Esebiylikni Tügitish Terbiyilesh Merkezliri Türmidinmu Ching Bashqurulmaqta

Uyghurlar diyaridiki diniy esebiylikni cheklesh heqqidiki "aq tashliq kitab" ning élan qilinish munasiwiti bilen muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirildi, 2016-Yili 2-Iyun, béyjing

Uyghurlar diyaridiki diniy esebiylikni cheklesh heqqidiki “aq tashliq kitab” ning élan qilinish munasiwiti bilen muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirildi, 2016-Yili 2-Iyun, béyjing

chinanews.com

Bu yil apréldin bashlap uyghur élida yolgha qoyulghan «shinjang uyghur aptonom rayonining esebiylikni tügitish nizami» arqiliq xitay hökümiti, rayondiki esebiylikni tügitish siyasitini qanunlashturghan boldi. Inkaslardin bu belgilime yolgha qoyulghandin buyan téximu köp uyghurlarning «din esebiylikni tügitish öginishi» bahaniside bir qanche aylap türme sheklidiki özgertish terbiyilesh merkezlirige qamalghanliqi shundaqla dairilerning bu orunlarni pütünley yépiq shekilde, türmilerdinmu qattiq bashquruwatqanliqi melum.

Yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümitining «shinjangni bashqurush» tedbiride, «esebiylikni tügitish» te adaqqiche ching turushni asas qilmaqta. «Nizam» ning 46-Maddisida: «mushu nizamning 9-Maddisidiki belgilimige xilapliq qilghanlardin qilmishi yénik bolghanlirini jamaet xewpsizliki orgini alaqidar tarmaq we orunlar bilen birlikte tüzitishke buyruydu, tenqid-Terbiye béridu yaki qanun idare qilish terbiyisi béridu؛ qilmishi éghirraq bolsimu, jinayet shekillendürmigenlirige jamaet xewpsizliki orgini ‹jungxua xelq jumhuriyitining térrorluqqa qarshi turush qanuni›, ‹jungxua xelq jumhuriyitining amanliq bashqurush jaza qanuni›, shuningdek ‹shinjang uyghur aptonom rayonining jungxua xelq jumhuriyitining térrorluqqa qarshi turush qanunini yolgha qoyush charisi› boyiche jaza béridu, qanungha xilap tapawiti barlirining qanungha xilap tapawitini musadire qilidu, bashqilargha ziyan salghanliri qanun boyiche heq telep jawabkarliqini üstige alidu» dep belgilengen. Bu arqiliq esebiylik bilen shughullanghuchilarning jawabkarliqini sürüshtürüshning qanun asasi turghuzuldi.

Xitayning uyghur élini bashquruwatqan nöwettiki emeldari chén chuengo uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlengenlikining ikkinchi küni «esebiylikni tügitish xizmiti shinjangning ijtimaiy muqimliqi we ebediy eminliki, dölet bixeterlikige munasiwetlik chong ish» dep körsetken idi shundaqla «din siyasitini omumyüzlük izchillashturup, qanunluqlirini qoghdash, qanunsizlirini tosush, esebiylikni tügitish, singip kirishke qarshi turush, jinayetke qetiy zerbe bérish kérek» dep tekitligen.

Esebiylik dégen néme dégen soalgha mezkur «nizam» da: «esebiy diniy eqidilerni burmilash yaki bashqa usullar bilen öchmenlik qilish, kemsitishke qutritish, zorawanliqni terghib qilish qatarliq teshebbus we qilmishlarni körsitidu» dep sherhilengen. Igiligen melumatlirimiz we inkaslardin melumki, nöwette uyghur élida saqal qoyush, hijab artish, uzun kiyimlerni kiyish, haraq ichmeslik, hetta halal-Haramni ashkara ayrishmu bu nizamda cheklengen maddilargha chüshidu.
Nöwette xitay hökümiti we alaqidar tarmaqliri esebiylikni tügitishtiki mesuliyiti, ish teqsimatini éniq ayrip, her qaysi tarmaq, her qaysi sahelerning esebiylikni tügitish xizmitini mesuliyet tüzümi arqiliq ijra qilmaqta.Nöwette sheher, bazar asasiy qatlamlarda «esebiylikni tügitish terbiyilesh sinipi» namida yéngi shekildiki türmiler berpa qilinghan bolup, bu orungha xitayning jinayi ishlar qanunigha xilap qilmishi bayqalmisimu, nuqtiliq uyghurlar ichidiki diniy sahede oqughanlar, bolupmu misir, türkiye qatarliq jaylarda öz aldigha diniy sahede bilim ashurghan, her qandaq seweb bilen türkiyege barghan, tarqaq hej qilghan, ilgiri muqimliqni qoghdash charilirining birige xilapliq qilghanliqi bayqalghan yaki bashqilar teripidin pash qilinghanlar dégendek kishiler ikki ay we uningdin uzun yépiq shekilde qamalmaqta iken. Ramzan kélishi bilen bu orunlargha élip kétilgenler téximu köpeygen bolup, yéqinda türkiye, misir qatarliq jaylardin inkas qilghuchilar, her xil bahaniler bilen «diniy esebiylikni tügitish terbiyilesh merkizi» ge solanghan ata, aniliri, uruq‏- Tughqanlirining xewirini alalmaywatqanliqini, dairilerning bu jaylargha solanghanlar bilen ailisining alaqisini pütünley üzüp tashlap, ularning saq – Salametlik uchurinimu bermey, héchqandaq yoqlash buyumlirinimu qobul qilmay, tutqunlarning ailisini ensizlikke séliwatqanliqini inkas qildi.

Cheteldiki birining inkasigha asasen, atushta hijablanghanliqi seweblik ikki aydin buyan «terbiyilesh merkizi» ge solap qoyulup ailisining körüshüshi cheklengen toxtigulning yashanghan dadisidin, atush shehiridiki terbiyilesh merkizining sheher sirtidiki «kelgen su» dégen jaygha berpa qilinghanliqini sorap bilduq.

Dairilerning ramzan kélishi bilen uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini yenimu qattiq cheklime astigha alidighanliqi ashkarilanghan idi. Aqsudiki bir ayal we yene bir kadir, terbiyilesh merkezlirige kishilerning kirishi cheklinidighanliqini bildürdi, emma weziyet ching bolghachqa konkrét uchurlar bérelmeydighanliqini éytti.

Biz bu uchurlarni delillesh yüzisidin jaylardiki «esebiylikni tügitish terbiyilesh orunliri» ning alaqisini izdep körduq. Adette intérnéttin rayondiki türmilerningmu téléfon nomurlirini tépish mumkin, emma bu xil «esebiylikni tügitish terbiyilesh» merkezliri heqqide héchqandaq uchur tépilmidi. Biz bu orunlarni jamaet xewpsizlik tarmaqliri arqiliq sürüshte qilduq. Atush sheherlik saqchi idarisining xadimi bu orunlar alahide mexpiy bashqurulidighan bolghachqa téléfon alaqisimu mexpiy tutulidighanliqini bildürdi we bu heqte uchur bilen teminleshni ret qildi.

Chén chuengoning yolyoruqlirining biri, muqimliqni qoghdash xizmitide «muqimliq bilen munasiwetsiz rayon, munasiwetsiz orun, munasiwetsiz adem yoq» bolush idiyisini mustehkem ornitip, muqimliqni qoghdash éngini östürüsh idi, jaylarda bularning qattiq ijra qiliniwatqanliqini atush wilayetlik, xoten wilayetlik jamaet xewpsizlik orunliriningmu oxshashla bu heqtiki uchurlar bilen teminleshni ret qilishidin körüwalghili bolidu.

Qizilsu wilayetlik türme bashqurush idarisidin téléfonni alghan saqchi qandaq kishilerning esebiylikni tügitish merkezlirige élip bérilidighanliqi heqqide uchur bermigen bolsimu, bizning «uyghurlarning roza héyti kéliwatidu, héyt bayramlarda, solanghanlar bilen ailisini körüshtüremsiler? nerse ‏- Kérek we pul kirgüzüshige yol qoyamsiler ?» dep sorighan soalimizgha «bundaq qilishqa yol qoyulmaydu» dep jawab berdi.(Gülchehre)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: