Kamérdiki Emeldarlar

Autori: Abduweli Ayup
Uyghur akadémik ilham toxti ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishtin burun 8 ay tutup turulghan türme. 2014-Yili 24-Séntebir, ürümchi.

Uyghur akadémik ilham toxti ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishtin burun 8 ay tutup turulghan türme. 2014-Yili 24-Séntebir, ürümchi.

RFA

Adette kamérda bir bashliq, bir muawin, bir katip, bir soraqchi, ikki ashpez bolatti. Bular emeldarlar qatlimigha mensup bolup, tamaq tarqitishtin hajet qilishqiche barliq paaliyet shularning bashqurushida bolatti. Bu emeldarliq piramidasining choqqisida kamér bashliqi, ulida uyghur siyasiy mehbuslar turatti. Kamér bashliqi kech we etigende san alatti. Taziliq, kéchilik nöwetchilik we kündilik meshghulatqa nazaretchilik qilatti. Kündilik meshghulat dégende etigen saet 6:30 nashta qilip bolup mehbusluq meshiqi qilish, saet 8 din bashlap 12 giche we chüshtin kéyin saet 2 din 5 kéche diqqette qétip olturushtin ibaret idi. Saet beshtin kéyin ixtiyari paaliyet waqti bolup onda chiragh öchürülgüche merkiziy téléwiziyining birla qanilida teshwiqiy programmilar körsitiletti. Ismi ixtiyari paaliyet bolghan bilen kimning qaysi orunda qandaq paaliyet qilishigha qaide békitilgen idi. Kamérdiki ishlarning hemmiside bir qaide bar bolup her bir mehbus, her minutta bir qaidining we bir kishining bashqurushida we kamér bashliqining nazaritide bolatti. Nepeslinish we xiyal sürüshtin bashqa hemme ishta biridin ruxset élinishi kérek idi. Hetta hajet üchün ishlitidighan taziliq qegheznimu mexsus bir kishi bashquratti.

Yuqiri qatlamgha mensup emeldarlar kéchilik nöwetchilik, kündilik taziliq, heptilik chong taziliq qatarliq ishlargha yéqin yolimaytti. Hajetxanidin yiraq, ishikke yéqin, kamérgha shamal kiridighan yerde uxlaytti we tamaqlinatti. Kamér bashliqi ishikning yénidiki orunda xalisa olturup xalisa yatatti, bezide uni buni bashqurghan bolup ich pushuqi qilatti. Uning muawini mehbuslarni her xil wasitilerni qollinip ghojisigha égildüretti. Katip üchinchi qol bashliq bolup kamérgha kirgen-Chiqqan mehbuslarni xatirilesh, kündüzlük we kéchilik nöwetchilik ehwalidin doklat yézish, kadirlar tamiqi déyilidighan pulluq alahide tamaqni buyrutush qatarliqlargha mesul idi. Ashpez qacha yuyushqa, tamaq teqsimleshke, yémeklik bashqurushqa ige idi. Kamér bashliqining yüzini, putini yuyidighan su, das, lönggilernimu ashpez teyyar qilatti. Bular bashqa mehbuslarning puligha kadir tamiqi buyrutup yeytti. Kamérda qilidighan ishi köp, emma heq bilen naheqning arisida siqilishtin bashqa «payda» körmeydighan emel terjimanliq idi. Tartidighan xorluqidin bölek héch bir xowluqi bolmighan terjimanning kamérda peqet hoquqi yoq idi. Epsuski, 15 ayliq qamaq hayatimda uyghur mehbuslarning közige set körünüp izchil terjimanliqqa zorlandim.

Emeldar jiq, qaidiler köp we zil bolghachqa xilapliq qilidighan mehbus chiqipla turatti. Bolupmu yéngi kirgen uyghur mehbuslar köprek xatalashturulup tayaqqa bésilatti. Shunga kishining nérwisini taldurup, yürikini siqidighini qachan bir ishni xata qilip bireridin tayaq yep qélishtin ensiresh bolatti. Chüshenmeydighinim, qamaqqa tola kirip qitlanma bolup ketken bu jinayetchilerning bashqilarni bikardin bozek qilishqa we ularning tayaq yep tolghinishi we chidimay chirqirashlirini anglashqa xumarliqi idi. Ular adette kamér bashliqidin «ur» dégen zuwan chiqishini kütüpla turatti we bashqilarni urup puxadin chiqishatti. Qamaqta ur-Ur bolghan chaghlarda saqchilar sorighan bolup kiretti. Men bundaq chaghlarda eng köp tayaq yeydighan bichare uyghur balilargha terjimanliq qilishqa mejbur bolattim. Kamérda tayaqqa bésilghan uyghurgha yüklinidighan töhmet teyyar idi. Adette töhmet qilishningmu hajiti yoq bolup, eng addiysi «uyghurche gep qildi» désimu tayaqqa layiq dep qarilatti. Terjimide heqni heq désemmu, démisemmu gundipay haman uyghur mehbusni jazalaytti. Uning üstige heqni sözlisem kamér bashliqi saqchi chiqip ketkende méni tayaqqa basatti. Terjimanliq méni wijdangha xilap sözlitip, yürikimni ikki tashning arisida qisatti, qilmay dey désem mehbusning «yaq» dégen jawabi qobul qilinmaytti.

2013-Yili awghustning axirqi bir küni kamérgha bir uyghur siyasiy mehbus qamaldi. Terjimanliq qilish jeryanida uning taylandqa üch ming dollar pul salghanliqi seweblik tutulghanliqi aydinglashti. Qarimutuq we oruq kelgen bu bala bir yéride késel bardek ajiz körünetti. Éytishiche, u bir qanche yildin béri ichkiride nawayliq qilar ikenduq. Siyasiy mehbus dégenni anglap kamér bashliqi soraqni özi qilmaqchi boldi. Kélipla mehbustin «beshinchi iyul» weqesi bolghanda qeyerdilikini soridi. Uning éghzidin chiqqan «döngköwrükte, ürümchide!» dégen sözni terjime qilip tursam «ur» dégen awaz anglandi. Birdemde musht-Peshwalar yéghip mehbusning éghzi burnidin qan kélip tügülüpla qaldi.

Gundipay ishikning aldigha kélishige uruwatqan mehbuslar xuddi kunupkisi bésilghan mashina ademdek sepke tizilip turdi. Kamér bashliqi saqchigha «namaz oqudi! shunga jazaliduq» dep teyyar töhmet bilen doklat qildi. Gundipay manga qarap «rast namaz oqudimu? sen némishqa qamaqxana qaidisini uyghurche chüshendürmigen» dep xitayche warqiridi. Qamaqxana qaidiside namazgha ait héch qandaq belgilime yoq, eksiche «chetellik we az sanliq milletlerdin bolghan qamalghuchilarning örp-Aditige hörmet qilinidu» dep uyghurche we xitayche yézilghan idi. «Namaz oqumasliq» dégen madda qolda yézilghan qaidide bar idi. Men saqchigha qaidining uyghurche chüshendürülgenlikini éyttim. Saqchi kirgenche kirip, uyghurning qoligha ishkel, putigha kishen sélip, kishenni ishkelge chétip qoyup chiqip ketti.

Kechlik tamaq waqtida mehbus bala (ismini we yurtini untup qaptimen) «azab shorpisi» we «tash moma» gha qarap olturup ketti. Yégüsi kelmigen bolushimu, put qoli baghlanghan bolghach qandaq yéyishni bilmeywatqan bolushimu mumkin idi. Gundipay birinchi küni mehbusning keypiyatigha bek diqqet qilatti. Kamérdin kimning tamaq yémigenliki bayqalsa néme üchünlüki xiyalida yoq «achliq élan qilding» dep jazalaytti. Qamaqxana témigha yézilghan qaidide «achliq élan qilmasliq» dégen madda bar idi. Ming teste kamér bashliqidin ijazet sorap tamaq yégüzüsh üchün uning aldigha keldim. Awwal tamaq yémeslikning xetirini chüshendürdüm, andin éghzigha setliship ketken pilastik qachini tenglidim. U béshini kötürüp manga aliyip birni qarap qoyup, «hey munapiq! abiyam saqchigha néme déding, kapirlar naheq urup kétiwatsa tetür qarap turisen, uni az dep méni saqchigha chéqishturup baghlitip qoyamsen! lenet sendek musulman bolghuche! téxi aldinggha kelgen haram bir nersini bismilla dep yep kétipsen, tüfi!» dep keynini qiliwaldi. Xuddi baya gundipaygha néme déyishimni bilmey mengdep qalghandek bu balighimu zuwan sürmey turupla qaldim we ittik etrapqa qaridim. Xudagha shükri, bizdin bashqilarning hemmisi téléwizorgha qarap olturghan bolghachqa xalaning aldida boluwatqan bu «ichki toqunush» tin bixewer qaldi. Eger bilipla qalsa put qoli baghlinip tügülüp teyyar bolghan bu inimiz bashqilarning azabidin xushalliq tapidighan qaghdalma mehbuslarning aldida putbol bolup oynilip kétetti.

Gep qilmay uning aldidin qopup kettim. Ghezeptin qolum titrep qachidiki «azab shorpisi» ni meydemge töküwaldim. Bichare sel burun méning saqchigha dégen xitayche gépimni munapiqliq, dep chüshinip qaptu. Méning kamér bashliqigha némige yalwurup, özini némidin qoghdap qalmaqchi ikenlikimni bilmeptu. Shundaq, u bilmeytti. Birer saet ilgiri néme üchün bikardin tayaqqa qalghini we néme üchün méning arilashmay tetür qariwalghinimmu uninggha qarangghu idi. Péshanisige noqup turup hemmini chüshendürgenmu bolattim, emma kamérda ijazetsiz uyghurche gep qilishqa bolmaytti.

 

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/turme-soraq-06062017140559.html/story_main?encoding=latin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: