Mehbusluq meshiqi

Autori: Abduweli Ayup
Abduweli ayup qatarliq wijdan mehbusliri ustidin ürümchi shehiri tengritagh rayonluq sot mehkimisi chiqarghan hökümname. 2014-Yil 11-Awghust

Abduweli ayup qatarliq wijdan mehbusliri ustidin ürümchi shehiri tengritagh rayonluq sot mehkimisi chiqarghan hökümname. 2014-Yil 11-Awghust

Photo: RFA

Kamérda yatqan waqtim uzirip kona mehbusqa aylanghandin kéyin künde tayaq yéyishtin qutuldum, emma yürekni ghajaydighan-Amalsizliqtin – Tayaq yégenge tamashibin bolushtin qutulalmidim. Her küni yéngi mehbus kirip turatti we mehbusluq meshiqige sélinip xorlinatti. Mehbusluq meshiqi dégini qamaqxanida déyishke tégishlik söz, turushqa tégishlik qiyapet we qilishqa tégishlik heriketlerni özleshtürüsh idi. Yéngi mehbuslarni kamér bashliqining buyruqi boyiche uzaqraq yatqan bir qolchomaq meshiqlendüretti. Bu qolchomaqlar uyghur yaki xitay bolushidin qetiynezer buyruq xitayche bériletti. Xitaychini peqet bilmeydighan, anche munche sözleshni bilsimu oqup yézishni bilmeydighan uyghur baliliri her daim xorlinatti, bozek we exmeq qilinatti.

Mehbusluq meshiqide gundipay kamér aldigha kelgen, soraqqa élip chiqqan, kamérgha kirip tekshürgen, soraqxanigha élip mangghan, soraqtin qaytqan, qamaqxana bashliqi tekshürgen, doxtur kelgen, manéwir qilinghan, esker üstünki karidordin qoralliq nazaret qilghan, yuqiridin rehber kelgen…Dégendek ehwallarda qandaq qiyapette turush we qandaq söz-Herikette bolush ögitiletti. Qamaqta barliq soal we jawablar xitayche qéliplashturulghan bolup mehbuslar yadlishi kérek idi. Meshiq jeryanida mehbus azraqla bixestelik bilen birer sözni özgertiwetse tayaq yeytti.

Mehbusluq meshiqide ögitilgen boyiche gundipay soraqqa élip chiqish üchün isim chaqirghanda mehbus ishik aldigha kélip, xitayche «doklat» déginiche sériq siziqning sirtida béshini changgallap tik turushi kérek idi. Sériq siziq kamirining ichidin ishikke yérim métir ariliq qoyup sizilghan bolup mehbuslar adette bu siziqtin ötmesliki, ishiktiki barmaq patmighudek arachlardin karidorgha qarimasliqi kérek idi. Meqset mehbuslargha hetta karidorda néme boluwatqanliqinimu körsetmeslik bolsa kérek. Bundaq sériq siziq, qizil siziq we qaidiler men yétip baqqan qeshqerdiki qamaqxanilardin tartip ürümchidiki qamaqxanilarghiche oxshash idi. Emma mehbusluq meshiqining köngülni aynitidighan yiringdek mezmuni qamaqxana we qamaqxana ichidiki korpuslargha qarap oxshimaytti.

Mehbusluq meshiqini eng qattiq we rehimsiz yürgüzidighini meshiqlendürüsh kaméri dep atilidighan alahide kamér idi. Adette qamaqxanilarda yette kamér bir birlik qilinip bashqurulatti. Her yette kamérning biri «köndürüsh kaméri» yaki «meshiqlendürüsh kaméri» dep atilatti. Yéngi qamalghanlar aldi bilen mushu kamérgha solinip birer hepte yaki bir qanche hepte tayaq yep mehbusluq meshiqini bashtin kechüretti. Meshiqte qaidilerni pütünley öginip, qamaqxana belgilimisini toluq yadlap bolghandin kéyin bashqa kamérgha yötkiletti. Xitayche bilmeydighan bichare balilarning beziliri ikki üch waraq, yene beziliri besh alte waraq xitayche qaidini til-Haqaret we tayaq toqmaqlar ichide yadlashqa mejbur. Yadliyalmisa, urup haqaret qilghandin bashqa؛ tamaq bermeslik, teret qildurmasliq, kéchide nöwetchilikke sélip uxlatmasliq, xala yughuzush, béshigha qara xalta kiydürüsh we teret sürtküzüsh…Qatarliq chare körületti.

Meshiq kamérlirigha bashliq bolghanlarning köpinchisi tekrar jinayetchi, wehshiy qatil yaki muddetsiz késilidighan jinayetchiler bolatti. Bundaqlarning délosi sörilip kétidighan bolghachqa qamaqta uzun turup qalatti. Shunga ularning saqchilar bilen ich qoyun-Tash qoyun bolush éhtimalliqimu chong idi. Ularning hoquqi bashqa kamér bashliqliridin köprek, paaliyet dairisi kengrek we kamérgha kirip chiqishi erkinrek bolatti. Adette meshiq kamérining bashliqliri saqchi ishxanisigha kirip tamaka chéketti. Karidorda méngip yürüp gundipaylargha yantayaq bolatti.

Mehbusluq meshiqide kamér bashliqi sotchining rolini, chomaqchi boluwalghan kona mehbus saqchining rolini, yéngi mehbus jinayet gumandarining rolini alatti. Hetta bundaq meshiq resmiy soraqning tüsinimu alatti. Chünki qamaqta yatqan her qandaq bir mehbus bashqilarning jinayi pakitlirini melum qilsa délosi yénik bir terep qilinatti. Kamérdiki mehbusluq meshiqi we soraq xizmet körsitish üchün tépilmas purset idi. Qolchomaq, gundipay we kamér bashliqi bu xizmet körsitish mesiliside hemtawaq idi. Yéngi mehbusqa kamérdiki her minut, tayaq, deshnem we haqaretler éghir kélip resmiy soraqta démigenni kamérda toluqi bilen déyishi mumkin idi. Chünki soraqta saqchining zulumi her qanche uzun dawam qilsa künde yette sekkiz saettin birer hepte dawam qilatti. Emma kamérdiki tayaq her minut, her saet, hetta kécheyu-Kündüz dawam qilatti. Uning üstige tola qamilip köngen kamér bashliqi we qolchomaqlarning qiynash usulliri soraqchidin wehshiy, izchil we shermende idi.

Bir küni saqchi siyasiy mehbustin birni qamap qoyup ketti. Özini aqsu awattin dégen bu bala ürümchide bir mexpiy medrisidin tutuluptu. Bichare bala xitayche emes uyghurche oqup yézishnimu bilmigechke bek qiynaldi. Eger uyghurche oqushni bilgen bolsa meshiq jeryanida yadlaydighan xitayche mezmunlarni yézip bergen bolattim. Xitayche gepni uyghurche yazsa teleppuzi ghelite chiqsimu, yadlapla bolsa, tayiqi yénikleytti. Emma bichare uyghurche yézip bergen xitayche qaidini oquyalmighach, yadlap bolalmidi.

Kamér bashliqi uninggha etigendin kechkiche yeydighan héch nerse bergüzmidi. Siyasiy mehbuslargha adette künde birer qétim teret qilishqa ruxset qilinatti. Talip bala teriti qistap biaram bolmasliq üchün özimu tamaq telep qilmidi. Achliqtin bolsa kérek, talip bala kechlik nöwetchilikte béshi qéyip yiqilip chüshti. Péshanisini tutsam ot kawap bolup qizip kétiptu. Héch bolmisa su bérishini dédim. Biri su alidighangha méngiwédi. Kamér bashliqi özining tamaka chekkende ishlitidighan tükürük qachisini tenglidi. Tükürük qachisigha élip kélingen suni tinmay ichiwatqan baligha qarap chidiyalmay közeynikimni qolumgha élip sürtken bolup qopup kettim, emma qollirim titrep héch qamlashturalmayttim.

-Men kichik waqtimda uyghurlarning meschit aldida namazdin qaytqanlar tükürüp qoyghan tamaq, méwilerni yégenlikini körgen. Sorisam «dawa bolidu!» déyishken idi. Méning tükürüküm buning qizitmisigha payda qilidu. Belki téxi qosh ünüm bérip buninggha xenzuche tilmu chiqip qalar, dep hijaydi kamér bashliqi.

Ot-Kawap bolup yatqan talip özi heqqide kimning néme dewatqinini chüshenmeytti. Kün boyi aghzigha bir burda nan, bir yutum su almighan bichare qozidek tügülüp yerdila uxlap qalghan idi.
2017-05-16

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/mehbusluq-meshqi-05162017130824.html/story_main?encoding=latin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: