Chén Chüengoning Uyghurélini Idare Qilish Siyasiti we Uning Muqerrer Aqiwiti

                                 (1)

Pichan lükchün weqesidin kéyin saqchilar axbarat orunlirining resimge tartishini tosuwatqan körünüsh. 2013-Yili 27-Iyun, pichan.

Pichan lükchün weqesidin kéyin saqchilar axbarat orunlirining resimge tartishini tosuwatqan körünüsh. 2013-Yili 27-Iyun, pichan.

AFP

Saqchi tori berpa qilip yerlik xelqni iskenjige élish

Neq meydandin élinghan melumatlar chén chüengo uyghur diyarini idare qilghan yérim yildin buyan bu tupraqning «üsti ochuq türme» ge aylanghanliqidin bésharet bermekte.

Igilinishiche, chén chüengoning uyghur élida yolgha qoyghan eng gewdilik siyasetliridin biri sheherlerdin yéza-Qishlaqlargha qeder saqchi tori bilen zenjirsiman tekshürüsh ponkitliri berpa qilip, yerlik xelq bolghan uyghurlarni iskenjige élish bolghan.

Buni uyghur diyarining herqaysi jayliridiki saqchixanilar bilen tekshürüsh ponkitlirida kéche-Kündüz közette turuwatqan amanliq xadimliri delillep körsetti.

Kériye nahiyesining qarqiy yéziliq saqchixanisi bu heqte uchur bérip, yéza teweside ikki tekshürüsh tosuqining barliqini, her bir tosuqta 23 neperdin charlash xadimi közette turidighanliqini bildürdi.

Kériye nahiyesining kökyar yéziliq saqchixanisimu xoten yéziliridiki tekshürüsh tosuqlirining torlashturulghanliqini, yéza-Kentlerdiki herqandaq bir yolning choqum melum bir tekshürüsh ponkitigha tutushidighanliqini ashkarilidi.

Kériye nahiyesining siyek yéziliq saqchixanisidiki bir neper yardemchi saqchi tekshürüsh tosuqlirida kimlik we bixeterlik tekshürüsh mashinisidin birqanchisining barliqini, charlighuchilarning 24 saettin közette turidighanliqini ilgiri sürdi.

Chira nahiyesining ulughsay yéziliq saqchixanisidiki bir neper nöwetchi saqchi yéza-Kent teweside saqchixana we tekshürüsh ponkitliridin bashqa yene on nechche métir égizliktiki qarawulxanilarning quruluwatqanliqini ilgiri sürdi.

Üstün atushtin radiyomiz ziyaritini qobul qilghan bir neper yerlik uyghur tewelikte 3 yerde tekshürüsh ponkitining barliqini, charlighuchi xadimlarning kéche-Kündüz sepras bolup turidighanliqini ashkarilidi.

Qiziqarliqi shuki, bu xildiki tekshürüsh tosuqlirigha «xelqqe qulayliq saqchi mulazimet ponkiti» dep nam bérilgen bolup, közetküchiler bügünki künde xitayning uyghurlargha qaratqan bu xildiki iskenjige élish siyasitining, natsistlar gérmaniyesi dewridiki yehudilar olturaq rayonlirida, israiliye ishghaliyitidiki pelestinde we engliye mustemlikisi dewridiki jenubiy afriqida ijra bolghanliqini tilgha alidu.

Bu xildiki tekshürüsh ponkitliri we torlashturulghan tosuqlarning uyghur diyarining jenubidiki xoten, qeshqer, qizilsu we aqsu qatarliq wilayet we oblastlardila omumliship qalmastin, belki uyghur élining shimali we sherqidiki rayonlardimu iz bésip quruluwatqanliqi melum.

Toqsun nahiyesi ilanliq yéziliq saqchixanisining bashliqi yéza teweside deslepte 2 yerde tekshürüsh ponkiti qurulghan bolsimu, lékin yuqiridin xizmet tekshürüp kelgenlerning körsetmisi bilen, ilanliqtiki tekshürüsh ponkitlirining 5 ke köpeytilgenlikini bildürdi. U ziyaritimiz dawamida gerche yéqindin buyan köp sanda yardemchi saqchi qobul qilghan bolsimu, lékin tekshürüsh ponkitliri köpeytilgechke adem küchining yenila yétishmeywatqanliqini ilgiri sürdi.

Amérika uyghur birleshmisining reisi ilshat hesen ependi bu heqte inkas qayturup mundaq dédi: «chén chüengo tibette partkom sékrétari bolup turghan mezgilide lasada her besh-On kilométirda birdin tekshürüsh tosuqi (potey-Istahkam) yasatqanliqi melum. Halbuki, u hazir ürümchidin tartip qeshqer, xoten we uyghur diyarining herqandaq jayidiki her bir kochida dégüdek tosuq yasitip, yerlik xelqni iskenjige éliwatqanliqi bilinmekte.»

Béyjing uniwérsitéti bilen hindonéziyening muhemmediye uniwérsitétida ziyaretchi proféssor bolup bolup ishlewatqan amérikaliq tetqiqatchi patrik méyér bu heqte pikir bayan qilip mundaq dédi: «xitayning 1995-Yilidin buyan uyghurlar rayonigha qaratqan siyasiti asasen dégüdek uyghurlarning kimlikini parchilash we özgertish boldi. Buninggha qarita uyghurlarning qarshiliq inkaslirimu yildin-Yilgha küchiyip bardi. Men bu nuqtida xitay hökümitini özining milletler mesiliside ilgiri toplighan tejribe-Sawaqlirini nezer-Güzirige almidi, dep qaraymen. Hetta kéyinki mezgillerde xitay hökümitining uyghur aptonom rayonida yürgüzgen bir qisim radikal milliy siyasiti kishini heyran qaldurmaqta. Bularning hemmisi rayonning muqimliqida ünümsiz netije bermekte. U hetta, xitayning qimmet qarishi we asasiy qanunighimu pütünley xilap siyasettur.»

Amérikida yashawatqan doktor qahar barat ependi manjular xitaygha hökümranliq qilghan nechche yüz yilliq tarixiy jeryan bilen bashqa mustemlikichilerning mustemlike tarixidin neqil keltürüp, chén chüengoning 21-Esirde uyghur élida yürgüzüwatqan istibdat siyasitini «chékidin ashqanliq» dédi.

Ilshat hesen ependi chén chüengoning tibette qollanghan qattiq qol siyasitining emeliyette meghlup bolghan siyaset ikenlikini, uni nöwette uyghur diyarigha köchürüp kélishining muqerrer yosunda éghir aqiwetlerge seweb bolidighanliqini körsetti.

Doktor qahar barat ependi yene, yerlik xelqlerge bolghan hörmet we barawer siyasetning ornigha boysundurushni meqset qilghan qattiq qol siyasetning haman qarshiliqqa duch kélidighanliqini alahide tekitlidi.(Qutlan)

 

 

                                     (2)

Aynurgül bilen tyen changshingning toy murasimidin körünüsh.

Aynurgül bilen tyen changshingning toy murasimidin körünüsh.

Social Media

«Qoshmaq tughqanchiliq» we milletler ara nikahlinishni terghib qilish

2014-Yili 8-Ayning 25-Küni cherchen nahiyelik partkom we xelq hökümiti «uyghur we xenzu ikki millettin nikahlanghan aililerni righbetlendürüsh charisi» élan qilip, ulargha 10 ming yüendin mukapat béridighanliqini élan qilghan idi.

Bu xitay kompartiyesi uyghur diyarigha hökümranliq qilghan 68 yildin buyan tunji qétim ochuq-Ashkara otturigha chiqqan, yerlik milletlerning xenzulargha qoshulup kétishini teshebbus qilghan hökümet tedbiri idi.

Eyni waqitta cherchen nahiyelik milletler we din ishliri idarisining bashliqi tursun emet radiomiz ziyaritini qobul qilip, mezkur höjjetning cherchendiki her sahe ammisining pikrini élip chiqirilghanliqini ilgiri sürgen idi. Emma «uyghurlar xenzular bilen emes, belki öz milliti ichidin nikahlansa mukapat bérilemdu-Yoq,» dégen soalimizni jawabsiz qaldurghan idi.

2016-Yili awghustning axirliri chén chüengo uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlinip, aridin bir ay ötmeyla u atalmish «qoshmaq tughqan» bolush siyasitini küchep yolgha qoydi. Shuningdin buyan rayondiki hökümet taratquliri «qoshmaq tughqan» bolushqan, yaki milletler ara toylashqan teshwiqat xewerliri bilen toldi.

Uyghur élining jenubidiki melum nahiyedin radiomiz ziyaritini qobul qilghan bir uyghur ayal özi turushluq jayda xitay ahaliliri yétishmigechke amalsiz uyghur aililiri bilen «qoshmaq tughqan» bolushqanliqini bildürdi.

Uyghur élining jenubidiki melum rayondin radiomiz ziyaritini qobul qilghan bir neper uyghur kadir: «hökümetning bu siyasetni yolgha qoyushi uyghur-Xenzu ikki millet arisidiki chong perqni kichiklitishni meqset qilghan,» dédi.

Aqsu shehirining melum idariside taziliq ishchisi bolup ishlewatqan bir neper uyghur ayal radiomiz ziyaritini qobul qilghinida özining bir «xitay tughqini» barliqini, heptide bir qétimdin körüshüp bille tamaq yeydighanliqini bildürgen idi. U yene özining «xitay tughqini» bilen bir qazanda tamaq étip yésimu héchqandaq sheklenmeydighanliqini, suning herqandaq nersini yuyup pakiz qiliwételeydighanliqigha ishinidighanliqini bildürgen idi.

Ürümchidin radiomiz ziyaritini qobul qilghan bir péshqedem adwokat, hetta bezi xitay kadirlarning meschit imamlirining öyige yoqlap kirip ular bilen «qoshmaq tughqan» bolushiwatqanliqini bildürgen idi.

Xotenning melum nahiyesidin radiomiz ziyaritini qobul qilghan bir yerlik uyghur déhqan özining xitaylar bilen «qoshmaq tughqan» bolushqa mejburlanghanliqini, özining buni ret qilghinida «eng töwen turmush kapalet puli» din mehrum qaldurulghanliqini bildürdi.

Bu heqte jiddiy inkas qayturghan muhajirettiki uyghur paaliyetchilerdin engliyede olturushluq doktor enwer toxti munularni tekitlidi:

«Uyghurlarning sherqiy türkistandin ibaret bu tupraqta yiltiz tartip kelgenliki, ularning medeniyet we diniy étiqad jehette öz ayrimiliqini saqlap turuwatqanliqi xitayning quruqluq yoli arqiliq ottura asiyagha kéngiyish yoligha tosalghu boluwatqan bir amil. Bügün xitay qoral küchini ishqa sélip bu tosalghuni pak-Pakiz süpürüp tashlashqa amalsiz. Chünki bügünki dunya buninggha yol qoymaydu. Shunga xitay ‹tughqanlashturush› yaki ‹toylashturush› tek yumshaq wasitini yolgha qoyup, axirqi hésabta uyghurlarni éritip tügitish chotini soqmaqta.»

Béyjing uniwérsitéti bilen hindonéziyediki muhemmediye uniwérsitétida ziyaretchi proféssor bolup ishlewatqan amérikaliq tetqiqatchi patrik méyér bu heqte mundaq deydu:«egerde biz uyghurlarning nöwettiki ehwalini xitaydiki bashqa musulmanlar, jümlidin gensu, ningshya we chingxey qatarliq jaylardiki tunggan musulmanliri bilen sélishturup körsek siyasettiki zor perqni hés qilimiz. Shinjangda térrorluq we diniy ashqunluqqa baghlap qattiq teqib qilinidighan bir qisim diniy paaliyetler tunggan rayonlirida qanunluq diniy paaliyet süpitide muamile qilinidu. Tungganlar erkin-Azade halda diniy kiyimlerni kiyip, saqallirini qoyup, namizini oqup, erebche öginip diniy hayattin toluq behrimen bolup yashimaqta. Bundaq perqliq siyaset bilen uyghur rayonida atalmish ‹térrorluq› qa qarshi tedbir qollinishning özini uyghurlarning kimlikige qilinghan bir xiris déyishke bolidu. Shunga men hökümetning bundaq chare-Tedbirliri uyghurlarni xitaylargha yéqinlashturushning ornigha ularni téximu zor öchmenlikke we radikalliqqa sörep baridu, dep qaraymen.»

Amérikada yashawatqan yipek yoli tetqiqatchisi doktor qahar barat ependi «chén chüengoning tibette peyda qilghan milliy mesilisidiki éghir krizisi bügün uyghur diyarida dawamlashmaqta. Oxshash bir hékaye uyghurlardin tekrarlanmaqta. Bundaq chékidin ashqan qattiq qol siyasetning uyghur diyarda ünüm bérishi we eminlikke kapaletlik qilishi mumkin emes», deydu.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/chen-chuengo-05242017152822.html/story_main?encoding=latin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: