Xitaydiki «Térrorluqqa Qarshi Urush» we Uyghurlar Mesilisi

                           -1-

Xitayning uyghurlar diyarida yolgha qoyulushqa bashlighan türlük belgilimiler we qanunlar xelqara jamaetning küchlük tenqidlirige duch kéliwatqan idi.

  • Muxbirimiz eziz
    2017-05-03

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 17-Féwral, qeshqer.

Ötken yilidin buyan «térrorluqqa qarshi turush» dégen namda uyghurlar diyarida yolgha qoyulushqa bashlighan türlük belgilimiler we qanunlar xelqara jamaetning küchlük tenqidlirige duch kéliwatqan idi. Xitay hökümiti bolsa bu tenqidlerge qarita uyghurlar diyaridiki murekkep we xeterlik ijtimaiy muhitning özlirini ashundaq tedbirlerni élishqa mejbur qiliwatqanliqini qeyt qilip kelmekte. Buning bilen xitaydiki térrorluq hadisiliri hemde uning hazirqi tereqqiyatigha qarap chiqish meqsitide bir qisim mutexessisler bilen söhbetleshtuq.

Türlük axbarat wasitiliri «11-Séntebir weqesi» din kéyin dunya miqyasida térrorluqqa qarshi omumyüzlük bir éqimning otturigha chiqqanliqini namayish qiliwatqan bir peytte, xitay hökümitining özliriningmu térrorluqning ziyankeshlikige uchrawatqanliqi heqqidiki bayanliri shu qatardin yer élishqa bashlidi. Aridin on nechche yil ötüp ketken bügünki waqitta bolsa, xitay hökümitining bu bayanliri islam dinini we islam esebiylikini kontrol qilish, radikalliq we esebiylikke zerbe bérish, dégen sahelerge merkezlishishke bashlidi.

Teywendiki nenxua uniwérsitétining proféssori yang shiyö we tarix penliri dokturanti skot romanyukning qelimige mensup «térrorluq we xitaydiki térrorluqqa qarshi turush: bashqiche shekildiki térrorluqqa qarshi urush» serlewhilik maqalide bu mesililer xéli tepsiliy muhakime qilinghan. Maqale aptorlirining qarishiche, xitaydiki musulmanlar we islam dinigha dair mesililerni bir yaqliq qilishta xitay hökümitining mesilini tonushi we uninggha munasip tedbirlerni élishi amérikidiki islam dinigha we musulmanlargha qarshi turush ehwalliridin pütünley perqliq yosunda otturigha chiqmaqta iken. Buning bilen xitaydiki alaqidar tedbirler musulmanlar bilen musulman bolmighan xitay puqraliri otturisida yoghinap méngiwatqan bir hangni peyda qilishqa bashlighan, buning türtkiside bolsa «islam wehimisi» téximu keng yéyilishqa bashlighan. Bu hal uyghurlar diyarida téximu selbiy weziyetni yaritip, uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki munasiwetni téximu yamanlashturuwetken. Xitay dairiliri bolsa bu xildiki yamanlishiwatqan weziyetni «xitayning birlikini buzushqa urunuwatqan uyghuristan yaki sherqiy türkistan musteqilliq herikiti» dep sherhlep, buninggha qarshi turush meqsitidiki herxil tedbirlerni toxtimastin élishqa bashlighan.

Biz uyghurlar diyarida mushu xildiki weziyetning otturigha chiqishigha xitay dölitining yolgha qoyuwatqan siyasetlirining qaysi derijide tesiri bolushi mumkinlikini sorighinimizda, proféssor yang shiyö buningdiki eng muhim sewebning xitayning siyasetliri emes, belki uyghurlar diyarida mewjut boluwatqan iqtisadiy amil ikenlikini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: «méningche, zorluq heriketlirining ewj élip kétishi asasiy jehettin iqtisadiy seweblerdin boluwatidu. Némishqa shundaq deymiz dégende, xitaydiki iqtisadning güllinish nisbitide shinjang xitaydiki bashqa ölkilerdin köp aldida turidu, emma bu xil iqtisadiy ösüshning netijisi muwapiq teqsim qilinmaywatidu, yene kélip shinjangda ishsizliq nisbiti bashqa ölkilerdin köp yuqiri. Shunga jemiyettiki mushu xil tengsizlik, siz bayatin tilgha alghan zorluq heriketlirige pilta boluwatidu.»

Emma amérikidiki «puqralar küchi» teshkilatining reisi doktor yang jyenlining qarishiche bu xildiki iqtisadiy jehettiki tengpungsizliq uyghurlarni xitay hakimiyitige qarshiliq körsitishke mejbur qildi, dep qarashning qilche asasiy yoq iken.. U bu heqte mundaq dédi: «iqtisadiy tereqqiyat mesililerni hel qilalmaydu. Chünki iqtisadiy tereqqiyat barliqqa kélish bilen birge uyghurlargha hörmet, ularning mewjutluqigha qarita étirap, ularning medeniyiti we diniy étiqadigha qimmet ata qilinmisa, uyghurlarning normal diniy paaliyetliri we kündilik turmushining mezmuni biz körüwatqandek ” qanunsiz” bolup qalidu. Oylap körüng, uyghurlar hazir saqalmu qoyalmaydighan bir halgha giriptar boluwatidu. Téxi yéqinda yüz bergen, bir partiyelik kadirning öz yézisidiki diniy ölima aldida tamaka chekmigenliki üchün jazalinishidek weqeler iqtisadiy tereqqiyatning hazirqi mewjut mesililerni hel qilalmaydighanliqining yene bir ispati. Yene misal alsaq, uyghurlarning hazir öz tilida sözlishishi meni qiliniwatidu. Hazirqi iqtisadiy tereqqiyat mana mushundaq tüplük mesilini hel qilishqa chortla ajiz kéliwatidu. Toghriraqi bu mumkin emes. Yene bir jehettin alsaq, rayondiki iqtisadiy tereqqiyattin kim behrimen boluwatidu? yenila ashu xitay puqraliri buning méghizini chéqiwatidu. Chünki, u jayda xitaylar siyasiy jehette hökümran orunda turuwatidu. Siyasiy jehette hökümran bolghaniken, u tebiiy yosunda iqtisadqimu hökümranliq qilidu. Shunga u jayda emel tutqan herqandaq bir xitay tézla özining uruq-Tughqanliri we dost-Yaranlirini öz etrapigha toplaydu. Buning bilen iqtisadiy tereqqiyatning paydisi ashu ghojamlarghila bolidu. Uyghurlargha bolsa yoqning ornida anche-Munche nésiwe tégishi mumkin. Bu xildiki iqtisadiy tereqqiyat endizisi yene tebiiy bayliqlarning qézilishidimu öz ipadisini tapidu. Netijide u yerdin bayqalghanliki tebiiy bayliqlar birdek ichkirige toshulidu. Eger xitay hökümiti mushu xil réalliqni étirap qilmay, buninggha munasip tedbirlerni almay kétiwéridighan bolsa, jezmenki bu mesile téximu éghir mesililerge zémin hazirlaydu.»

Derweqe dunya miqyasida térrorluq we uning aldini élish bir chong téma boluwatqan weziyette, xitay dairilirining bu mesilige qaysi nuqtilardin qarawatqanliqi bir qisim kishilerning diqqitidin saqit boluwatqanliqini awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori maykil klark alahide tekitleydu. Maykil klark gherb dunyasidiki alimlar arisida xitaydiki térrorluq we uning uyghurlar bilen bolghan munasiwiti heqqide birqeder chongqur izdengen mutexessislerning biri. U bu mesilide aldi bilen xitayda térrorluq tehditining qaysi derijide mewjut ikenlikige qarashning muhimliqini tilgha aldi. Maykil klark bu toghriliq mundaq deydu: «biz 11-Séntebir weqesidin kéyin otturigha chiqqan bayanlargha, bolupmu gherb dunyasida otturigha chiqqan mushu heqtiki mezmunlargha nezirimizni aghduridighan bolsaq shuni bayqaymizki, buningda eng muhim orungha qoyulghan amil térrorluqqa qarshi turushni qanunlashturush hemde buninggha alaqidar siyasetlerni yolgha qoyushning dölet bixeterlikige qandaq tesir körsitishi bolup hésablinidu. Yeni döletning bixeterliki mushu xildiki térrorluqqa qarshi tedbirlerde aldi bilen oylishidighan amilgha aylinip qaldi. Yene kélip bu erkin we démokratik döletlerning hökümetliri üchün bir türlük bayraqdar alahidilik bolup kéliwatidu. Emdi mushu alahidilikni xitaygha tedbiqlaydighan bolsaq, bu heqte birer sistémiliq muhakimining bolghanliqini biz körmiduq, 11 -Séntebir weqesidin kéyinmu bu halda özgirish bolmidi. Bu hal bizni mundaq birnechche türlük qiyasni otturigha qoyushqa yétekleydu: birinchi, xitayda térrorluq témisi boyiche oylashqinimizda bu xildiki térrorluq tehditi mewjut emes, yeni buninggha shuni qoshumche qilip qoyushqa boliduki, bir partiyelik diktatora hakimiyet höküm sürgen muhitta térrorluqqa qarshi qanun maqullash hajetsiz, térrorluqqa qarshi turush mezmunidiki türlük belgilimilerni yolgha qoyup özining qiliwatqanlirini yolluq qilip körsitish téximu hajetsiz. Emdi bu nuqtini xitayning térrorluqqa qarshi turush tejribiliri bilen zich baghlap turup tehlil qilidighan bolsaq, buning uzaqtin buyan bir bulungda ” tashlanduq” halette turuwatqan shinjang uyghur aptonom rayoni bilen zich baghlinishliq boluwatqanliqini bayqaymiz. Bu bolsa, uzundin buyan qalaq halette qalghan, shundaqla xéli uzun mezgilgiche xitay hakimiyiti mustehkem rewishte öz kontrolluqida tutalmay kéliwatqan bir rayonni xitay bilen bir gewdileshtürüsh we “zamaniwilashturush” tek bir heriketlendürgüch küchni ishare qilidu.»

Maykil klarkning pikriche, hazir uyghurlarning ottura sherqtiki islam térrorchiliri bilen qaysi derijide baghlinishining barliqi xitayning dunya miqyasida kéngiyiwatqan herbiy we iqtisadiy küchining bundin kéyinki tereqqiyatigha belgilik derijide tesir körsitidiken. Shuning üchün xitayning bundin kéyinki «térrorluqqa qarshi urush» qilishida uyghurlar mesilisi dawamliq muhim orunni igilishi mumkin iken. U bu heqte mundaq deydu:«emdi buninggha qoshumche qilip qoyidighan bir téma yaki teswir, bolupmu 11 -Séntebir weqesidin kéyinki weqeler ichide alahide tilgha élip ötüshke tégishlik bolghan bir weqe, uyghurlardiki bölgünchilik we térrorluqining hazirqi radikal islam bilen qandaq baghlinishi barliqidur. Bolupmu afghanistan, pakistan, yene kélip ottura sherqtiki iraqning bir qisim jaylirida we süriyede mewjut boluwatqan islam xelipiliki bilen bolghan alaqisidur. Bu jaylargha omumi jehettin nezer salghinimizda, bu rayonlarning del xitay döliti herbiy quwwet we éshiwatqan iqtisadiy zor küch süpitide mewjut boluwatqan jaylar ikenlikini bayqaymiz. Ottura sherq, sherqiy jenubi asiya we ottura asiya rayonliri del mushu tipqa mensup achquchluq rayonlardur. Shunga xitay éytiwatqan térrorluq tehditi xitay üchün meyli ichki jehettin bolsun yaki tashqi jehettin bolsun, zor ehmiyetke ége témilarning biri bolup qéliwatidu. Buning bilen ichki jehette térrorluq tehditi dégende shinjang alahide orun tutidu؛ yene xitayning dunyawi miqyasta éship bériwatqan mewjutluqini oylashqanda tashqi jehettiki tehditlernimu éship méngiwatidu, dep qarawatidu.»

Maykil klarkning qarishiche, uyghurlar diyaridiki weziyet hemde xitayning alaqidar siyasetliri mushu yosunda dawam qiliwerse, uyghurlar diyarining ikkinchi pelestin bolup qélish éhtimalliqi yiraq emes iken.(Eziz)

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/terrorgha-qarshi-05032017152840.html/ampRFA?encoding=latin

                                     (2)

Uyghur élida xitay qoralliq köchlirining térrorluqqa qarshi élip bériwatqan manéwiridin körünüsh.

Uyghur élida xitay qoralliq köchlirining térrorluqqa qarshi élip bériwatqan manéwiridin körünüsh.

CCTV

Uyghurlar diyarida 2016-Yili awghusttin bashlap ijra qilishqa bashlighan «térrorluqqa qarshi turush nizami» xelqaraning diqqiti we tenqidige duch kéliwatqan bir peytte, alaqidar kishiler bundaq bir qanun arqiliq térrorluqni cheklimekchi bolghanliq, emeliyette eng eqelliy insan heqlirining téximu depsende bolushigha yol achidighanliqini tekitlidi. Bu munasiwet bilen biz bir qisim mutexessisler bilen söhbetleshtuq hemde xitayning «térrorluqqa qarshi küresh» dégen namdiki basturush heriketliride uyghurlar duch kéliwatqan mesililerni muhakime qilduq.

Dunya miqyasida térrorluq we bixeterlik mesilisi ortaq témigha aylanghan weziyette, xitayning bu omumiy éqimgha qisturulup kirishi bilen, xitayningmu «térrorluqning ziyankeshlikige uchrawatqanliqi» ötken yigirme yilgha yéqin mezgilde izchil tekitlendi. Buning eng yéngi netijisi bolsa xitayda maqullanghan «térrorluqqa qarshi qanun» we uyghurlar diyarida uning qoshumche mezmuni süpitide élan qilinghan «térrorluqqa qarshi turush nizami» da eks etti.

Bu alaqidar qanunlar ijra bolghandin buyanqi mezgilde, uning qandaq ünüm qazanghanliqigha dair mesililer teywendiki nenxua uniwérsitétining proféssori yang shiyö we tarix penliri dokturanti skot romanyukning qelimige mensup «térrorluq we xitaydiki térrorluqqa qarshi turush: bashqiche shekildiki térrorluqqa qarshi urush» serlewhilik maqalide tepsiliy muhakime qilindi.

Maqale aptorlirining qarishiche, uyghurlar diyarida bu qanunlar ijra bolushqa bashlighandin buyan nuqtiliq qilip musulmanlarni «radikal» yaki «esebiy» dep qarash xahishi roshen halda éship barghan. Buninggha mas halda xitayda islam wehimisi we «térrorluqqa qarshi» heriketler munasip derijide yükselgen. Yeni mundaqche qilip éytqanda, rayon miqyasida muqimliq weziyiti burunqidinmu nacharliship mangghan.

Maqale aptorliri bu heqtiki alaqidar mesililer heqqide toxtalghanda, buningdiki izchil sel qarilip kelgen bir nuqtining diqqettin saqit boluwatqanliqini alahide tekitleydu. Ularning pikriche, xitay kompartiyisi özliri yolgha qoyuwatqan milliy siyasetler heqqide shu siyasetlerning obyékti bolghan milletler bilen héchqachan söhbetliship baqmighan. Yene kélip hökümran orundiki xitay kompartiyisige xas bu xil tarixiy xaraktér hazirmu we kelgüsidimu özgermey dawam qilidiken. Mana mushu xil xaraktérdiki partiye hökümranliq qiliwatqan hakimiyet bolsa, öz nuqtinezirige mustehkem yépishqan halda mesililerni közitish hemde uni hel qilishning «özgiche» usullirini yolgha qoyup kelmekte iken.

Biz bu heqtiki mesililerdin xitayning uyghurlar diyarida türlük nizamnamiler hemde alaqidar belgilimilerni yolgha qoyuwatqanliqini, bularning bolsa «térrorluqning aldini élish» dégen namda sherhliniwatqanliqini sorighinimizda, maqale aptorliridin yang shiyö bu xil usulning eksiche ünüm bérishtin bashqa netije élip kelmeydighanliqini tekitlidi. U bu toghriliq mundaq dédi: «méningche, xitay kompartiyisi yolgha qoyuwatqan bu xil dölet siyaset we nizamnamilerni eksiche ünüm bériwatqan charilar, déyish mumkin. Chünki, men shundaq oylaymenki, bu hal dunya miqyasida ortaq bolghan bir heqiqetni yorutup béridu: herqandaq bir térrorluq herqachan zulumgha qayturulghan inkas süpitide otturigha chiqidu. Bu herqachan shundaq bolidu. Shunga qeyerde birer térrorluq herikiti otturigha chiqidiken, shu jayda jezmenki, bir türlük heqsizliq yaki zulum höküm sürgen bolidu. Shunga bu xildiki nizamnamiler emeliyette shu jayda bir türlük heqsizliqning mewjutluqining ispati. Shundaq bolghaniken, bu xil nizamnamiler jiddiylishiwatqan weziyetni yumshitishning ornigha téximu köp zorluq heriketlirige sorun hazirlaydu. Méning buni eksiche ünüm béridighan siyaset, déyishimning sewebi mana mushuningda. Shuning üchün xitay kompartiyisi bu xil tedbirlerni yolgha qoyushning ornigha shinjangdiki uyghur xelqige paydiliq bolghan ijtimaiy parawanliqni yolgha qoyushi lazim, dep oylaymen. Mushuning bilen bir qatarda tilgha élishqa erziydighan yene bir muhim nuqta shuki, xitay kompartiyisi munasip chare-Tedbirlerni qollinish arqiliq oxshash bolmighan étnik terkiblerge, oxshash bolmighan medeniyetlerge, shuningdek oxshash bolmighan turmush sheklige hörmet qilishni öginishi lazim. Démek, térrorluq hadisilirini basturush yoli bilen tügitimen, déyish peqetla téximu köp térrorluqni barliqqa keltüridu. Shuning üchün bu pütünley xata bolghan bir türlük siyaset, xalas.»

Uning qarishiche, heqiqiy menidiki térrorluq mewjut bolmighan rayonda, bu xildiki dölet hakimiyitige tayanghan halda yolgha qoyulghan siyasetler bir qatar eksiche aqiwetlerni élip kélidiken, jümlidin oxshash bolmighan xelqlerning eqelliy heq- Hoquqlirini depsende qilishni sharait bilen temin étidiken. Shu qatarda xelq arisidiki herqandaq ammiwi teshkilatlarning mewjut bolushimu hökümet üchün tehdit, dep qaralghanliqtin, puqralarning bu xildiki teshkilatlar arqiliq öz awazini anglitish imkaniyiti bolmaydiken. Eksiche bu xil teshkilatlar hökümetning kontrolluqigha chüshüp qélip, xelqning hörlükini boghidighan, shundaqla «térrorluqqa qarshi küresh» ke hemdem bolidighan organlargha aylinip qalidiken.

Maqalide körsitilishiche, xitay döliti térrorluqqa qarshi qanun we nizamlarni élan qilishtin ilgiri, özliriningmu térrorluq we térrorluq heriketliri heqqidiki birer sistémiliq nezeriyisi mewjut bolmighan. 1990-Yilliri xitay iqtisadiy jehette bash kötürüshke bashlawatqan bolghachqa ichki jehettiki jiddiy özgirishler asasliq söz témisi boluwatqan mezgiller bolghan. Bu mezgillerde xitayda térrorluq heriketlirining yüz bergenliki heqqidimu gherb dunyasi héchqandaq melumatlarni anglimighan iken.

Ashundaq tarixiy arqa körünüsh astida, emdi kélip xitayning birdinla «uyghurlarning térrorluq heriketliri xelqaradiki térrorluq heriketliri bilen baghlinishliq boluwatidu» dégen yekünni chiqarghanliqi bir qisim mutexessislerni ganggiritip qoyuwatqanliqi melum. Awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori maykil klark bu heqte toxtilip, xitaydiki yétekchi orunda turuwatqan bu xil qarashning otturigha chiqishida ichki we tashqi amillarni nezerde élishning muhimliqini tekitleydu. U bu heqte mundaq dédi:«mushu mesililer heqqidiki soallargha munasiwetlik munazirilerdin uyghurlardiki ‹bölgünchilik› we ‹térrorluq› xahishi hazir xaraktér jehette dölet chégrasidin halqighan mesililer bolup qaptu, dégen yekün kélip chiqidu. Bu pewquladde ehwalning qachan we qandaqlarche shundaq bir yüzlinishke mangghanliqini toghra teswirlesh üchün, aldi bilen munu ikki tüp hadisini diqqettin saqit qilishqa bolmaydu. Buning biri, 1991-Yili sowét ittipaqining halak bolushi hemde ottura asiyaning musteqilliqni kütüwélishi, shuningdek 1990-Yilliri radikal islamning bu rayongha qoshna bolghan afghanistanda bash kötürüshi؛ yene biri bolsa, tebiiyki, 11-Séntebir weqesi. Her ikki weqe xitay hökümitining uyghurlardiki ‹térrorluq tehditi› ni qandaq bir meydandin közitishige roshen derijide tesir körsetti. Buninggha mas halda otturigha chiqqan tedbirlerni sorisingiz, men shuni déyeleymenki, xitay dölitining buninggha qarshi qollanghan siyasetliri meyli ichki jehettin bolsun yaki tashqi siyaset nuqtisidin bolsun, ünümlük netije élip kélelmidi. Emdi siyasiy jehettin élip éytsaq, uyghurlardin kélidighan ‹térrorluq tehditi› ni xaraktér jehette chégra halqighan, dep jezmleshtürüshke qarita shuni dégüm kélidu: shinjangda, shuningdek xitay teweside omumyüzlük halda uyghurlarni siqip chiqirish hemde chette qaldurush xahishi emeliyette bu rayonda eslidinla mewjut bolup kéliwatqan siqip chiqirish shekillirini téximu yuqiri pellige chiqardi.»

Maykil klarkning qarishiche, xitay dewatqan «uyghurlardiki térrorluq» mesilisi heqqide oylinishtin awwal, aldi bilen bu xil «térrorluq» ning wujudqa kélishidiki tüp seweblerni diqqettin saqit qilishqa bolmaydiken. Chünki seweb yaxshi analiz qilinmighanda, netije heqqidiki hökümning xata bolup qélish éhtimalliqi chong bolidiken.

Maykil klarkning pikriche, xitay hökümitining «chetellerdiki uyghurlarning hemmisi zorawanliq bilen qarshiliq körsitishni terghib qilidu» dep qarishining hemde shu arqiliq uyghurlardiki «térrorluq» ni xelqara arqa körünüshke ége, déyishining asasi yoq iken. U chetellerdiki bir qisim uyghurlarning heqiqetenmu bezi térrorluq teshkilatlirigha baghlinishliq ikenlikini inkar qilmisimu, yene zor sandiki uyghur jamaitining, jümlidin dunya uyghur qurultiyi qatarliq teshkilatlarning uyghurlarning heq- Hoquqliri üchün qiliwatqan küreshlirini étirap qilish lazim, dep qaraydu.

Biz bu mesile heqqide dunya uyghur qurultiyining muawin reisi ömer qanatni ziyaret qilghinimizda, u aldi bilen, uyghurlar diyaridiki zorluq we qarshiliq heriketlirining kélip chiqishidiki tüplük sewebni aydinglashturmay turup, uyghurlarning «térrorluq heriketliri» heqqide höküm chiqirishning yolluq bolmaydighanliqini alahide tekitlidi.

Melum bolushiche, xitayning «bir belwagh, bir yol» istratégiyisining emelge ashurulushigha egiship, bixeterlik mesilisi yéngiwashtin küntertipke kéliwatqan bolup, uyghurlarning «térrorluqqa qarshi turush» dégen dölet siyasiti bahaniside yene qandaq basturushlargha duch kélidighanliqi heqqide her xil mölcherler otturigha chiqmaqta iken.(Eziz)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: