Awangart mulazimet guruhining uyghurlar diyarigha teklip qilinishi diqqet qozghimaqta

                                   (2) «Qara su» yallanma qoshunining qurghuchisi érik prinsning xitay bilen bolghan hemkarliqi heqqidiki maqale. Shu torbettin süretke élinghan.

Yéqinda amérikada köp qisim kishilerge özining selbiy obrazi bilen tonushluq bolup qalghan «qara su» shirkitining qurghuchisi érik prins yéngidin teshkilligen «awangart mulazimet guruhi» ning xitay hökümitining hemkarliq teklipini qobul qilghanliqi, shuningdek xitayning yünnen ölkisi we uyghurlar diyarida meshiq bazisi achmaqchi bolghanliqi heqqidiki xewerler amérika we xitay axbaratlirida keng yer aldi. Shu munasiwet bilen, bu sahe boyiche mexsus izdengen bir qisim shexslerni ziyaret qilip, xitayning buningda qandaq meqsetlerni közligen bolushi mumkinliki we bashqa alaqidar mesililer heqqide söhbetleshtuq.

Bu yil aprélda xitayning hökümet bashqurushidiki eng chong gézitliridin bolghan «yer shari waqit géziti» érik prins we uning «awangart mulazimet guruhi» shirkitining xitay bilen hemkarliship, xitayning yünnen ölkiside hemde uyghurlar diyarida herbiy meshiq bazisi achmaqchi bolghanliqi heqqide tepsiliy xewer bergendin kéyin, bu geplerning mish-Mish xewer emesliki resmiy ispatlandi. Shuning bilen birge, mushundaq bir amanliq we bixeterlik shirkitining xelqara metbuatlardiki «qiziq muhakime rayonliri» ning biri bolghan uyghurlar diyarigha yürüsh qilishi özige yarisha ghulghula qozghidi. Érik prins buninggha qarita inkas qayturup, «biz xitayning tashqi siyaset meqsetliri üchün xizmet qilmaymiz, eksiche soda munasiwitini ilgiri sürüshke yardemlishish bizning axirqi nishanimiz. Chünki, bizning qilmaqchi bolghinimiz, xitayche alahidilikke ige ‹qara su› qoshuni berpa qilish emes. Shuning bilen birge ‹awangart mulazimet guruhi› amanliqni qoghdash shirkiti emes, eksiche arqa sep xizmiti bilen meshghul bolidighan shirket» dep körsetti.

Bu heqtiki témilar boyiche mexsus izdengen tor yazghuchisi jéymis korbét bu heqtiki söhbet jeryanida, hazir xitay hökümiti bilen toxtamlishiwatqan «awangart mulazimet guruhi» ning ilgiriki «qara su» shirkitidin perqliq ikenlikini alahide tilgha alidu. Uning pikriche, érik prinsning hazirqi shirkitining xitay bilen bolghan hemkarliqini uning ilgiriki «qara su» shirkitining herqaysi hökümetler bilen bolghan toxtam munasiwitining eynen tekrarlinishi, dep qarash taza muwapiq emes. U bu heqte mundaq dédi: «aldi bilen shuni aydinglashturuwélishimiz lazimki, hazir bizning dewatqinimiz ‹qara su› qoshunini ijare élish ishi emes. Chünki, bu shirket hazir «akadémi» dégen namda tonuluwatidu, buningdin ilgirirek bolsa XE (‹zi›) dep atalghan. Bu shirkettikiler hazir özlirige tewe bolghan jayda meshiq qiliwatidu. Bu shirketning barliq ish-Paaliyetlirige érik prins mesul. Bu kishi ‹qara su› shirkitining qurghuchisi, kéyin érik prins bu shirket bilen bolghan alaqisini üzüp, öz aldigha yéngidin ‹awangart mulazimet guruhi› namliq bir shirketni berpa qilip chiqti. Bu shirketning payliri xongkong paychéki bazirigha sélinghan bolup, özlirini arqa sep xizmiti we amanliq mulazimiti bilen teminligüchiler, dep izahlaydu. Shunga ular özlirining ‹qara su› shirkitidin perqliq bolghan shirket ikenlikini, shundaqla ‹qara su› shirkiti temin etken mulazimet bilen temin etmeydighanliqini alahide tekitlep kéliwatidu. Biraq, hazirqi ehwaldin qarighanda, ular yenila xéridarlirini ‹qara su› shirkiti teminligen mulazimet bilen temin étiwatqandek yaki héchbolmighanda shundaq bir mulazimet bilen teminleshni istewatqandek qilidu. Mana bu érik prinsning qisqiche arqa körünüshi, bu kishi bolsa hazir ‹awangart mulazimet guruhi› ning reisi. Bu shirketni bolsa hazir xitay hökümiti yalliwaldi.»

«Awangart mulazimet guruhi»ning ashkara sorunlarda «herbiy ishlargha dair mulazimet bilen shughullanmaymiz» deydighan bayanlirigha qarita dergumanda bolghuchilar yalghuz jéymis korbét emes. Ilgiri «qara su» shirkiti heqqide köplep maqaliler yazghan obzorchi aram rostonmu mushuninggha oxshapraq kétidighan qarashta. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: «emdi érik prinsqa kelsek, érik hazir ashkara yosunda soda qiliwatqan ‹awangart mulazimet guruhi› shirkitining reisi. Bu shirket hazir xongkongning pay bazirida soda ishliri bilen meshghul boluwatidu. Hazirgha qeder ular asasliqi afriqa we bashqa jaylarda arqa sep, qatnash-Transport ishliri dégendek sahelerge merkezleshken mulazimiti bilen xitaydin kelgen xéridarlargha xizmet qiliwatidu, dep qaralmaqta. Emma hazir ular ushtumtutla bashqa bir nersige burulup kétiwatidu: ishenchlik menbeler bu shirketning hazir arqa sep mulazimiti bilenla emes, yene amanliq we bixeterlik mulazimiti bilenmu shughulliniwatqanliqini körsetmekte. Érik prins qol tiqqan ‹amanliq› ishliri herqachan herbiy heriketlerning otturigha chiqidighanliqidin dérek béridu. Chünki, ular bu xizmetning tolimu pinhan we muhit sharaiti intayin nachar bolghan bir rayonda bolidighanliqini éytqan. Érik bolsa özining ikki heriket bazisi achmaqchi ikenlikini, buning biri yünnen ölkiside, yene biri xitayning uyghurlar rayonida bolidighanliqini jakarlidi.»

«Awangart mulazimet guruhi» ning bu xil ushtumtut yosunda xitay bilen hemkarlishish yolini talliwélishi heqqide érik prins xitayning «yer shari waqit géziti» bilen qilghan söhbitide özlirining peqet xitay hökümiti ijra qiliwatqan «bir belwagh, bir yol qurulushi» ning arqa sep amanliqi üchün xizmet qilidighanliqini éytqan. Jéymis korbét bu heqte toxtilip, xitayning mushu ghayet zor qurulushining del érik prinsni xitaygha bashlap kelgen amil ikenlikini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: «bizge melum bolghini shuki, ‹awangart mulazimet guruhi› özlirining ichki qismida tarqitilidighan höjjetlik matériyallirida we ötken yili dékabir éyida chaqirilghan muxbirlarni kütüwélish yighinlirida gerche ular ‹pul tépish› dégen mezmundiki geplerni tilgha almighan bolsimu, ularning xitay hökümiti ‹bir belwagh, bir yol qurulushi› ni ijra qiliwatqan rayonlarda bu qurulushning tereqqiyati üchün xitay hökümiti bilen soda munasiwitide boluwatqanliqi éniq. Buning bir qismi süpitide xitay hökümiti ‹awangart mulazimet guruhi› bilen ikki herbiy baza nuqtisi qurush heqqide toxtamlishish ishlirini bashliwetti. Bu bazilarning qeyerde bolidighanliqi heqqide érik prins özi buning birining ‹bir belwagh bir yol qurulushi› ning gherbiy jenubi karidorida bolidighanliqini, yene birining bolsa gherbiy shimali karidorida bolidighanliqini éytqan. Shundaq bolghanda, buning gherbiy jenub karidorida dégini birma, tayland, laos we kambodzha etrapini körsitidu؛ gherbiy shimali karidori dégini bolsa qazaqistan, özbékistan, pakistan, afghanistan qatarliq jaylardur. Démek gherbiy jenub karidori dégende yünnen ölkisi, gherbiy shimali karidor dégende bolsa shinjang rayoni közde tutulidu.»

Érik prins xitaydiki axbarat wasitilirige qilghan sözide, özining amanliq shirkitidiki xadimlarning héchqaysisida qoral yoqluqini alahide tekitligen. Biz mushundaq ehwalda «awangart mulazimet guruhi» ning uyghurlar diyarida qurmaqchi bolghan herbiy bazisining xitay hökümiti üchün qandaq xizmetlerde bolushi mumkinlikini sorighinimizda jéymis korbért mundaq dédi: «ularning zadi qandaq mulazimet bilen temin étidighanliqi heqqidiki tepsilatlar hazirche bizge qarangghu. Biraq ular qayta-Qayta qilip peqet etraptiki döletlerning alaqidar saheliri üchün arqa sep mulazimiti, meshqlendürüsh, alaqe, xeterlik ehwallarni bir terep qilish, xéyim-Xeterni mölcherlesh, uchur toplash qatarliq kesipler boyiche xizmet qilidighanliqini tekitlep kéliwatidu. Ularning buni tilgha élishida mundaq bir nechche ehwal mewjut: birinchi, bu hal tashqi dunyagha ular ( ‹awangart mulazimet guruhi›) biwasite xitay hökümiti üchün yaki biwasite xitay üchün, héchbolmighanda mexsus xitayning ichki qismida xizmet qilmaydu, ularning mulazimiti xitayning etrapidiki döletlerde bolidu dégenni tekitlimekchi. Chünki, bundaq déyish ‹awangart mulazimet guruhi›gha nisbeten ejellik derijide muhim. Némishqa désingiz, normalda amérikidiki herqandaq bir guruhning xitaygha herbiy mulazimet yaki herbiy üskünilerni éksport qilishi amérikaning qanunigha xilap. Shunga ‹awangart mulazimet guruhi› belkim mushundaq déyish arqiliq ashu cheklimini yandap ötmekchi, yeni ‹biz xitayda emes, belki uning etrapidiki döletlerde mulazimet qilimiz› deydighan mushundaq bir saxta menzire peyda yasap chiqmaqchi bolghan bolsa kérek.»

Melum bolushiche, «awangart mulazimet guruhi» ning xitay bilen bolghan hemkarliqi heqqidiki xewerler tarqalghandin kéyin, xitaydiki oxshash bolmighan axbarat wasitiliri bu heqte zor daghdugha bilen maqaliler élan qilghan hemde buning alqishlashqa tégishlik bir hemkarliq ikenlikini bildürgen.(Eziz)

                              (3)

 

«Qara su shirkiti» heqqide érik prins yazghan kitabining xitayche neshrining tarqitilish murasimi heqqidiki élan.

«Qara su shirkiti» heqqide érik prins yazghan kitabining xitayche neshrining tarqitilish murasimi heqqidiki élan.

Photo: RFA

Xitayning «bir belwagh bir yol qurulushi» ning ijra qilinishigha egiship, xitay hökümitining «awangart mulazimet guruhi» ni uyghurlar diyarigha teklip qilishidiki asasliq meqset heqqide alaqidar shexsler bilen bolghan söhbette bu ishlarning uyghurlar diyaridiki yüz bergüsi qarshiliqlargha oxshimighan shekillerde zerbe bérishni nishan qilghanliqi otturigha qoyuldi, shundaqla bu qétimqi hemkarliqqa qandaq arqa körünüsh mezmunlirining yoshurunghanliqi muhakime qilindi.

Amérikada nami chiqqan«qara su» shirkitining qurghuchisi érik prins yéngidin teshkilligen «awangart mulazimet guruhi» shirkitining xitay hökümiti bilen hemkarlishidighanliqi heqqidiki xewerler tarqalghan ikki yildin buyan xitaydiki herqaysi metbuatlarda bu toghriliq köpligen yazmilar élan qilinghan. Xitay oqurmenlirini hemmidinmu bek hayajangha salghini bu shirketning ilgiriki waqitlarda iraqta qandaq xéyim-Xeterlerni bashtin kechürgenliki, bu shirkettiki sabiq yallanma eskerlerning qandaq japaliq meshiq we jeng emeliyitini bashtin kechürgenliki, emdilikte mushundaq bir shirketni qurghan kishi yéngidin teshkilligen bir shirket bilen bolghan hemkarliqning xitay yéqin kelgüside «bir belwagh bir yol qurulushi» arqiliq berpa qilmaqchi bolghan «yéngi yipek yoli» üchün qandaq zor ehmiyetke ége ikenliki qatarliqlar bolghanliqi melum.

Ötken on nechche yildin buyan asiyadiki siyasiy, iqtisad we muhit témiliri boyiche aktip yéziqchiliq qilip kéliwatqan axbaratchi Kris xorton (Chris Horton) «Awangart mulazimet guruhi» ning xitay hökümiti bilen bolghan hemkarliqigha yéqindin diqqet qilip kéliwatqan kishilerning biri. U özining muxbir süpitide yünnen ölkiside toqquz yil yashighanliqidek kechürmishige birleshtürgen halda xitay dairilirining hemde xitay jamaitining bundaq bir hemkarliqni shunche daghdugha bilen qobul qiliwatqanliqini ulardiki qorqunch tuyghusidin bolghan, dep qaraydu. U bu heqte mundaq dédi:
«Érik prinsning xitaydiki eng chong shirketlerdin biri bolghan sitik (CITIC) guruhigha bashchilap dégüdek kiriship kétishi, shuningdek xitay hazir ijra qiliwatqan ‹bir belwagh bir yol qurulushi› gha ariliship qélishi heqqide pikir qilghiningizda bezi qiziqarliq soallar tughulidu. Hazir bu xil ariliship qélish yünnendin halqip sherqiy jenubiy asiyagha, shuningdek shinjangdin taki pakistan we ottura asiya rayonlirigha qeder sozuluwatidu. Gepning poskallisini dések buningdiki asasliq seweb shuningdiki, xitayning xelqaraliq chégra liniyiside pakistan hemde sherqiy jenubiy asiya rayoni xitaylarning neziride omumen eng xeterlik rayon, dep qarilidu.»

Kris xortonning pikriche, xitay hazir asiyadiki herqaysi döletler bilen bolghan munasiwette yétekchi orungha chiqishni aldinqi nishan qiliwatqan bolsimu, uning hindi okyan etrapidiki jaylargha bolghan tesiri intayin cheklik bolmaqta iken. «Awangart mulazimet guruhi» ning teklip qilinishi xitayning yünnen ölkisi we uyghurlar diyari arqiliq mana mushu meqsettiki tirishchanliqlarni kapaletke ige qilishning chariliridin biri iken. U bu heqte mundaq dédi:
«Bularning her ikkisi xitay üchün tolimu zor istratégiyilik qimmetke ége rayonlardur. Chünki bu jaylar köp döletler bilen chégrilinidighan rayonlar. Shinjangni alsaq u ottura asiyadiki birnechche dölet bilen hemde pakistan bilen chégrilinidu. Yünnendiki chégra bolsa birma, laos, wiyétnam qatarliqlargha tutishidu, bu jaylar bolsa taylandqa bek yéqin. Bu jaylarning hemmisi xitayning yer shari miqyasidiki tereqqiyat pilani bolghan ‹bir belwagh bir yol qurulushi› üchün, shundaqla xitayni tashqi dunyagha baghlash üchün istratégiyilik ehmiyetke ége. Bolupmu ‹bir belwagh bir yol qurulushi› da shinjang we yünnen xitayning biwasite okyan yüzige, bolupmu hindi okyangha chiqishida achquchluq orunlar hésablinidu. Shunga pakistandiki gwadar porti shinjang üchün, bolupmu xitay-Pakistan iqtisadiy karidori üchün eng asasliq port bolup qéliwatidu.»

«Awangart mulazimet guruhi» ning xitay hökümiti bilen bolghan hemkarliqining «bir belwagh bir yol qurulushi» din bashqa amillarghimu tesir körsitidighanliqi, bolupmu uning meshiq bazisi échilmaqchi bolghan shu rayondiki xelqler üchün némidin dérek béridighanliqimu alaqidar shexslerning diqqitini tartip kéliwatqan mesililerning biri. Mushu heqtiki hadisiler toghriliq izdinip kéliwatqan amérikaliq tor yazghuchisi jéymis korbét xitay hökümitining «awangart mulazimet guruhi» bilen bolghan hemkarliqi témisidiki ziyaritimizni qobul qildi.

Söhbet jeryanida bezi shexslerning «xitay hökümiti mushu qétimliq hemkarliq arqiliq uyghurlar diyarida xitayning özige xas yallanma qoshunini berpa qilishni közlimekte» dep qarawatqanliqi heqqide sorighinimizda jéymis korbét bu xil éhtimalliqni chetke qéqishqa bolmaydighanliqini, emma buningdiki eng muhim amilning «awangart mulazimet guruhi» uyghurlar diyarigha kirgendin kéyin ularning néme ishlarni qilishigha qarash lazimliqini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi:
«Buninggha ‹awangart mulazimet guruhi› ning bu rayonda (yeni uyghurlar diyarida) qaysi yosunda ishlitilishige hemde xuddi iraqta ‹qara su› qoshuni süpitide qilghan heriketlirini bu rayonda qaysi derijide qilalishigha qarap birnerse déyelishimiz mumkin. Yene kélip ‹awangart mulazimet guruhi› qayta- Qayta qilip ammiwi sorunlarda özlirining iraqtikidek u derijide heriket qilmaydighanliqini bildürüwatidu. Bu rastinila shundaq bolghan teqdirdimu xitay hökümiti shuni angqirishi lazimki, buningdiki bash obraz, yeni iraqta ashundaq selbiy meqsetler üchün ishlitilgen ‹qara su› yallanma qoshunining qurghuchisi érik prins hazir ‹awangart mulazimet guruhi› ning reislikini ötewatidu. Mana mushu shirket hazir shinjang rayonida az dégendimu bir qisim amanliq mulazimiti bilen temin etmekchi boluwatidu, démek bu ishlar jezmen iraqta xizmet qilghan ashu toxtamliq xizmetchiler ijra qilghan ‹tömür musht› istratégiyesining qayta qollinilishi, dep qarilishi lazim. Chünki hazir mushu ehwal shinjang rayonigha köchürülüp kélinish aldida turuwatidu. Xuddi sizning xewiringiz bolghinidek bu ishlar hazir xitay kompartiyesining shinjang rayonidiki basturush heriketliri bilen alaqidar bolghan bir qatar hadisilerde, jümlidin bowaqlarda ‹muhemmed› we ‹jihad› dégendek isimlarni meni qilish, saqal we bashqa nersilerni cheklesh qatarliqlarda eks étiwatidu. Derweqe bularning hemmisi xitay kompartiyesining tolimu ghuwa shekilde térrorluqqa tebir bérishni meqset qilghan ‹térrorluqqa qarshi turush qanuni› bilen mas qedemde otturigha chiqiwatidu. Shunga ‹awangart mulazimet guruhi› gha ait bu ishlar mushu daire ichide nezerge élinishi, shuning bilen birge buning shinjang rayonidiki xelq üchün tehdittin bashqa nerse bolmaydighanliqi diqqettin saqit qilinmasliqi lazim.»

«Awangart mulazimet guruhi» ning uyghurlar diyarida meshiq bazisi achmaqchi bolghanliqi uyghur teshkilatliriningmu mueyyen derijide diqqitini qozghawatqanliqi melum. Bu heqte pikir qilghanlardin dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim bu heqte toxtilip, «xitayning sherqiy türkistandiki herbiy küchi uyghurlarni basturushqa yétip ashidu. Xitayning bu xildiki hemkarliq munasiwitini ornitishta uyghurlardiki ümidni yoq qilish meqset qilinghan. Yeni xitayning meqsiti uyghurlardiki xitaygha qarshi küresh qilishta musulman bolush süpiti bilen aldi bilen ümidini allahqa baghlash, andin qalsa insaniy qedir-Qimmetni aldinqi orungha qoyidighan, shuningdek xitayni cheklesh iqtidarigha ége bolghan amérikidin ümid kütüshtek bir rohiy tüwrükke palta chépish» dep qaraydu. Uning pikriche, xitay hökümiti mushu hemkarliq arqiliq uyghurlar diyarida amérika dölitining namini suyiistémal qilish, andin uyghurlarni tashqi dunyadiki adalettin ümid üzüshke, uyghurlarni dunyada yalghuz we yardemchisiz ikenlikige ishendürüshke urunmaqta iken. Söhbet jeryanida rabiye qadir xanim bu toghriliq mundaq dédi:
Amérikidiki «amérika muesseliri instituti» ning xitay mesililiri sahesidiki tetqiqatchisi dérék sissors bolsa musteqil axbaratchi aram roston bilen ötküzgen söhbitide bu heqte söz qilip, «amérikaning qimmet qarishi uyghurlar diyaridiki bu xil bixeterlik heriketlirige ong közide qarimaydu. Chünki bu amérika hökümitining ‹biz xitaylarning shinjangdiki uyghurlargha zulum sélishigha yardem bermeymiz› deydighan köz qarishi bilen muxalip kélidu» dégen idi.
Melum bolushiche, «awangart mulazimet guruhi» ning yünnen ölkisi we uyghurlar diyaridiki meshiq baziliri 2018- Yili ishqa kirishtürülidighan bolup, buninggha alaqidar mesililer hélihem xelqara metbuatlarda qiziq nuqtilardin bolup turmaqta.(Eziz)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: