolup teshkillinip xitay armiyisi we saqchilirining zorawaliqigha qarshi jihat qilip shéhitlik yolini tallishi milli we dini rohimizni janlandurishimiz üchün eng qimmetlik ilham menbesidur. Ularni éyipligenler weten xa’inidur. Millet düshmenliridur. Biraq kolléktip halda milliy azatliq üchün quralliq küresh qilidighan kün bügün emes. Bu qétim uyghur milliti san jehettin azilishimiz mumkin. Biraq bir millet süpitide milliy mewjudiyitimizni saqlap qilalisaqla neslimizning köpiyish, erkinlikke érishish pursitige haman bir küni érisheleymiz. Bügün xelqimiz xitaydin merhemet kütmiginige oxshash, tashqi dunyadinmu herqandaq bir yardem kélip qalarmikin dep xam- xiyalda bolmasliqi lazim

Undaqta aqiwitimiz néme bolidu?

Her yamanliqta bir yaxshiliq bar. Bügün xitay bilen amérika shimali koriyege urush échish mesiliside bir mexpi kélishim hasil qilghanliqi melum. Biraq oljini qandaq bölüshüsh toghruluq herkimning bir pilani bar. Eger heqiqeten urush partlaydighan bolsa 3. Dunya urushi koriyede olja bölüshushtin partlaydu we ot muqerrer yusunda xitaygha tutushidu. U chaghda xitayning barliq düshmenliri biz uyghurlarni izdep tapidu. Waqti kelgende xelqimizni teshkillep azatliq üchün ümümiyüzlük quralliq küreshke yitekchilik qilidighan qabiliyelik teshkili aparatimiz otturigha chiqidu. Bugün xelqimizge deydighan sözüm shu: sebir we süküt özingizni qoghdaydighan qalqaningiz bolsun

Chet’elde milliy küresh üchün hayatini béghishlawatqan qérindashlirimgha ikki éghiz söz

Chet’elde bir birini yaxshi körmeydighan teshkilatlirimiz, bir teshkilat ichide turup bir birining orisini kolawatqan “rehber”ler, mewjut ehwalimizni özgertish üchün bir yerge jem bolup kuch hasil qilishimiz üchün tosalghu teshkil qiliwatqan asasliq amillarning biridur. Esirlep nam- shöret, huquq acharchilighi ichide yashap kelgen bir millet arisida her kochidin bir “dahi” chiqishini tosup qalghili bolmaydu. Weten ichide teshkillik bir herbiy kuch we azatliq kürishige yitekchilik qilidighan bir teshkili organ otturigha chiqqanda, chet’eldiki teshkilatlirimiznimu retke sélip küchlendürüsh imkaniyitige ige bolimiz. Chet’elde milliy küresh ichide piship yétilgen, milletke sadiq, pidakar, tirishchan, qabiliyetlik kishilirimiz bar. Bugünki bu basquchta ular özlirining shexsi bixeterligige alahide köngül bölüshi lazim. Xalighan ashxanilarda, mihmandarchiliqta, ammiwiy sorunlarda tamaq yimesligi yaki diqqet qilishliri lazim. Wetendin kelgen ( eng yéqinliri bulushtin qet’i nezer) soghilarni yémesligi, kéymesligi, ishletmeslikini tewissiye qilimen. Wetendin kélip tuyuqsiz “yardem süyer” bolup qalghan puldarlardin uzaq turishi lazim. Jornalist, mujahit, inqilapchi, uyghur dosti… qiyapetliri bilen yéqinlashqan chet’elliklerning esli kim bolghanliqi toghrisida mükemmel melumatqa érishmey turup ular bilen qoyuq munasiwet onitishtin, bille tamaq yéyishtin saqlinishliri lazim

Chet’elde weten söygüsi bilen yashawatqan uyghurlarning eng mühim wezipisi, sherqi türkistanda xitay hakimiyiti teripidin sadir qiliniwatqan dölet jinayitini dunyagha bar kuchimiz bilen anglitish. Xitay sherqi türkistanda milliy qirghinchiliq qilishtin qorqmaydu. Qorqidighini bu qirghinchiliq pakitlirining dünya jama’etchiligi teripidin bilinip qélishidur. Wetnimizde yüz biriwatqan qanliq pajiyelerdin tunji xewer tapidighanlar yene biz uyghurlar. Qoli qelem tutalaydighan wijdan igisi bolghan uyghur ziyaliliri, uyghurgha uyghurni chüshendürüsh pa’aliyetlirini bir müddet toxtutup, özliri yashawatqan döletning tilida yézip,sözlep u delet xelqlirige sherqi türkistandiki milliy qirghinchiliqning heqqiqi ehwalini anglitayli, dostlirimizni küpeyteyli. Démokiratik döletlerde xelq awazi hükümetlerge jiddi tesir körsitidighanliqini estin charmasliqimiz lazim
Chet’eldiki milliy küreshni jan béqishning kespi süpitide ishlitip kéliwatqanlarmu, yillar burun yadiliwalghan, qimmitini yoqatqan kona geplerni tashlap, yéngi melumatlarni, hich bolmisa yazghanlirimizni oqup andin téliwizor, gézitlerge yügrisun. Bu künler hemmeylen wezipisini chin yürektin qilishqa tirishidighan künlerdur

Chet’elde jan béqishni maharet dep chüshünüp, heqiqet aldida gas we qarghu buluwélip yashawatqan uyghurlarmu bugün xatirjem emes. Chünki, xitay ularghimu xatirjemlik bermeywatidu. Shuni bilishimiz lazimki, millet xatirjem bolmisimu men xatirjem yashash yolini tallaymen digüchiler özining uyghurlighini unutup qalghan uyghurlardur. Siz özingizning kimligingizni unutsingizmu, xitay sizning kimligingizni unutmaydu. Millet xatirjemlikke érishmey turup sizning xatirjemlikke érishishingiz mumkin emes

Kéchining eng qaraghghulashqan waqti, tangning eng yéqinlashqan waqtidur. Xitayda we etirapida kütülmigen bir ehwal tuyuqsiz yüz birip qélishi mumkin. Her ihtimalgha qarshi jiddiy teyyarliq ichide turishimiz lazim.

 

http://www.uyghurnet.org/ug

 

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: