Milliy Ustaz Ghulamidin Paxta Ependining Hayati

                                     -1-

Ghulamidin paxta ependi nyu-Yorktiki shexsiy turalghusida radiomiz ziyaritini qobul qilmaqta. 2017-Yil 9-Aprél, nyu-York.

Ghulamidin paxta ependi nyu-Yorktiki shexsiy turalghusida radiomiz ziyaritini qobul qilmaqta. 2017-Yil 9-Aprél, nyu-York.

RFA/Qutlan

Bu yil aprélning bashlirida muhajirettiki uyghur péshqedemliridin ghulamidin paxta ependim nyuyorktiki shexsiy turalghusida radiyomiz ziyaritini qobul qildi.

Uda ikki künge sozulghan yüzmu-Yüz söhbet jeryanida 87 yashqa kirgen ghulamidin ependi özining ömür musapisini eslep ötti.

U ajayip kechmishlerge tolghan hayat hékayisini bashlashtin ilgiri mundaq dédi: «men 68 yildin buyan weten sirtida yashidim. Jismim dunyaning jay-Jaylirida bolghan bolsimu, emma rohiy dunyayim, xiyallirim we chüshlirim haman wetinimni, ezizane qeshqerni seyir qilip yürdi!…»

Ghulamidin paxta 1930-Yili 4-Ayning 15-Küni qeshqer héytgah jamesige qoshna bolghan égizériq mehelliside dunyagha kélidu. Uning dadisi exmet paxta qeshqerde birqanche ewladtin buyan paxta tijariti bilen shughullinip kelgen öz dewrining oqumushluq serxilliridin idi.

U 2 yérim yash waqtida anisidin yétim qalidu. Kéyinche dadisi exmet paxta shéng shiseyning tutqunidin qéchip qeshqerdin ghayib bolidu. U chong anisining terbiyeside ösüp chong bolidu.

1930-Yillarning bashliridiki qeshqer, uyghur diyarini qaplighan milliy inqilabning siyasiy merkizige aylinidu. Milliy inqilabning netijiside qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti ichki we tashqi küchlerning zerbiside yiqilidu. Uningdin kéyinki jeryanda qeshqerning weziyiti barghanséri murekkepliship kétidu. Ene ashu tinchsiz yillarda u özining birinchi mektep terbiyesini général mexmut muhitining hamiyliqida qeshqerning nobéshida échilghan «nemune» mektipide alidu.

Ghulamidin ependining eslishiche, eyni yilliri uning dadisi exmet paxta qeshqerde yéngi mektep échip, général mexmut muhitining qollishigha érishidu. Halbuki, qeshqerde künséri küchiyip bériwatqan siyasiy teqib we sowét jasuslirining bésimi tüpeyli türkchilik mepkurisi bilen emdila yiltiz tartqan jedidchilik maaripi zerbige uchraydu.

1930-Yillardiki qeshqerde uyghurlarning yuqiri qatlimigha mensup serxiller arisida türlük éqimdiki siyasiy guruhlar we oxshimighan mepkuridiki kishiler mewjut idi. 1930-Yillarning otturilirida général mexmut muhitining qollishigha érishken exmet paxta qatarliq kishiler bilen mepkure jehettin sowét ittipaqigha mahil abdukérimxan mexsum qatarliq kishiler otturisida ixtilap tughulidu.

1937-Yili 4-Ayda général mexmut muhiti qeshqerni tashlap chetelge chiqip kétishke mejbur bolghandin kéyin, shéng shisey qeshqerde minglighan uyghur serxillirini tutqun qilidu. Exmet paxtimu chetelge kétishke mejbur bolidu.

Ghulamidin ependi özining qeshqerdiki baliliq hayatini esliginide, dadisi exmet paxtining eyni yilliri qeshqerdiki 100 din artuq yétim balini yighip öz chiqimi bilen ulargha kolléktip sünnet toy ötküzüp bergenlikini, özining sünnet toyiningmu ashu balilar bilen birlikte ötküzülgenlikini tilgha alidu.

Uning eslishiche, sünnet toy bolghan ashu küni général mexmut muhiti qeshqerdiki ulugh-Ushshaq jamaet bilen bille kélip balilarning sünnet toyini qutlaydu.

Ghulamidin ependi baliliqidiki ashu weqeni esliginide général mexmut muhitining sünnet toy küni özini erkiletkenlikini we: «tézrek chong bolup, weten üchün yaramliq esker bolghin!» dégen sözlerni qilghanliqini tilgha alidu.

(Dawami bar)

 

 

                                -2-

«Paxta» dégen leqem bilen pütün qeshqer diyarigha tonulghan bir jemet kishiliri 19-Esirning axirliridin 20-Esirning 30-Yillirighiche bolghan jeryanda uyghur élining jenubida melum ijtimaiy we iqtisadiy tesirge ige idi.

Bu yil 87 yashqa kirgen ghulamidin paxta ependi nyoyorktiki shexsiy turalghusida radiomiz ziyaritini qobul qilghinida öz nesebining néme üchün «paxta» dégen jemet leqimi bilen atalghanliqini mundaq bayan qilidu: «dadam exmetaxun paxta, uning dadisi mömin chong paxta we uningmu aldidiki ejdadlirimiz qeshqerde paxta yighip, rusiye we bashqa ellerge paxta sétish tijariti bilen shughullanghan kishiler iken. Chong dadam möminaxun chong we dadam exmetaxunning zamanigha kelgende dadam rusiyedin paxta pishshiqlap ishlesh mashinisi élip kirip, toqquzaq hilakodiki qizil deryasining boyida paxta pishshiqlap ishlesh zawuti qurghan iken. Bu zawutta yüzligen uyghur yashliri ishligen iken. Shunga qeshqer xelqi jemetimizdin tartip bizni ‹paxta› dégen kespiy leqem bilen atap köngen iken.»

Ghulamidin ependi buningdin 80 nechche yil ilgiriki baliliqini esliginide qeshqerdiki xitay dotiyining dadisi exmet paxtaning tesirini cheklesh üchün uni aqsugha sürgün qilghanliqini tilgha alidu.

Ghulamidin ependi 14 yilliq hijrandin kéyin, yeni 1950-Yillarning bashlirida dadisi exmet paxta bilen istanbulda jem bolghinida, dadisining eyni yilliri özining aqsuda élip barghan iqtisadiy, tijariy we medeniyet aqartish paaliyetliri heqqide sözlep bergenlikini tilgha alidu.

Uning eslishiche, dadisi exmet paxta shu yilliri aqsuda wilayetlik merkiziy bankining bashliqi bolup ishleydu. U bu jeryanda maarip we medeniyet aqartish paaliyetliri bilen aktip shughullinip, aqsudiki baylarni teshkillep, xitaylarning changchile qoyidighan tashlanduq jayigha «xelq kulubi» dégen tunji medeniyet kulubini salidu. Shu yilliri u yene qeshqerdiki dangliq xelq senetkarliridin qasim elneghme, turdiaxun tembüri qatarliqlarni aqsugha dewet qilip mezkur kulubta muqam konsérti qoyidu. Bu 1930-Yillarning bashliridiki aqsu diyari üchün ilgiri körülüp baqmighan yéngiliqlar idi.

Halbuki, exmet paxtaning aqsudiki ijtimaiy we medeniyet aqartish paaliyetliri aqsu dotiyini endishige sélip qoyidu. Yerlik xelqning milliy éngi bilen özlük tuyghusi oyghansa xitay hakimiyitige tehdit bolidu, dep qarighan aqsu dotiyi exmet paxtani qeshqerge yolgha sélip, u yerde közdin yoqatmaqchi bolidu.

Dégendek exmet paxta qeshqerge qaytip uzun ötmey qeshqer dotiyi teripidin ziyapetke teklip qilinidu. Ziyapet axirliship, öyige qaytishqa tereddut qilghan exmet paxta qeshqer dotey yamolida qolgha élinidu. Put-Qollirigha ishkel sélinip, béshigha taghar kiydürülgen exmet paxta shu küni kéchisi bir qoralliq eskerning közetchilikide mepige sélinip, yekenge ewetilidu. Aqsu we qeshqer doteyliri mehbusluq qismitige tutulghan exmet paxtani yekendiki herbiy gazarmida mexpiy öltürüsh suyiqestini pilanlaydu.

Ikkinchi küni tang seherde yeken deryasi boyigha yétip kelgen exmet paxta taharet élip namaz oquwélish bahaniside harwikesh arqiliq qeshqerdiki ailisige özining ölüm jazasigha buyrulghanliq xewirini yetküzidu.

(Dawami bar)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: