Kishilik Hoquq Teshkilatliri Awropa Ittipaqini Xitay Bilen Bolghan Kishilik Hoquq Dialogini Toxtitishqa Chaqirdi

uyghur-mehbus (1)

Yawropa ittipaqi-Xitay kishilik hoquq dialogi bu yil 22- We 23‏-Iyun künliri biryussélda ötküzülidu. 1996‏-Yildin buyan her yili bir yaki ikki qétim ötküzülüp kelgen dialog 2015‏-Yildin kéyin toxtap qalghan. Bu, mezkur dialogning ikki yildek toxtap qalghandin kéyin tunji qétim eslige kélishidur.

Kishilik hoquq dialogi ötküzüsh yawropa ittipaqi bilen xitay rehberlirining biryussélda ötküzülgen bu yil 1 we 2-Iyun künliridiki bashliqlar yighinida qarar qilinghan idi. Biraq dialog xelqara kechürüm teshkilati, kishilik hoquq közitish teshkilati, xitay kishilik hoquq jemiyiti, wakaletsiz milletler-Xelqler teshkilati, d u q, uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq 9 xelqara kishilik hoquq we öktichi teshkilatining qarshiliqigha uchridi.

Ular düshenbe küni ortaq bayanat élan qilip, dialogni bikar qilishni, xitay kishilik hoquq weziyitide heqiqiy özgirish bolmighichilik dialogni toxtitishni telep qildi. Bayanatta qeyt qilishiche, yawropa ittipaqi yéqinqi 3 hepte ichide yüzbergen 3 qétimliq hadiside xitayning kishilik hoquqqa xilapliq qilishini tosush niyiti, hewisi we istératigiyelik nuqtiineziri yoqluqini ipadiligen.

Ular bayanatida, kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay ishlar diréktori doktor sofiye richardsonning sözni neqil keltürüp, «yawropa ittipaqi özining inawitini téximu chüshürüshtin burun, özining pozitsiyesini özgertip, xitayda heqiqiy bir özgirish élip kélishi kérek» dégen.

Xitay kishilik hoquq jemiyiti uninggha imza qoyghan teshkilatlirining biri. Mezkur teshkilatning reisi sharon xum düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitay bilen bolghan kishilik hoquq dialogini toxtitishni telep qilishning seweblirini chüshendürdi.

Sharon xum mundaq deydu: «dialogning toxtitilishi kéreklikidiki 1-Seweb, hazirqi ehwalda dialogning héchqandaq heqiqiy tesir küchi bolmaydu. U peqet bir xil shekilge aylinip qaldi. Biz adwokatlargha, qanun bilen bashqurush we adwokatlarning aile-Tawabiatigha qaritilghan hujumgha qarisaq, ijtimaiy guruhlargha qaritilghan qanuni, siyasiy we idélogiyelik cheklimilerge nezer salsaq, ulargha qaritilghan bu cheklimiler dölet bixeterliki namida élip bérilghanliqini körimiz. Biz yene medeniyet, diniy, siyasiy erkinlik hoquqigha, bolupmu tibet we shinjangdiki siyasiy erkinlik hoquqigha qarap baqsaq, dialogning yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikige heqiqiy paydisi bolidu, dep qarimaymen».

Sharon xomning körsitishiche dialogni bikar qilishni telep qilishtiki 2‏-Seweb, xitayning kishilik hoquq dialogigha tutqan muamilisidur.

Sharon xum, «dialogni toxtitishni telep qilishning 2‏-Sewebi, dialog qarari téxi yéqindila 2‏-Iyun élan qilindi. Uning yawropa kéngishining prézidénti tusk teripidin ashkara élan qilinghan waqti 2‏-Iyundur. Uning nahayiti qisqa bir bayanat bilen élan qilinishi dialogqa xitay hökümiti tereptin töwen derijilik ömek qatnishidighanliqini ipadileydu. Bu, dialogqa xitay terepning jiddiy qarimighanliqini körsitidu. Shunga, yawropa ittipaqi néme üchün bilip turup, bundaq gheyriy jiddiy, ehmiyetsiz, shekilwaz we héchqandaq ünümi yoq töwen derijilik yene bir dialog ötküzülüshi kérek» dep körsetti.

Yawropa ittipaqi we amérika we bashqa gherb démokratik döletliri 1990‏-Yillarning otturiliridin bashlap, kishilik hoquq mesiliside xitay bilen özara dialog qurushni, shu arqiliq xitay kishilik hoquq xatirisini asta-Asta yaxshilashni oylighan idi.

Wakaletsiz milletler we xelqler teshkilatining bildürüshiche, mezkur teshkilat gherb döletlirining xitay bilen alaqe qilishigha qarshi bolmisimu, emma dialogning kishilik hoquq mesiliside héchqandaq ehmiyiti qalmighan.

Mezkur teshkilatning xitay ishlirigha mesul xadimi lusiya paruchi mundaq deydu: «biz shundaq dep qaraymiz, gherb démokratik döletler xitay bilen hemkarlishish siyasitini toxtatsun, démeymiz. Biraq kishilik hoquq qoghdighuchilirining we ijtimaiy jemiyetlerning ehwali buninggha oxshimaydu. Bu siyaset xitaygha bu sahelerde ünümlük tesir körsetmidi. Kishilik hoquq mesililiride héchqandaq chong yaxshilinish élip kelmidi. Biz shuni untup qalmasliqimiz kérek. Xitay hergiz bu xil dialoglarni kishilik hoquqni sözlishishning pursiti, dep qarimaydu. Shunga, yawropa ittipaqi awazini yükseldürüshi we usulini özgertishi kérek».

Lusiya pruqining ilgiri sürüshiche, uyghurlarning weziyiti kishilik hoquq dialogining ehmiyetsiz nersige aylinip qalghanliqini ipadileydiken. U: uyghurlarning weziyitining nacharliship ketkenliki éniq. Biz buni uyghur balilirigha diniy isimlarning qoyulushining cheklinishidin körüwalalaymiz. Buni hergiz qobul qilghili bolmaydu. Uningdin sirt kocha doqmushlirigha qarawulxanilarni sélish, bir kochidin-Bir kochigha barghanlarni tekshürüsh, uyghurlarning d n a ülgisini yighish, bularning hemmisini xitay hökümiti shinjangni kontrol qilish üchün qiliwatidu. Erkinlik qattiq boghuluwatidu. Ular ramizanlarda roza tutushni cheklidi. Bu hergiz qobul qilinmaydu. Biraq yawropa ittipaqi buninggha gep qilishi kérek. U xitay bilen bolghan her xil we her derijilik söhbetlerde bu mesilini otturigha qoyushi kérek».

Yuqiriqi 9 teshkilat bayanatida yene, bu ayning bashlirida ötküzülgen yawropa ittipaqi-Xitay bashliqlar söhbitini tenqid qildi. Ular bayanatida, yawropa kéngishi we yawropa komitéti rehberlirining xitay bash ministiri li kéchyang bilen biryussélda ötküzgen söhbitide, xitayning kishilik hoquq weziyitini qattiq tenqid qilmighanliqi yaki siyasiy mehbuslarni qoyup bérishini jiddiy telep qilghanliqini bildürdi.

Yawropa ittipaqi yéqinqi 10 nechche yil mabeynide her yili 15‏-Iyun küni b d t kishilik hoquq kéngishide, xitayning kishilik hoquqni depsende qilishi we perqliq pikirlerni basturushigha qarshi ortaq bayanat élan qilip kelgen idi. Biraq u bu yil 15‏-Iyun küni tunji qétim bundaq ortaq bayanat élan qilmighan. Chünki, yawropa ittipaqigha eza 28 dölet ichidiki girétsiye bayanat élan qilip, xitayni tenqidleshke qarshi chiqqan idi.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: