Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Milliy Armiyesining Qurulghanliqining Shanliq 72- Yili! 

                                       -1-

Uyghuristan Republik

Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élinghan. Orni we waqti éniq emes)

RFA/Oyghan

Tarixchilarning qarishiche, uyghur diyarining 20-Esir tarixi muhim dawalghushlar bilen toldi. 1931-1934-Yilliri we 1944-1949-Yilliridiki milliy azadliq herikiti hazirqi zaman uyghur siyasiy tarixida chongqur iz qaldurdi. Bolupmu, 1944-1949-Yilliridiki milliy azadliq herikitide hel qilghuch rol oynighan milliy armiyining qurulushidin taki emeldin qaldurulushighiche bolghan besh yil jeryanida bésip ötken küresh musapiliri uyghur tarixida hazirqi künlergiche eslinip kélinmekte.
Bu yil 8-Aprél küni milliy armiye qurulghanliqining 72 yilliqi xatire küni bolup, bu munasiwet bilen qazaqistan, qirghizistan we bashqa ellerdiki uyghur jemiyetliri, milliy armiye künini xatirilesh paaliyetliri uyushturup, hazirqi künde sani intayin az qaghan sabiq milliy armiye eskerlirini tebriklesh bilen birge milliy armiyining küresh musapilirini eslimekte.

Tarixi pakitlargha asaslanghanda, shéng shisey 1943-Yili sowét ittipaqidin toluq yüz örügendin kéyin, 1944-Yili, uyghur diyarida ikkinchi qétimliq keng kölemlik milliy azadliq herikiti partlidi.

1944-Yili, 8-Ayda nilqining ulastay taghlirida fatix batur, ghéni batur, ekber batur qatarliqlar rehberlikide nilqa qozghilingi partlap, uzun ötmey nilqa azad qilindi we 1944-Yili, 7-Noyabir küni bolsa ghulja qozghilingi partlap, nilqa partizanliri we ghulja shehiri qozghilangchiliri besh kün jeng qilip, ghulja shehirining asasi qismini azad qilghandin kéyin, 1944-Yili, 12-Noyabir küni sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti qurulup, jumhuriyetning reis, muawin reis we hökümet ezaliri békitildi. Shuningdin kéyin, arqa-Arqidin her qaysi ministirliqlar tesis qilindi. 1945-Yili 1-Ayning béshighiche bolghan ariliqta ili wilayitining mutleq köp qisim nahiyeliri azad qilinish bilen jumhuriyet hökümiti tézdin özining muntizim milliy armiyesini qurushni qarar qildi. Köp yillar milliy armiye tarixi, jümlidin 20-Esir uyghur siyasiy tarixi tetqiqati bilen köp shughullinip,« qedimdin hazirghiche uyghurlarning milliy siyasiy tarixi» namliq kitabini neshr qildurghan qehriman ghojamberdi ependining éytishiche, milliy armiyining qurulushi, sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümitining 1945-Yili, 5-Yanwar küni élan qilghan 9 maddiliq xitabnamisi bilen munasiwetlik bolup, mezkur xitabnamide muntizim milliy armiye qurush tekitlengen. Uningdin kéyin, 1945-Yili, 12-Yanwar küni herbiy ishlar nazariti resmiy quruldi we milliy armiye qurush hem herbiy unwan tüzümi yolgha qoyush, ofitsérlarni töwen, ottura we yuqiri derijilikkiche ayrish qarar qilindi. Arqidin 1945-Yili, 2-Ayning 3-Küni jumhuriyet waqitliq hökümiti 19-Nomurluq qarar maqullap, herbiy ishlar qanuni élan qilip, urush mezgilide 23 yashtin 45 yashqiche bolghan puqralarning esker bolushi we herbiy wezipe ötesh mudditi üch yil bolush belgilendi.

1-Ayning axirigha kelgende, herembaghdiki gomindang küchliri yoqitilip, pütün ili wilayiti toluq azad bolup, inqilabni bashqa jaylargha kéngeytish imkaniyiti shekillendi. Bu waqitta jumhuriyet herbiy ishlar naziri almashturulup, rehimjan sabir haji bu wezipige qoyuldi, uzun ötmey exmetjan qasimi herbiy ishlar bölümige mesul bolup, milliy armiyini tesis qilishqa jiddiy kirishti.

Tarixchi qehriman ghojamberdining tarixi shahitlardin igilishiche, exmetjan qasimi, rehimjan sabir haji, téyiphaji sabitof, qasimjan qembiri qatarliq erbablardin bir komissiye tüzülüp, milliy armiyining qurulmisi heqqide teyyarliq ishlirini élip bardi.

Milliy armiyining asasi eslide nilqa taghlirida tunji bolup küreshke atlanghan fatix batur, ghéni batur, ekber batur qatarliqlar bashchiliqidiki hemde 7-Noyabir küni ghulja qozghilingigha qatnashqan pidaiylar, shuningdek kéyinki waqitlarda her qaysi jaylarda teshkillinip jeng qilghan partizanlar bolup, texminen 60 qa yéqin chong- Kichik partizan etriti shuningdek ghulja shehiri we ili wilayitining bashqa azad bolghan jayliridin yéngidin eskerge élinghanlar asasida tesis qilinghan. 1945-Yili 8-Aprélda, ghulja shehiride milliy armiye resmiy qurulup, bayraq tapshurush we herbiy parat ötküzüldi. Milliy armiyining qomandanliq shtabi we her qaysi polklar tesis qilindi.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, jumhuriyet hökümiti herbiy ishlargha alahide köngül bölüp, hökümetke biwasite qarashliq bölüm qurghandin tashqiri yene her qaysi nahiyelerde tarmaq herbiy organ qurup, esker élish we armiyini teminlesh ishliri bilenmu shughullanghan.

Eyni waqitta milliy armiyige qatniship, milliy armiyining kapitani bolghan,1950-Yillarda qazaqistangha köchüp kétip, hayatini shu yerde ötküzüp, 2012-Yili almuta shehiride wapat bolghan, ataqliq uyghur yazghusi mesimjan zulpiqarof hayat waqtida ziyaritimizni qobul qilip, özining milliy armiyediki besh yilliq musapisini esligende, milliy armiyining peqet uyghurlar emes, belki her millet perzentliridin teshkillengen batur qoshun ikenlikini tekitligen idi. (Ümütwar)

http://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/milliy-armiye-05182017172128.html?encoding=latin

 

 

                                                         -2-

 

 

Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élinghan. Orni we waqti éniq emes)

Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élinghan. Orni we waqti éniq emes)

RFA/Oyghan

Uyghur diyarining 20-Esirning birinchi yérimidiki tarixi weqelerning, jümlidin 1944-1949-Yilliri arisidiki milliy azadliq inqilab tarixi shahitlirining hazir hayat yashawatqanliri nahayiti az qalghan bolup, ularning ichidiki az bir qisim tarixi shahitlar hazir qazaqistan, qirghizistan jumhuriyetliride yashimaqta. Ene shularning biri qazaqistanning almata shehiridin anche yiraq emes türgén yézisida yashawatqan 89 yashliq nurmuhemmed sadiqof ependidur.

Nurmuhemmed ependi 1945-Yili, may aylirida milliy armiyige qatnashqan bolup, u milliy armiyining mirzigül nasirop komandirliqidiki atliq muhapizet diwiziyonining jengchisi süpitide 1945-Yili, 5-Aydin 1946-Yili 7-Ayghiche herbiy xizmet ötigen we aqsu tewesidiki jeng meydanlirida bolghan.

Nurmuhemmed sadiqof ependi özining béshidin tarixi weqelerni, bolupmu 1945-Yili milliy armiyige qatniship, aqsugha ewetilishi we aqsudin qaytqandin kéyin körgen-Bilgenlirini eslidi. Nurmuhemmed ependining eslishiche, milliy armiye bash qomandanliq shtabi mirzigül nasirop komandirliqidiki atliq diwiziyonni 1945-Yili,awghustning axirida tékes arqiliq tengri téghidin ötüp, aqsuning bay we kuchar nahiyisi teweside kuchardin kélidighan gomindang qoshunlirini tosush üchün ewetken.

Nurmuhemmed ependi öz eslimiside éytishiche, özlirige kelgen buyruq boyiche muz dawandin ötüsh kérek bolghan, emma kéyin özgirish bolup, ular mongghulküredin qizilkürege kélip, shu yer arqiliq tengri taghliridin halqip bay tewesige chüshken.

Uning éytishiche, ular qizilküredin(tékes) chiqip, qarajung, qushtay dégen jaylardin ötüp, aqbulaq dégen saydin, uningdin kéyin, tiken dawan, uningdin kéyin qara dawan we aq dawan dégen égiz, xeterlik dawanlardin éship bayning qiyir yézisigha chüshken. Elixan törining oghli asilxan törimu ular bilen birge bolghan. Nurmuhemmed ependi mundaq dédi: «qiyir dégen jaygha chüshtuq, kichik baziri bar iken, shu yerge chüshkendin kéyin, arqimizdin bir kapitan keldi. U nasiropqa komissarliqqa ewetilgen iken, milliti özbék, sowéttin kelgen. U qizilkürede bizge qoshulghan idi. U bizge asilxan törining elixan törining oghli ikenlikini héchkimge démenglar, xelqqe bu heqte parang qilmang dep jékilidi».

U, mezkur qoshun baygha kelgendin kéyinki ehwallarni eslep: «asilxan töre mirzigül nasirop bilen pilimot izwotini élip aqsugha ketti, bizning birinchi éskadron, yeni maxmutning éskadroni bayda, yeni qiyir dégen yerde qaldi, ibrahimofning éskadroni kucharning qizil dégen yérige ketti. Ular kucharning yolini tosatti. Méni diwiziyonning imamigha kanway qilip qoydi, men bu adem qizilgha barsa qizilgha barimen, bezide bayghiche barimiz, bayda bizning pütün ishxanilar qurulghan, kiyim-Kécheklerni teyyarlaytti. Shu yerde baza qurghan iduq» dédi.

Tarixi menbelerde qeyt qilinishiche, mirzigül nasirop, asilxan töre bashlighan ikki éskadron etrapidiki qoshun 1945-Yili, 9-Ayning béshida baygha chüshkendin kéyin, mirzigül nasirop we asilxan töre qatarliqlar aqsugha bérip, sopaxun sowurop qatarliqlar bilen birlikte aqsuni qorshap hujum qilish jéngige qatnashqan.

Bay we kuchar etrapidiki ikki éskadron oxshashla 1945-Yili, 10-Ayning axirida aqsu tewesidin iligha chékinip chiqqan. (Ümütwar)

 

http://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/milliy-armiye-05252017162923.html?encoding=latin

                                           -3-

 

 

17952604_685101571693787_2649994425648963173_n

Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élinghan. Orni we waqti éniq emes)

RFA/Oyghan

1945-Yili, 8-Aprél küni qurulghan milliy armiyening azghina kem besh yilliq mewjutluq tarixida élip barghan jenglirining ichide eng meshhurliri shixu we jing urushliridin ibaret bolup, jing we shixudiki urushlar uyghur diyarining yéqinqi zaman herbiy ishlar tarixidiki chong urushlardin bolup hésablinidu.

Milliy armiye bash qomandanliq shtabi shimali, ottura we jenubi yölinish boyiche gomindang armiyesige qarshi omumiy hujum qozghash pilani tüzgendin kéyin, tunji ghelibe süpitide, shimali yönilish qoshuni 1945-Yili, 1-Awghust küni chöchek shehirini azad qilish bilen tarbaghatay wilayitining mutleq köp qismini gomindang armiyesidin tazilap, ottura yönilish herbiy herikiti üchün paydiliq sharait yaratqan idi.

Milliy armiye bash qomandanliq shtabi ofitséri toxti ibrahimning «milliy armiyening jenggiwar musapisi» mawzuluq kitabi we bashqa tarixi uchurlargha asaslanghanda, milliy armiyening ottura yönilishte jeng qilghuchi qisimliri 1945-Yili, 7-Aydin bashlap, yungjixo qatarliq jaylarda jeng qilip, sherqqe siljishqa bashlighan we 1945-Yili, 8-Ayning axirlirida gomindang armiyesining ikki asasliq mudapie bazisi jaylashqan jing we shixuni igilesh herbiy heriket pilanlirini emelge ashurushqa kirishken.

Milliy armiye bash qomandanliq shtabi aldi bilen ürümchi liniyesidiki muhim mudapie tosuqi-Shixugha hujum qozghap, jingni iskenjige élish, shixudiki gomindang qoshunlirini tarmar qilish arqiliq jingdiki gomindang qoshunlirini «yétim qaldurup yoqitish istratégiyesi» qollanghan idi.

Milliy armiye bash qomandanliq shtabi ofitsérliridin toxti ibrahim we zahir sawdanofning kitabliri, teywenlik tarixchi jang dajünning «shinjangdiki yetmish yilliq boran chapqun» we bashqa tarixi matériyallargha asaslanghanda, gomindang merkizi hökümiti 1945-Yilining otturiliridin bashlap, iligha qayturma hujum qozghash we milliy armiyening ürümchige hujum qilip, dawamliq sherqqe we bashqa rayonlargha kéngiyishining aldini élish üchün ichkiri xitaydin qoshun yötkeshke kiriship, jing we shixuda küchlük mudapie qorghanliri, istihkamlirini qurup, ikki déwiziyedin artuq eskirini küchini orunlashturghan.

Gomindang 8-Urush rayoni qomandani ju shawlyang gomindang 29-Guruppa armiyesining qomandani li téjünni barliq urushqa qomandanliq qilishqa, uning qarmiqidiki ikki déwiziyedin tüzülgen yéngi ikkinchi armiyening qomandani shé yiféngni shixuda turup, shixu, jing we bashqa jaylardiki barliq qoshunlargha biwasite qomandanliq qilishqa, 45-Déwiziye komandiri général gu chini jing sépige qomandanliq qilishqa teyinligen.

Milliy armiye bash qomandanliq shtabi aldi bilen shixuni azad qilish üchün süydüng piyade eskerler polki, tarbaghatay 6-Atliq eskerler polki, mongghul musteqil atliq diwiziyoni we muhapizetchiler batalyoni hem bir qisim partizanlarni shixu sépige yötkigen bolup, adem sani töt ming etrapida idi.

Süydüng piyade eskerler polki aldi bilen 1945-Yili 2-Séntebir küni shixuning sirtidiki muhim tayanch baza-Chépenzini ishghal qilip, shixugha qistap keldi. Gomindang armiyesining shixu mudapie sépige orunlashturghan qoshunlirining adem sani 5 mingdin éship ketken bolup, gomindang qoshunliri shixuda üch qewet mudapie liniyisi qurghan. Toxti ibrahimning kitabida xatirilinishiche, ular shixuda köp sandiki mudapie istihkamliri, yüzligen mudapie gemiliri we akoplarni qurghan. Milliy armiye hujum qilidighan gomindang akoplirining aldi pütünley tüzlenglik we sazliq jay bolup, dalda bolghudek derex we bashqilarmu yoq idi.

4-Séntebir küni milliy armiye bash qomandani iwan palénow shixuni qorshawgha alghan qoshunlargha shixu nahiye bazirigha omumiy hujum qilish buyruqi chüshürdi.

Netijide, mutleq köp qismi uyghurlardin terkib tapqan süydüng piyadiler polki asasliq hujumchi küchlük wezipisini atqurdi. Milliy armiye 5-Küni gomindang qoshunlirining birinchi mudapie tosuqidin bösüp ötüp, shixu bazirining shimali teripidiki qaradöng mehellisini igilidi, 7-Küni yene barliq küchlerni ishqa sélip, omumi hujum bashlap, gomindang armiyesining 2-Mudapie liniyesini bösüp ötti, 8‏-Séntebir küni tang seherde 3-Mudapie liniyesini bösüp ötüp, shixu nahiye baziri toluq ishghal qilindi.

Milliy armiye shixugha hujum qilghan künning etisi, yeni 1945-Yili, 5-Séntebir küni milliy armiyening ghulja piyadiler 2-Polki, tékes 1-Atliq polki, ghulja zapas 4-Polki, tunggan musteqil atliq batalyoni qatarliq herbiy küchliri jinggha hujum bashlighan bolup, oxshashla 8-Séntebir küni jingdiki gomindang qoshunlirining qatmu-Qat mudapie liniyeliri, akoplirini bösüp, ötüp, jingni ishghal qilghan.

Jing jéngigha qatnashqan tunggan musteqil atliq diwiziyonining shtab ofitséri, almutada yashighan ibrahim yawaxunning buningdin töt yil ilgiri sözlep bérishiche, jing jeng meydanida uyghur, qazaq, tunggan, shibe jengchiliri ajayip qehrimanliq körsetken. Uyghur jengchisi zixrullam nadirof özi yalghuz düshmenning üch istihkamini partlitip, qehrimanliq yaratqan.

Milliy armiye zembirekchiler diwiziyonining komandiri, merhum polkownik esed téyipof hayat waqtida ziyaritimizni qobul qilip, milliy armiye zembirekchiler qismining jing we shixudiki jenglerde rolini jari qildurghanliqini sözlep bergen idi.

Sabiq sowét ittipaqi armiyesi polkowniki, tarixchi qehriman ghojamberdi bolsa, shixu we jing urushliridiki hujum taktikisi heqqide toxtilip, milliy armiyening qehrimanliqi arqiliq ghelibe qilghanliqini bildürdi. (Ümütwar)

 

 

 

                                            -4-

Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

RFA/Oyghan

1945-Yili, 8-Aprél küni qurulghan milliy armiyening üch front boyiche jeng qilish planining bir qismi jenubi yönilish boyiche, yeni muzdawan arqiliq aqsugha partizan etriti ewetip, bu yerdiki gomindang qoralliq küchlirining tengri taghliridin ötüp, ili tewesige hujum qilip, milliy armiyening ottura we shimali yönilishtiki herbiy heriketlirige ziyan sélishidin saqlinish idi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti 1945-Yili, 7-Ayning beshinchi küni, aqsuda jeng qilidighan partizan etritini resmiy békitken bolup, bu etretke qasimjan qembiri hökümet wekili süpitide bashchiliq qilip, hökümet wekillirini bashlap méngish, herbiy jehette sopaxun sowurof etret bashliqi bolush, abdukérim abbasof siyasiy komissar, damolla raziyof dini ishlargha mesul bolush belgilendi.

Aqsuda jeng qilidighan mezkur etret asasliqi sopaxun sowuropning özi bilen birge gomindang qoshunidin milliy armiye terepke ötken 90 din artuq uyghur eskiridin tüzülgen bolup, sabiq milliy armiye ofitséri toxti ibrahimning yézishiche, mezkur atliq etretning adem sani 150 kishi etrapida idi.

Etret 7-Ayning 18-Küni ghulja shehiridin yolgha chiqip, qizilkürege yétip kelgen we 23-Chésla qizilküre nahiye baziridin yolgha chiqqan. Yolgha chiqish aldida jumhuriyet reisi elixan töre qatarliqlar kélip, uzitish murasimi ötküzgen.

Bu yil 3-Ayda 94 yéshida bishkekte wapat bolghan sabiq milliy armiye mayori, merhum xemit kenjibayéf aqsu urushigha qatnashqan bolup, u buningdin üch yil ilgiri öz hayat musapisini esligende, aqsu urushi jeryani heqqide toxtilip, mezkur etretning tékestin atlinip, tengri taghliridin ötüp, bay, qorghan we jam qatarliq jaylarni igiligenlikini, bu jeryanda, etretke yene sowét ittipaqining ghuljigha ewetken mexpiy herbiy wekilliridin uyghurche iskender we zakir dep atalghan ikki kishiningmu özliri bilen birge bolghanliqini bayan qilghan idi.

Tarixi melumatlargha qarighanda, mezkur etret 3-Awghut küni bayning qiyir dégen jayini, 8-Ayning 8-Küni töt saet jeng qilish arqiliq bay nahiye bazirini azad qilip, hökümet tesis qildi, arqidin 8-Ayning 19-Küni muzat dawinidiki tosuq qorghangha hujum bashlap, bir qanche künlük jengdin kéyin uni igilep, ili bilen jenub arisini tutashturidighan muzat dawinini kontrolluq astigha aldi hemde qorghanda özini tertipke saldi.

Sopaxun sowurofning «men kechken kéchikler» namliq eslimiside yézilishiche, ular qorghanda qoshunni tertipke sélip olja alghan qorallar bilen yéngidin élinghan eskerlerni qorallandurup, öz etritini zoraytti we 28-Chésla aqsu kona sheherge yürüsh qilghan. Partizanlar 9-Ayning 1-Küni kona sheherni azad qilip, bu yerde hökümet qurghan we 7-Séntebir künidin bashlap aqsu shehirige hujum qilip, sheherni qorshawgha alghan. Buning bilen ikki aygha sozulghan aqsugha qorshap hujum qilish urushi bashlanghan.

Sabiq milliy armiye mayori, merhum xemit kenjibayéf aqsu urushi jeryani heqqide toxtaldi.

Xemit kenjibayéfning eslishiche, lékin, aqsuni qorshawgha alghan etret bir qanche kün aqsugha qorshap hujum qilghandin kéyin, kuchar tereptin köp sandiki gomindang qoshunlirining qorghan terepke, yeni muz dawangha hujum qilidighanliq xewirini anglap, derhal muz dawan etrapigha chékindi. Ular 9-Ayning otturilirida ilidin yardemge kelgen mirzigül nasirof we asilxan töre bashchiliqidiki yardemchi etret bilen birleshkendin kéyin, yene qaytidin kona sheherni igilep, aqsu shehirini qaytidin qorshawgha aldi. Bu qétimqi qorshap hujum qilish taki 14-Öktebirghiche dawamlashqan idi.

Merhum milliy armiye mayori xemit kenjibayéfning éytishiche, aqsugha qorshap hujum qilish jeryanida kona sheher, bay we aqsu shehiri etrapidiki bir qisim xelq qozghilangchilar sépige qoshulup, aqsuni qorshawgha alghan qoshun terkibini köpeytken bolsimu, biraq qoral-Yaraq, oq-Dora we ozuq-Tülük yétishmeslik körülgen.

Aqsu urushigha yardemge ewetilgen jumhuriyet reisi elixan törining oghli asilxan törining kéyinki waqitlarda yézip qaldurghan eslimiside déyilishiche, ilidin chong kölemdiki yardemchi qoshun kelmigendin sirt yene ili tereptin héchqandaq qoral-Yaraq we oq-Dora yardimi bolmighanliqi üchün aqsuni qorshap turghan qoshun köp qiyinchiliq tartqan we asilxan törini ilidin yardem sorashqa ewetken.

Sabiq milliy armiye ofitséri toxti ibrahimning «milliy armiyining jenggiwar musapisi» mawzuluq kitabi we bashqa eslimilerde körsitilishiche, qozghilangchilar köp qétim aqsu sépiligha hujum qilghan bolsimu, sheherni élish imkaniyiti bolmighan. Axiri ular lexme kolap sépilni partlitip, sheherge hujum qilishqa teyyarliniwatqanda tuyuqsiz, milliy armiye bash qomandanliq shtabidin aqsudin chékinish buyruqi kelgen we 14-Öktebir küni aqsudin chékingen.

Xemit kenjibayéfning éytishiche؛ hetta aldi bilen partizanlarning qolliridiki sowét aptomatlirining hemmisi yighip kétilgen.

Doktor erkin ekrem milliy armiyining aqsudin chékinish seweblirining xelqaraliq arqa körünüshke we sowét-Xitay munasiwetliri yéngi özgirishi bilen munasiwetlik ikenlikini körsetti. (Ümütwar)

http://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/milliy-armiye-05042017193615.html?encoding=latin

 

                                                      – 5-

Muntizim milliy armiye.

Muntizim milliy armiye.

RFA

Hazir qazaqistanning almata shehiri yénidiki türgen yézisida yashawatqan 89 yashliq sabiq milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof ependi öz hayat musapilirige ait eslimilirining dawami süpitide özining sepdashliri bilen birlikte aqsu rayonidin iligha chékinip chiqip, taki 1946-Yili, 7-Ayghiche herbiy xizmitini dawamlashturghanliqi we gomindang bilen tüzülgen tinchliq bitimining rohi boyiche milliy armiyining keng kölemde qisqartilishi sewebidin öziningmu herbiy septin chékinip, yurti ghulja shehirige qaytip kelgendin kéyinki körgen-Bilgenliri heqqide toxtaldi.

U herbiy septin boshighan bashqa minglighan yashlar qatarida addiy puqra süpitide tirikchilikini bashlighan.

Nurmuhemmet sadiqofning eslishiche, 1945-Yili, 10-Ayning axirida ular aqsu teweside jeng qiliwatqanda tuyuqsiz urush toxtitip iligha chékinish buyruqi kelgendin kéyinki chékinish weqesi, omumen gomindang qoshunlirigha hujum qilishning qetiy toxtitilishi we 1946-Yili, 6-Aylarda gomindang bilen tinchliq bitim tüzülüp, qoshunlarning qisqartilip, eskerlerning öylirige qaytishqa ruxset qilinishidin ibaret bu ikki chong weqe milliy armiye jengchi-Ofitsérlirigha qattiq tesir qilip, jengchiler arisida ghulghulilar we naraziliqlar uzunghiche dawamlashqan.

1944-1949-Yillardiki milliy azadliq inqilab tarixida sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining reisi elixan törining sowét ittipaqi teripidin ghuljidin mexpiy türde élip kétilishi muhim bir sirliq weqe hésablinidighan bolup, yéqinda sowét ittipaqining mexpiy arxipliridin ashkarilinishiche, elixan töre 1946-Yili, 6-Ayning 16-Küni sowét ittipaqining ghuljida turushluq meslihetchiler guruppisining bashliqi, général wladimir égnarowning bashchiliqidiki mexpiy heriket arqiliq ghuljidin almatagha, kéyin tashkentke élip kétilip nezerbend qilinghan. Eyni waqitta ghulja xelqi bu ishtin xewer tépip, ghulghulilar peyda bolghan. Nurmuhemmet ependi ashu ghulghulilargha shahit bolghan.

Nurmuhemmet sadiqofning eslishiche, birleshme hökümet birer yilgha yetmey buzulup, exmetjan qasimi qatarliqlar ghuljigha qaytip kelgendin kéyin weziyet yene qattiq jiddiyliship ketken we gomindang bilen qaytidin urush qilidighanliqqa ait sözler peyda bolghan hemde milliy armiyige qaytidin esker élish bashlanghan. Emma, bu jiddiylikmu anche uzungha barmighan, urushmu bolmay, axirida pütün ölkining xitay kommunistlirining qoligha ötkenlikige ait teshwiqatlar qilinishqa bashlaydu.

Nurmuhemmet ependining eslishiche, shundaq qilip, 1949-Yilining axirida ghuljigha xitay azadliq armiyisining eskerliri kirip orunlishidu we ular kochilarni we kishilerning öylirini tazilap, buzulghan yerlirini rémont qilip bérip, xelqqe özini dostane we yaxshi körsitishke shuningdek xelq ichide ijabiy tuyghularni peyda qilishqa tirishidu. (Ümütwar)

http://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/milliy-armiye-06152017162543.html?encoding=latin

                                                     -6-

 

18033282_685124571691487_8289729580341941186_n

Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

RFA/Oyghan

Tarixi melumatlargha asaslanghanda 1949-Yili 10-Ayda xitay xelq jumhuriyitining qurulushi we xitay azadliq armiyesining uyghur diyarini igilishi bilen uyghur diyarining siyasiy tarixida zor özgirishler bashlandi.

1949-Yili, 12-Ayda «shinjang ölkilik hökümet » qurulup, burhan shehidi reis, seypidin eziz muawin reislikke teyinlendi we arqidin 1950-Yili, 1-Ayda milliy armiye xitay azadliq armiyesining 5-Korpusi qilip özgertilip, 5-Korpus shtabi ghuljida tesis qilindi hem bu qoshun ikki déwiziyege ayrilip, 13-Déwiziye jenubqa ewetildi. Shu yili, 3-Aydin bashlap, xitay kompartiyesi sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining bashqurushida bolghan ili, tarbaghatay we altay wilayetliride arqimu-Arqidin kompartiye teshkilatlirini qurup, qedemmu-Qedem barliq hakimiyet orunlirini igilidi.

Sabiq milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof ependi öz eslimisining dawamida özining 1944-Yilidin 1950-Yilighiche bolghan besh yil jeryanida bir yilliq milliy armiye jengchisiliq hayati we qalghan töt yilda shexsiy tijaret hayatini bashtin kechürüp, axiri uning hayat yolida yéngi özgirishler bolghanliqini bildürdi.

Nurmuhemmet sadiqof ependining eslishiche, xitay kompartiyesi pütün ölke hakimiyitini igilesh bilen teng ölke merkizi ürümchidiki gomindang dewridin qalghan maarip orunlirini ötküzüwélip we yéngidin bir qisim kadir terbiyelesh mekteplirini tesis qilip, jiddiy rewishte uyghur we bashqa millet kadirlirini terbiyileshke kirishti.U, 1951-Yili, bashqa bir qisim ghulja yashliri bilen birlikte ürümchidiki ölkilik jamaet xewpsizlik kadirliri mektipige tallinip,oqughuchiliq hayatini bashlighan.

Uning éytishiche, xitay kommunist hakimiyiti teripidin qurulghan mezkur kadirlarni terbiyilesh kursliri we mektepliridiki asasliq oqughuchi menbesi milliy armiyening ofitsérliri, jengchiliri shuningdek maarip we bashqa her sahede ishligenler, azraq medeniyet sewiyisi bar shexsler bolghan.

Nurmuhemmet ependining éytishiche, ular ölkilik jamaet xewpsizlik kadirlar mektipige kirgendin kéyin, ilgirikidin pütünley perqliq bolghan siyasiy-Idiye terbiyesi élishqa kirishken bolup, mektepte asasliqi xitay kommunistliri ders ötken we abduréhim ötkür qatarliq uyghur ziyaliyliri terjimanliqqa sélinghan.

Uyghur diyari tarixigha ait tarixi matériyallardin melum bolushiche, xitay kompartiyesi uyghur diyarida öz hakimiyitini téximu mustehkemlesh tedbirliri qatarida bashqa ölkilerde yolgha qoygha ijare heqqini kémeytish, zomigerlikke qarshi turush we yer islahati herikitini sel kéchikip bashlighan bolup, 1952-Yilidin 1953-Yilining axirighiche yer islahati élip bérilghan. Nurmuhemmet ependining eslishiche, ürümchidiki bir qisim mekteplerning oqughuchiliridin 800-Din artuq adem qeshqer we yeken qatarliq jaylardiki yer islahatigha qatnashturulghan.

Nurmuhemmet ependi 1954-Yilining 4-Aylirida yer islahati xizmitidin ürümchige qaytip mektipini dawamlashturup, 1955-Yili, 5-Ayda mektepni püttürüp, ghuljigha qaytip, taki 1958-Yili sowét ittipaqigha ketkiche shu yerde xizmet qilghan.

 (Ümütwar)

http://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/milliy-armiye-06222017171532.html?encoding=latin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: