Uyghurlargha Xitay Medeniyitini Zorlash, Xuddi Tashni Tayaqqa Tangghandek Exmaqliq!

Uyghur ösmürlirining derslikige kirgüzülgen xitay klassik nemuniliri teshwiq qilinmaqta. 2017-Yili 22-Aprél.

Uyghur ösmürlirining derslikige kirgüzülgen xitay klassik nemuniliri teshwiq qilinmaqta. 2017-Yili 22-Aprél.

qiucinews.com

Xitayning atalmish «qosh til maarip» islahatida nöwette, uyghur balilirigha yalghuz uyghur til-Edebiyati dersila uyghurche ötülgendin bashqa, barliq dersler xitayche ötilidu, uning üstige heptide bir qanche saetla ötilidighan uyghur til-Edebiyati derslikidin uyghur klassik nemuniliri chiqirip tashlinip, uning ornigha xitay klassik nemunilirining terjimisi kirgüzülgen idi. Dairilerning yéqindin buyan uyghur oqughuchilirigha klassik xitay shéirlirini yadlitish, xitayche xushxet yézishni ögitishtek köp xil shekillerde xitay eneniwi medeniyiti sistémiliq singdürüwatqanliqi melum. Uyghur ösmürlirining öz eneniwi medeniyiti, til we tarixi bilen uchrishish pursetliri barghanche taraytiliwatqan bir weziyette, xitay dairilirining yene ulargha xitay eneniwi medeniyitinimu mektep maaripi arqiliq singdürüwatqanliqi, ata-Ana we ziyaliylarda endishe qozghimaqta.

Xitay hökümiti, uyghur élidiki qosh til maarip siyasitining yürüshüsh méxanizmini küch we meblegh bilen kücheytip keldi. 2020-Yilgha barghiche mektepke kirishtin ilgiriki 3 yilliq qosh tilliq yeslige kirish nisbitini 85% ke östürüshke kapaletlik qilish xitayning nöwette ishqa ashuruwatqan pilani. Yesli yéshidiki gödeklerge pütünley xitay tilini asas qilghan maaripni yolgha qoyush bilen uyghur ewladlirining deslepki til we ang terbiyisiningmu xitaylar teripidin monopol qilinghanliqi uyghurlar yüzliniwatqan achchiq bir réalliq. Qosh til maaripi siyasitining xitay hökümitining uyghur élini idare qilishtiki eng muhim siyasiti ikenliki we assimilyatsiye qilishni meqset qilghan bu siyasetning barghanche kücheytiliwatqanliqi endishe qozghap kéliwatqan bir mesile. Xitay hökümitining nöwette mekteplerdiki qosh til maarip siyasitige yandash halda xitaylashturush yeni xitay eneniwi medeniyitini singdürüsh terbiyisinimu sistémiliq halda mektep maaripigha élip kirgenliki, aqsu wilayitide yéqinqi künlerdin bashlap «junggo eneniwi medeniyitini mekteplerge kirgüzüsh» témiliq mexsus herikitining bashlanghanliqi bilen yenimu roshen ipadilendi.

Uyghur aptonom rayoni partkomining daimiy heyet ezasi erkin turaxun ilgiri « shinjang géziti» de élan qilghan maqaliside «töt kimlik» qarishini yeni xitay reisi shi jinping otturigha qoyghan «töt kimlik», dölet birliki, milliy bölgünchilikke qarshi turush we shinjangning muqimliqi hem uzun muddetlik eminlikini ilgiri sürüshtiki asasiy siyasiy tedbir qilish» terbiyisini, yash-Ösmürlerge qaritilghan eng muhim terbiye milletler ittipaqliqi terbiyisi bilen yughurulushini teshebbus qilghan idi.

Yéqinqi 2, 3 yilda, uyghurlar wetinide hetta aililiride ewladlargha öz milliy we diniy kimlik,til terbiyiliri élip bérish xitay hökümitining cheklimisige uchrawatqan sharaitta, xitay dairiliri mekteplerdin paydilinip uyghur ballirigha «jungxua milliti» tuyghusi yétildürüsh we xitay eneniwi medeniyitini singdürüshni programlashturup singdürüshke bashlighan. Uyghur yash ösmürlirige xitay klassikliridin li bey, dufularning qedimi shiér nezmilirini yadlitishmu xitay eneniwi medeniyitidin pexirlinish tuyghusini yétildürüshtiki asasliq usulining biri bolup qalghan.

Kanadada yashawatqan uyghur shair tuyghunjan abduweli, uyghur balilirigha xitay tili we yaki junggo medeniyitini ögitish bahaniside xitay tarixiy klassik nezmilirini yadlitishning, peqetla shéir yadlashla emes, belki bu arqiliq uyghur ewladlirining tilini, dilini xitaylashturush, öz tarixiy we medeniyitini untuldurup, xitaydin pexirlinish tuyghusini ashurush, axirida bolsa assimilyatsiye qilishni meqset qilghan rezil tedbir ikenliki tenqid qildi we yene, bolupmu uning mekteplerge resmiy yosunda maarip arqiliq élip bérishning intayin xeterlik ikenlikini, hetta uyghurlar perez qilghandinmu téz we yaman aqiwetlerni élip kélidighanliqini agahlandurdi.

Xitay dairilirining 2000-Yillarning béshidin bashlap resmiy yolgha qoyghan «qosh til maaripi» namida xitay tili maaripini omumlashturup, eslidiki uyghur mekteplirini qisqartip, uyghur tilidiki derslerni azaytishi, hetta xitay klassiklirini terjime qilip uyghur til edebiyati dersige kirgüzüshi, uyghurlar arisida naraziliq qozghap kéliwatqan mesile. Tuyghunjan ependi dairilerning yéqindin buyan buninggha qarshiliq qilghan, naraziliq bildürgen we yaki maslashmighan uyghur ziyaliylirinimu tazilash herikitini élip bériwatqanliqigha bolghan endishisi bildürdi.

Uyghur ziyaliylar we paaliyetchiler, uyghur ewladlirini, uyghur tili we medeniyitini xitayning assimilyatsiye xirisidin qutuldurush yolida chetellerdimu oxshimighan muhakime we tetqiqatlarni élip barmaqta we yighinlarda hazirqi uyghurlarning réalliqigha munasip tedbir élish zörürlükini, barliq teshkilat we hijrettiki uyghur jamaitining buni eng muhim mesile qatarigha qoyushi kéreklikini teshebbus qilip kelmekte.

Merkizi istanbulgha jaylashqan uyghur akadémiyisining sahibxaniliqida 2-Nöwetlik «uyghur mutepekkurlarni xatirilesh ilmiy muhakime yighini» ning teyyarliq xizmetlirini qiliwatqan, uyghur akadémiyisining reisi abdulhemit qaraxan ependi 6-May (shenbe) küni échilidighan bu qétimliq yighinda, molla musa sayrami wapatining 100-Yili, hüseyinxan tejelli wapatining 90-Yili, qutluq shewqi wapatining 80-Yili we abduqadir damolla tughulghanliqining 155-Yilliqi ilmiy doklatlar bilen xatirilinidighanliqini qisqiche tonushturup ötti. Abdulhemit qaraxan ependi yene, xitayning del mushundaq uyghur ewladlirini öz tilidin, tarixidin, milliy tuyghuliridin yiraqlashturushta jiddiy tedbirlerni élip bériwatqan bir peytte, uyghur akadémiyisining, weten ichi-Téshidiki uyghurlargha özining tarixini we tarixiy shexsiyetlirini chüshinish arqiliq meniwi hayatimizni béyitip, ewladlarda milliy rohni kücheytishni asasiy meqset qilidighanliqini bildürdi. Shundaqla uyghurlarning milliy mewjudiyitini saqlap qélish we xitayning barghanche küchiyiwatqan assimilyatsiye qilish tehditige taqabil turushta bularning muhim rol oynawatqanliqidin, xitay hökümiti mana mushundaq uyghur tarixiy shexsliri we klassikliri, mutepekkurlirini dersliklerdin chiqirip tashlap, uyghur ewladlargha yetküzülüshning aldini almaqta we tamamen xitay idiyisini uyghurlargha tangmaqta dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.(Gülchehre)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: