URGENT ACTION: UIGHUR WOMAN INCOMMUNICADO AFTER SECRET TRIAL (CHINA: UA 222.17)

Re-Education Camps in Two Uyghuristan Counties Hold Thousands of Uyghurs: Officials

A map shows Ghulja county in Ili Kazakh Autonomous Prefecture and Korla city in Bayin’gholin Mongol Autonomous Prefecture.

A map shows Ghulja county in Ili Kazakh Autonomous Prefecture and Korla city in Bayin’gholin Mongol Autonomous Prefecture.

RFA

Re-education camps in two counties in northwest Uyghuristan, where mostly Muslim ethnic Uyghurs have protested Beijing’s rule, house thousands of “politically incorrect” inmates who are rarely freed despite undergoing months of “training,” according to sources.

The camps in Ghulja (in Chinese, Yining) county, in Ili Kazakh (Yili Hasake) Autonomous Prefecture, and Korla (Kuerle) city, in neighboring Bayin’gholin Mongol (Bayinguoleng Menggu) Autonomous Prefecture hold at least 3,600 inmates, local officials told RFA’s Uyghur Service, and are labeled “career development centers” in a bid to mask their true nature, they said.

Minewer Ablet, a middle school teacher in Ghulja’s Turpanyuz township who was assigned to work as an assistant cadre and a Chinese instructor at Camp No. 4—one of the county’s five re-education camps—said it was unclear exactly how many people were detained in the county camp system.

“I am responsible for teaching class No. 33, and I have seen on the teacher’s notice board that the last class number is 44,” she said of the county camps, where other courses include “law, regulations, and career training.”

“There are 30 to 50 students in each class, so I estimate the total number of people who are undertaking the re-education program [across the county] to be at least 1,500.”

Assistant cadre Tursun Qadir, who teaches at the same camp, told RFA that of the 45 people in his class, the majority are “former criminals or suspects,” including a number of Uyghurs who had served time in prison following an uprising against Chinese rule in Ghulja 20 years ago.

“Among them are a number of former prisoners who served 10-15 years in prison after being accused of involvement in the Feb. 5, 1997 Ghulja Incident,” Qadir said, referring to protests sparked by reports of the execution of 30 Uyghur independence activists that were violently suppressed by authorities, leaving nine dead, according to official media, though exile groups put the number at as many as 167.

“The most common reason that people are brought here is that they attended [or overheard] illegal [religious] teachings,” he said, adding that other detainees included “men who grew beards 10 years ago” and “parents who sent their children to underground religious schools.”

“The oldest student is 66 years old and the youngest is 19. The group also includes a number of illiterate people.”

‘Training center’

None of the four instructors RFA contacted at Camp No. 4 could recall the official name of the facility, but one, who spoke on condition of anonymity, agreed during a phone interview to walk out to the courtyard to read the name of the camp’s sign.

“The name of our camp is ‘The Center for Developing Skills for a Professional Career,’” the instructor said, adding that the reason he hadn’t been able to remember the name was because it was “changed four times in the past eight months.”

“At first, it was called ‘The Law and Regulation Training Center For Citizens’ and then it was renamed ‘The Career Training Center For The Unemployed’ for a while, but now it is called ‘The Center For Developing Skills For a Professional Career,’” he said.

“Obviously, the reason for changing the name is to avoid giving others a bad impression.”

According to the instructor, staff live inside the camp and share the same courtyard with detainees. The center’s main gate is guarded 24 hours a day and instructors are required to obtain permission if they need to leave the facility.

“Students are not allowed to leave the camp until they have completed the full program, but the length of the training is unclear—the rules only say that the program is complete once a ‘satisfactory level has been achieved,’” he said.

“I have been teaching for the last six months, but there is no one in my class who has completed the course and no one knows when the training will end.”

Detainees

The same instructor passed his phone to a detainee who told RFA that he had been detained at Camp No. 4 after helping his brother send money to his son, who was studying in Turkey.

“Because my ‘crime’ was not deemed serious, I was placed here, but my brother, Abdurshit, is in prison [facing charges for] sending his son abroad without governmental permission,” the detainee said.

“I know this camp is called ‘The Center For Developing Skills For a Professional Career,’ but I was brought here in handcuffs with a black hood over my head. It was only after I passed through the security gate that the handcuffs and hood were removed.”

Another detainee named Osman Tursun, who spoke to RFA on a phone handed to him by an instructor, said he had been placed in the camp after he and several of his fellow residents from Yengitam village overheard religious teachings at a wedding ceremony in 2012.

“Five years ago, I went to a wedding in my neighborhood where a man discussed teachings from the Quran, though I don’t remember the exact information,” he said.

“There are 22 of us here from my village because we were at the same wedding and listened to the discussion. Apart from us, there are seven others from my village here who are former prisoners.”

Korla city

Sources in Bayin’gholin Mongol Autonomous Prefecture’s Korla city, where Uyghurs have protested house-to-house raids on their homes during “strike hard” anti-terrorism campaigns in recent years, told RFA that the municipality houses three re-education camps with at least 2,100 detainees, as well as a “Socialism Institute,” where more than 40 religious figures are being held.

Rehim Yasin, the Communist Party secretary of Korla’s Qara Yulghun village, said that 86 of his village’s 1,678 residents are currently being held in the city’s three re-education camps, which are known as “Professional Career Improvement Centers.”

“They are all designed to re-educate people who are deemed politically incorrect,” he said.

“Each camp holds at least 700 people, so in the three re-education camps there are at least 2,100 people.”

Mutellep Esset, the party secretary for the Saybagh Street office in Korla, told RFA it was unclear how many people from his district had been detained at the city’s re-education centers, but said many of those held had overseas connections.

“I learned through my work that among the detainees [from my district] are 13 people held for traveling abroad with a tourist company, one person who had been on a hajj [Muslim pilgrimage to Mecca] two years ago, and two people who studied in Turkey for a short time before returning home,” he said.

Vast network

Investigations by RFA suggest there is a vast network of re-education camps throughout the Xinjiang region.

Sources indicate that there are almost no majority ethnic Han Chinese held in the Xinjiang camps, and that the number of detainees in the region’s south—where the highest concentration of Uyghurs are based—far surpasses that in the north.

Earlier this month, local officials in Xinjiang told RFA that thousands of Uyghurs and other Muslim ethnic minorities—including Kyrgyz and Kazakh—are being held in re-education camps without contact with their families under a policy designed to counter “extremism” in the region.

New York-based advocacy group Human Rights Watch has called on the Chinese government to free the thousands of Xinjiang people placed in re-education camps since April 2017 and close them down.

China’s ruling Communist Party blames some Uyghurs for a string of violent attacks and clashes in China in recent years, but critics say the government has exaggerated the threat from the ethnic group, and that repressive domestic policies are responsible for violence that has left hundreds dead since 2009.

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by Alim Seytoff. Written in English by Joshua Lipes.

«Bügünki Pakistan» Tehriri: Uyghurlar Téximu Köp Manga Oxshash Insanlar Bilen Alaqe Baghlishi Lazim

«Bügünki pakistan» gézitining inglizche bétining tehriri usman xan tahir (Usman A Khan Tahir).

«Bügünki pakistan» gézitining inglizche bétining tehriri usman xan tahir (Usman A Khan Tahir).

 Social Media

Xelqarada uyghur mesilisining tonulushigha egiship xitay özi bilen hemkarliq ornatqan, iqtisadi nisbeten ajiz, démokratik sistémisi anche mukemmel bolmighan bir qisim döletlerge bésim ishlitip, ularning metbuatlirida xitay kommunist hökümitige qarshi her qandaq uchurlarni chekleshke urunup keldi. Melumki, xitayning bu telipini ijra qilip kéliwatqan döletlerning biri – Pakistan. Emma yéqindin buyan «bügünki pakistan» gézitining inglizche tor bétide kanadadiki uyghur paaliyetchilerdin ruqiye turdush xanimning xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasetlirini pash qilghan maqaliliri élan qilindi. Bu ish uyghurlarni xursen qilghan we heyran qaldurghan bolsa, xitay hökümitini rahetsiz qilghanliqi melum. Undaqta, «bügünki pakistan» géziti qandaq bolup uyghur mesilisige orun bérip qaldi? bu heqte pakistandiki mezkur gézitning tehriri usman xan tahir radiyomiz ziyaritini qobul qildi.

Muxbir: hörmetlik usman xan ependi, ziyaritimni qobul qilghiningizdin xursen boldum. «Bügünki pakistan» 30-Awghust sanida ruqiye turdush xanim yazghan «xitayning bérlin témi» namliq maqalige orun berdinglar, uyghurlarning xitay hökümiti teripidin qattiq teqibge éliniwatqanliqi yorutulghan bu xildiki maqalilerge orun bérishinglarda alahide bir seweb barmu ?

Osman xan: men ruqiye xanimning bu maqalisini deslep «médiom» blogida kördüm we bu maqalini eger metbuatlarda élan qilsa téximu köp oqurmenliri bolidu, dégen meqsette ruqiye xanim bilen alaqileshtim. Méning ijtimaiy alaqe wasitiliride bir qanche uyghur dostlirim bar. Til perqimiz bolghachqa dawamliq ingliz tilida sözlisheleydighan uyghurlarni izdeshke tirishimen, chünki méni dawamliq rahetsiz qilidighini shuki, biz pakistanda keshmir mesili, pelestin we süriyelikler uchrawatqan mesililerni sözleymiz, mulahize qilimiz, emma ulargha oxshash hetta ulardin éghir bésimlargha uchrawatqan uyghurlarning, sherqiy türkistanning héchqachan gépini qilmaymiz. Méning qarishimche, uyghurlarning mesilisimu pelestin, misir, éraq, süriyeliklerge oxshashla muhim mesile, biz bu mesilige köngül bölüshimiz we buninggha ipade bildürüshimiz kérek, eger hökümetler we resmiy axbaratlar buninggha inkas qayturmisa, manga oxshash muxbirlar uyghur mesilisini yorutushi kérek, dep oylaymen.

Muxbir: uyghur mesilisige qiziqishingizgha néme seweb boldi? qandaq tonushtingiz?

Osman xan: men uyghurlar heqqide nurghun maqalilerni oqup kéliwatimen. Men ilgiri xitayning jyangshi ölkisidiki amérika onwérstétida oqughan. U yerde bir uyghur achqan réstoranda künde dégüdek tamaq yeyttim. U ashxanida özümni nahayiti xatirjem, öz öyümdikidek rahet hés qilattim. Ashxanining xojayini hesen bilenmu dost iduq. U bekmu semimiy insan idi. Uningdin uyghurlardiki chin islam eqidisini hés qildim.

Muxbir: uyghur éligimu bérip baqtingizmu ? uyghurlar bilen biwasite uchrishish pursetliri boldimu?

Osman xan: ürümchige bardim nurghun uyghur ashxanilirida mezzilik uyghur taamlirigha éghiz tégish pursiti boldi, nurghun uyghurlar bilen tonushtum we bu arida étiqadimiz oxshash bolghachqimu nurghun terepte ortaqliqimiz barliqini hés qildim. Shuningdin kéyin uyghurlargha qiziqtim, téximu chüshinish pursetliri boldi.

Muxbir: démek uyghur taamliri sizni uyghurlargha tonushturghan ikende?

Osman xan: shundaq désemmu xata emes, men bu arida kichik bir hékayini sözlep ötüshni toghra körüwatimen. Men xitayda oqushumni püttürüp, ningbo shehiride waqitliq ish tapqan idim. Bir küni méhmanxana aldida halal belgisini ésip kawap sétiwatqan birini kördüm we bérip uninggha “essalamueleykum” dep körüshtüm, umu shundaq heyranliq bilen salamlashti. We özining shinjangdin kelgen uyghur ikenlikini éytti. Xitaychem anche yaxshi bolmighachqa küp paranglishalmighan bolsaqmu, emma kawapni yep bolup uninggha pul tengliginimde u pulni qetiy alghili unimidi. U, men bilen tonushqanliqidin bek xushal idi, “biz qérindash tursaq, sendin pul alsam bolmaydu” dep turuwaldi. Bu kichikkine ish manga bekmu tesir qildi. Uning semimiyliki mende bek chongqur tesir qaldurdi. Shundin kéyin uyghurlar heqqide izdinishke bashlidim. Her xil matériyallardin sherqiy türkistanning ilgiri musteqil dölet ikenlikini, uyghurlar yüzliniwatqan mesililerni tepsiliy ögendim. Lékin nurghun pakistanliqlarmu xitaygha, uyghur élige baridu, ular u yerde uyghurche tamaqlarni yep, qaytip kélidu, emma uyghurlar heqqide gep qilmaydu, xitay üchün gep qilidu. Hazir emdi hemme yerde rohinga musulmanliri heqqide gep qiliwatimiz, emma méni epsuslanduridighini uyghurlarni héch tilgha almasliqtur.

Muxbir: uyghurlar mesilisini tilgha almasliq pakistan axbarat sahesi bilen hökümitidila mewjutmu yaki pakistan xelqimu bu mesilige oxshash süküt qilamdu?

Osman xan: pakistandiki axbaratni alsaq, pakistan axbarati bir qeder erkin hésablinidu, emma pakistan, xitay bilen bolghan munasiwitige tesir yetküzmeslik üchün bu mesililerni yorutushta intayin passip. Xelqni alsaq, uyghur mesilisi heqqide héchqandaq chüshenchisi yoq, chünki bu heqte uchurlar nahayiti cheklik, izdengüdek matériyalmu kem bolghachqa, omumen xelq uyghurlarni heqiqiy chüshenmeydu. Uyghurlar heqqide özüm maqale yazsammu bolatti, lékin uyghurlarning özliri yazghan maqale xewerler arqiliq uyghur mesilisini téximu janliq anglatqili bolidu dep oylap, inglizche yéziwatqan uyghur yazarlarni izdidim.

Muxbir: xitay bilen pakistan intayin yéqin munasiwette, bundaq halette metbuatinglarda uyghurlarning réal mesililiri yorutulghan maqalilargha orun bérish bilen siz yaki gézitinglar birer bésimgha uchridimu?

Osman xan: hazirche shexsen özüm uchrimidim, belkim bésim bölishi mumkin. Chünki, yéqinda ruqiyening maqalisi «bügünki pakistan» da chiqqandin kéyin, arqidinla yene bir uyghur ziyaliysi enwerningmu bir maqalisi türkche metbuatta élan qilindi. Qisqa waqit ichide arqimu-Arqa élan qilinghan bu maqaliler xitay hökümitini rahetsiz qilghanliqi we pakistandiki axbarat organlirining chüshendürüsh bérishini telep qilghanliqidin xewirim bar.Gerche ular qaysi maqale yaki kimning maqalisidin narazi bolghanliqini éniq körsetmigen bolsimu, metbuatinglarda xitay hökümitige qarshi mezmunlargha orun bériwatisiler dep naraziliq bildürgen we bu mesilini yépishqa urunghan.

Muxbir: siz xitayda turghan we uyghur éligimu barghan ikensiz, xitayning axbaratqa qaratqan kontrolluqidin xewiringiz barmu?

Osman xan: shundaq, xitayda 5 yil oqush jeryanida nurghun sheherlerge bardim. Xitaylar bilenmu, tungganlar we uyghurlar bilenmu tonushtum. Men xitaylardin uyghurlar heqqide sorighinimda epsus ular dawamliq uyghurlarni yamanlayti, ular heqqide yaman sözlerni qilatti, emma men ulargha uyghurlar undaq yaman xelq emes, her qandaq bir milletke oxshashla ularmu tinch we normal hayatta yashashni arzu qilidighan xelq dep chüshendürüshke tirishattim. Shuni chüshinip yettimki, xitaylardiki uyghurlarni yaman körüsh xahishida xitay hökümitining xata teshwiqatliriningmu tesiri zor iken.

Muxbir: xitayning «bir belwagh, bir yol» siyasiti bilen pakistan-Xitay munasiwetliri téximu qoyuqlishiwatidu, buning bilen xitayning pakistan axbaratigha körsitidighan tesiri téximu küchiyidu, dep qaramsiz?

Osman xan: men endishe qiliwatqan mesilimu del mushu. «Bir belwagh, bir yol» istratégiyiside xitay, pakistan-Xitay iqtisadiy karidorigha salghan meblighi 50 milyard dollargha yétidu. Bundaq ehwal astida, pakistan hökümiti xitay bilen bolghan munasiwetlirige her qandaq yaman tesirning yétishidin éhtiyat qilidu. Yéqinda türkiye bilen xitay kélishim hasil qilghangha oxshash pakistanmu xitay bilen xitaygha qarshi pikirlerge orun bermeslikke kélishti. Biz metbuatimizda uyghurlar heqqidiki maqalilerge orun berginimizning özi pakistan axbaratining bir qeder erkinlikini körsitip béridu. Emma kelgüside xitayning pakistandiki tesir küchining artishigha egiship, xitayning pakistan axbaratighimu passip tesirlerni élip kélishidin endishe qilimen.

Muxbir: sizningche, buning aldini qandaq alghili bolidu, xitayning uyghurlarning awazini dunya miqyasida öchürüshke urunushigha qarshi uyghurlar némilerni qilishi zörür dep qaraysiz?

Osman xan: men peqet bir shexs, özümning qolidin kélishiche uyghurlarning mewjut mesililirini yorutushqa tirishimen, emma bu mesilini sözlishimni xitaygha qarshi bir heriket qilghanliq dep chüshenmeymen. Uyghurlarmu bashqa xelqlerge oxshash tinch yashash arzusidiki xelq. Bu heqiqet. Yalghan teshwiqatni bolsa xitay hökümiti özi qiliwatidu. Bügünki künde nurghun döletler xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlirini muhim bilip, uyghurlar mesilisini tilgha almay kelmekte. Chünki ular xitayning bu seweblik mesile yaritishi mumkinlikidin qorqidu. Bundaq ehwalda erkin döletlerde yashawatqan uyghurlar, köpligen manga oxshash yenimu köpligen insanlar bilen alaqe baghlishi we her xil tillarda uyghurlar mesilisini anglitishqa tirishishi kérek.

Muxbir: uyghurlarning mesilisini anglitishqa jüret qilghiningizgha we ziyaritimizni qobul qilghiningizgha rehmet.

Osman xan: méni ziyaret qilghininglardin we uyghurlar üchün qilghan tirishchanliqimni étirap qilghininglardin xursen boldum. Bundin kéyin uyghurlarni yenimu chongqur chüshinishni xalaymen, rehmet.Gülchéhre

Chén Chuengoning «Qehriman» liq Istiki We Uyghur Ilidiki Tömür Perde

 (1)

Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüengo yighinda sözde.

Géligiche Uyghurning Qan-qisasigha Boghulghan 1-Nomurluq Xelqaraliq Térorist Chén chuengo  .

 weibo

Chén chuengoning ötken yilidin buyan uyghur diyarida wujudqa chiqarghan eng chong özgirishlirining biri-Rayonda ghayet zor sandiki saqchi qoshuni berpa qilish we bixeterlik tedbirlirini kéngeytish boldi. Chetellerdiki alaqidar mutexessisler, xitay hökümitining milletler siyasitini «yéngiche» shekilde ijra qiliwatqan bu shexsning xizmet «netijiliri» ge tepsiliy qarap chiqti. Shuning bilen birge ular yene uyghur élidiki «amanliq» we milletler munasiwiti toghriliq öz qarashlirini otturigha qoydi.

Addiy eskerliktin yétilip chiqqan «siyasiyon» chén chuengo tashqi dunyadikiler üchün unche tonushluq bolmighan bir shexs. Emma xitayning özide bolsa u milletler munasiwitini bir terep qilishtiki «islahatchi» hemde xitay kompartiyisining uyghur we tibet rayonliridiki hökümranliqini yéngiche shekilde kapaletke ige qiliwatqan «bayraqdar» shexs süpitide tonuluwatqanliqi melum.

Amérikidiki «jéymis tawn fondi» bashquruwatqan «xitay xewerliri» zhurnilining 21-Séntebirdiki 12-Sanida adryan zénz we jéymés léyboldning aptorluqida élan qilinghan mexsus témidiki maqalida del chén chuengoning nöwettiki hökümranliqi nuqtiliq muhakime qilinghan.

«Chén chuengo: béyjingning tibet we shinjangdiki bixeterlik istratégiyisining arqisidiki küchtünggür shexs» dep mawzu qoyulghan bu maqalida chén chuengoning tibette yolgha qoyghan siyasetliri hemde uning uyghurlar diyarida qaytidin tejribe qilinishi tepsiliy analiz qilinghan. Maqale aptorlirining qarishiche, chén chuengo ürümchide wezipige olturghandin kéyin uyghurlar diyarida otturigha chiqqan eng roshen özgirish rayon miqyasidiki saqchiliq we amanliq xizmiti üchün 90 mingdin artuq xadim qobul qilish bolghan.

Maqale aptorlirining yézishiche, xénendiki bir kök namrat ailide tughulghan chén chuengo herbiyliktin kesip almashturghandin kéyin hazirqi xitay bash ministiri li kéchyang xénen ölkiside partkom sékrétari bolup ishlewatqanda bir mezgil uning qol astida ishligen iken. 2011-Yili chén chuengo «maliman rayon» dep qariliwatqan tibet aptonom rayonigha partkom sékrétari bolup yötkilip kelgen hemde tézdin bu «maliman rayon» ni tinjitqan. Maqale aptorlirining biri, awstraliye latrobi uniwérsitétining dotsénti jéymis léybold ziyaritimizni qobul qilghanda bu toghriliq mundaq dédi:

«Shundaq, muqimliqni saqlash tibet yaki shinjanggha oxshash rayonlar üchün uzundin buyan achquchluq xizmetler bolup kéliwatidu. Chén chuengo 2011-Yili tibetke yötkilip kelgende u muqimliqni saqlashqa mensup bir qatar siyasetlerge warisliq qildi. Emma u partiye sékrétari bolghan besh yil ichide qilghan eng chong ishi amanliq tedbirlirini qoshlap ashurush shuningdek amanliqni saqlashtiki yéngi méxanizmini berpa qilip chiqish boldi. Bu tedbirler partiyelik kadirlarni butxanilargha nazaretke orunlashturush, ‹xelqqe qulayliq saqchi ponkiti› tori qurush, yuqiri pen-Téxnika sahesidiki bashqurush guruppilirini tesis qilish qatarliqlarni öz ichige alidu. Uningdin bashqa u yene ‹dostluq ornitish› dégen namda xitaylar bilen yerlik milletlerni tughqan qilip chétip qoydi, emma buningda nazaret we kontrolluq meqset qilinghanliqi éniq.»

Maqale aptorlirining qarishiche, chén chuengo ene shu yosunda xuddi engliye yaki yaponiye qollanghan «yerlikler arqiliq yerliklerni nazaret qilish» istratégiyisini yolgha qoyghan. Buning bilen yerlik uyghurlar ghayet zor sanda xitayning amanliq sahesige qobul qilinghan hemde bu san tézla ötken on-Yigirme yil mabeynide qobul qilinghan saqchilarning omumi sanidinmu éship ketken. Bu toghriliq söz bolghanda jéymis léybold mundaq deydu:

«Shundaq qilip chén chuengo 2016-Yili shinjanggha yötkilip kélip jang chünshyenning ornigha warisliq qilghanda tibette ijra qilghan bir qatar siyasetlirini shinjanggha élip keldi. Shuning üchün u 2016-Yili awghustta wezipige teyinlinip bir ay öte-Ötmeyla ürümchide ‹xelqqe qulayliq saqchi ponkiti› qurulushi bashlinip ketti. Hazir bu qurulush pütkül shinjang uyghur aptonom rayoni miqyasida dawam qilmaqta. Sizning xewiringiz bolghinidek shinjangdiki her bir nahiye we sheherde hazir minglighan ‹xelqqe qulayliq saqchi ponkiti› tesis qilinip boldi. Xuddi siz tilgha alghan bayatinqi maqalimizda biz körsitip ötkendek bu xildiki ‹aldinqi sep› emeliyette téximu köp saqchilar qoshuni berpa qilishni telep qilidu. Biz toplighan sanliq melumatlar bolsa chén chuengo shinjanggha yötkilip kelgendin buyan 90 mingdin artuq saqchi xadimi qobul qilish heqqide élan bergenlikini körsitip turmaqta.»

Emma uyghur diyarida bunche köp saqchi qoshuni berpa qilish heqqide xitay hökümitining uyghur diyarida térrorluq we zorluq heriketlirining bek ewj élip ketkenlikini seweb qilip körsitiwatqanliqi herqaysi axbarat wastilirida yer éliwatqanliqi melum. Bolupmu xitayning «térrorluqqa qarshi turush qanuni» maqullanghandin kéyin uning qoshumche höjjetliri qatarida «sh u a r térrorluqqa qarshi turush nizami» ning testiqlinishi bu xil sewebning téximu «yolluq» ikenlikini namayish qilishtiki yene bir kozir bolup qélishqa bashlidi.

Maqale aptorlirining biri, gérmaniyediki «yawropa medeniyet we ilahiyet mektipi» ning léktori, doktor adryan zénz bu mesile heqqide toxtilip, «uyghurlarning térrorluq heriketliri» heqqide söz bolghanda xitay axbaratlirining herqachan uyghurlar uchrawatqan türlük zulumlar heqqide söz qilishtin özini élip qachidighanliqini tilgha alidu. Uning qarishiche, uyghur diyaridiki bu xil zorluq we qarshiliq heriketlirige baha bérishtin burun uning otturigha chiqishidiki arqa körünüshlerni nezerdin saqit qilmasliq lazim iken. U bu heqte mundaq deydu:

«Bu mesililerni men amanliq tedbirliri boyiche xizmetchi qobul qilish toghrisida muhakime yürgüzülgen maqalemde xéli tepsiliy sherhiligen. U maqalini men jéymis léybold bilen birlikte yézip chiqqan we ‹xitay xewerliri› zhurnilida élan qilghan. Maqalining xulase qismida biz éniq qilip buni otturigha qoyghan. Bizning (uyghurlar duch kéliwatqan) zulumlarni tilgha élishimizdiki asasiy seweb shuningdin ibaretki, hazir héchqandaq chektin ashmighan, héchkimgimu ziyini bolmaydighan hadisiler, jümlidin aile ezaliri topliship ibadet qilishtek ishlar qayturma hujumgha seweb boluwatidu. Mesilen éytsaq, bu yilning béshida xotende bolghan pichaqliq hujum emeliyette hökümet xadimlirining atikarchiliqi arqisida kélip chiqqan. Ésimde qélishiche, silerning erkin asiya radiosidin bireylen bu heqte xéli tepsiliy xewer ishligen. Shu xewerde éytilishiche, hökümet xadimliri bir aile kishiliri topliship namaz oquwatqanda öy tekshürüp kélip qalghan hemde ular bilen jédelleshken, shuningdek öydikilerge tehdit salghan. Shuning bilen jédel chongayghan. Aqiwet ularni soal-Soraq qilip bolghuche pichaqliq hujum bashlinip ketken. Shu qétimliq weqe héchqandaq teyyarliqsiz hemde éniq nishansiz otturigha chiqqan. Shunga bu weqe qandaqtur térrorluq hujumi emes, u peqet zulumgha qarshi otturigha chiqqan bir türlük istixiyilik inkas, xalas.»

Adryan zénzning pikriche, zulum aldidiki bu xil qarshiliq heriketliri hazir yalghuz uyghurlar diyaridila otturigha chiqiwatqini yoq. Xitay hökümitining mustemlike xaraktéridiki hökümranliqida turuwatqan rayonlardin tibet rayonidimu tibetler özliri duch kéliwatqan türlük zulumlargha qarshiliq körsitishni dawam etmekte. Emma ularning qarshiliq körsitish shekli uyghurlargha qarighanda bashqiche shekilni alghan. Shuninggha mas halda xitay hökümitining buninggha qayturghan inkaslirimu perqliq bolghan. U bu heqte mundaq deydu:

«Uyghurlar bu xil naraziliqlirini tibetlerdin pütünley perqliq bolghan shekilde ipadilewatidu. Shu sewebtin döletning buninggha qayturghan inkasimu perqliq boluwatidu. Xewiringiz bolghinidek qolgha chiqqan qoralni élipla bashqa birige hujum qilish qiziq qanliqta bolidighan ishlar. Bu xildiki qan qiziqliq tibetlerdimu bar, emma uyghurlargha qarighanda unche köp emes. Ularda bu xil naraziliq köpinche özige ot yéqish sheklide ipadiliniwatidu. Yeni bu jehette tibetler uyghurlargha oxshimaydighan usulni qolliniwatidu, buninggha munasip halda xitay dölitimu shuninggha yarisha tedbirlerni qolliniwatidu. Uyghurlarda hazir köprek boluwatqini pichaq bilen hujum qilish. Pichaqliq hujum bolsa herqandaq waqitta, herqandaq jayda yüz bérishi mumkin bolghan ishlardur. Shunga ötkende xitay hökümet tarmaqliri pichaqlarghiche tizimlashni yolgha qoydi. Shuning bilen bir waqitta her bir bulung-Puchqaqqa dégüdek amanliq xadimlirini orunlashturdi. Emma méningche, her bir puqragha birdin saqchini nazaretchi qilip qoyushtek ‹saqchi döliti› berpa qilish emeliyette asasen mumkin bolmaydighan ishlardur. Bu pütünley uxlimay chüsh körgenlik. Halbuki, xitaylarning chüshenchiside, shuningdek xitay medeniyitide hemmila nersini kontrol qilghili bolidu, dep qarash bekla mustehkem orun alghan.»

Maqale aptorlirining qarishiche, bu xildiki oxshash bolmighan din, medeniyet we jughrapiyilik alahidilikke ége bolghan rayonlarda oxshash siyasetni méxanik shekilde mejburiy ijra qilish ijabiyliqtin köre selbiy netijilerge bekrek hamilidar iken.Eziz

Korlidiki Yépiq Terbiyelesh Merkizige Az Dégende 2100 che Kishining Qamalghanliqi Ashkarilandi

Aqtu nahiye pilal yéza taziliq kentidin «ikki yüzlimichi diniy zat» dégen qalpaq bilen tartip chiqirilip, amma aldida sazayi qiliniwatqan ebeydulla yasin hajim. 2017-Yil 3-Iyul, aqtu pilal yézisi.

Aqtu nahiye pilal yéza taziliq kentidin «ikki yüzlimichi diniy zat» dégen qalpaq bilen tartip chiqirilip, amma aldida sazayi qiliniwatqan ebeydulla yasin hajim. 2017-Yil 3-Iyul, aqtu pilal yézisi.

 xjakt.gov.cn

Ilgiriki éniqlashlirimiz dawamida ghulja nahiyelik «yépiq terbiyilesh merkizi» de az dégende 1500 kishi, yéngisar nahiyelik «yépiq terbiyilesh merkizi» de topluq yézisidinla 2000 din artuq kishining tutup turuluwatqanliqi ashkarilanghan idi.

Muxbirimizning bu heptidiki éniqlishida korlidimu «yépiq terbiyelesh merkizi» ning 3 orunda barliqi, buning her biride 700 din, az dégende 2100 che kishining solinip turuwatqanliqi ashkarilandi.

Biz korladiki «quran kerim» we jaynamazlarni yighiwélish yighini heqqidiki éniqlashlirimiz dawamida korladiki ahalilerning tutqun qilinish we késilish ehwali heqqide melumat igiliduq. Melum bolushiche, korlaning qarayulghun yéza, qarayulghun kentide jemiy 86 kishi tutulghan we késilgen. Qarayulghunning arabughra kentide bolsa 200 din artuq kishi tutulghan.

Melum bolushiche, tutqunlar arisida sabiq mehbuslar, chetelde oqup kelgenler, chetelni sayahet qilip kelgenler, tebligh anglighanlar, teshkilsiz hej qilip kelgenler bar bolup, omumen «dölet bixeterlikige tehdit shekillendürüsh xahishi bar» dep qaralghan kishilerdin teshkillengen.

Tutup turuluwatqanlar ichide yene ayallar we yashanghanlarmu bar. Kent sékrétarliri yene öz kentliridin tutup terbiyeliniwatqanlarning kimlikliri we bezilirining qilmishliri heqqidimu melumat berdi. Bayan qilinishiche, bu yil tutqun qilinghanlar ichide atalmish «jinayi herikiti bar» lar tutup turush merkezlirige, yeni qamaqxanigha؛ «jinayi herikiti yoq, emma jinayi xahishi bar» lar «terbiyelesh merkizi» ge élip bérilghan. Ashkarilinishiche, «terbiyelesh merkizi» de jinayi xahishi özgermise, yaki yéngi jinayi heriketliri pash bolsa, tutup turush merkizige yötkelmekte.

Ashkarilinishiche, korlada «yépiq terbiyelesh merkizi» din 3 orunda tesis qilinghan, bularning her biride 700 din az dégende 2100 che kishi solinip yatmaqta. Bezi tutqunlar ailiside artuq emgek küchi yoqluqini, bu merkezde solinip turushning turmush we ishlepchiqirishqa tosalghu peyda qiliwatqanliqini bayan qilghan bolsimu, emma dairiler ularning shikayetlirige pisent qilmighan. Dairiler, bu merkezlerdiki ijraatini «terbiyelep özgertish» dep atawatqan bolsimu, emma bu yépiq merkezlerge «iqtidar yétildürüsh merkizi» dep nam bergen we wiwiska asqan.

 Shöhret Hoshur

Xitay; ”Halal Yémek -Ichmek Islami Esebilikning Menbesi“dep Otturigha Chiqti. Yenila Süküt Qilish Xeterliktur!

mehmet-emin-.-1-217x300

 

Mehmetimin hezret

Xitay; ”halal yémek -ichmek islami esebilikning menbesi“dep otturigha chiqti. Yenila süküt qilishimiz kérekmu?

Tünügün (3. Awghust) xitay torlirida, dini ”esebiylik tamaq yéyishtin bashlinidu“ serlewilik bir maqale élan qilindi. Maqalida, sherqi türkistandiki ”halal yémek – ichmek“ chüshenchisining ”bölgünchilik, esebiylik, térorizimning menbesi“ ikenliki uchuq yézilghan we eyiblen’gen bolup, halal yémek – ichmek chüshenchisini qanun arqiliq süpürüp tazilash kérekliki ortigha qoyulghan.
Yimu isimlik xitay aptor, ”halal yémek – ichmek” sepsetisining milliy bölgünchilik, milletler otturisigha ziddiyet sélish, xenzu millitini pes körüsh… jehette bölgünchilerning özlirini niqablash perdisi ikenlikini ilgiri sürgen. Maqalida, xitay kommonistik partiyige eza bolghan, xitay hökümitidin ma’ash alghan ishchi- xizmetchiler, dölettin pénsiye ma’ashi, yardem ayliqi alghanlar, dölet puli bilen mekteplerde oquwatqan uyghur oqughuchilar… normal shara’itta xitay ammisi bilen xizmette, ijtima’iy pa’aliyetlerde ichqoyun, tashqoyun bolsimu, tamaq waqti kelgende hemmisi ”biz musulman“ diyiship, xenzulardin ayrilp ayrim top boliwalidighanlighi, xitay ashxanisidin tamaq yéyish arzusidiki uyghurlarmu chetke qéqilishtin qorqup xenzular bilen birlikte ularning tamaqlirini yéyishke jür’et qilalmaydighanliqini sewep körsetken. Xitay dölitining qanun arqiliq yémek- ichmek bixeterlikige kapaletlik qiliwatqan shara’itta ”halal yémek – ichmek“ deydighan islami sepsetini emeldin qaldurush kéreklikini ilgiri sürgen. Maqligha 21 parche resim qoyulghan bolup, resimlerde sherqi türkistanning hemme yerliride ”yémek – ichmek bölgünchiliki“ge qarshi uyghur- xitaylarning birlikte tamaq yep, dini esebiylikke birlikte qarshi küresh qilghanliqi körsitilgen

Sherqi türkistandiki haraq ichishni chekligen uyghur ashxana, risturanlargha hazirdin bashlap saqchilar bésip kirip, tamaq bilen bille haraq sétishni ret qilghan réstoran, ashxana igilirini tutup ketken, we ashxanini taqiwetken ehwallar köpeymekte. Yéqinda resmi qanun arqiliq ”lahal yémek -ichmek“ chüshenchisini ashkare pipen, küresh qilish éhtimalgha nahayiti yuqiri

Yéqinqi aylardin biri xitay hakimiyiti, resmiy qanun – nizam chiqirip, yéngi tughulghan uyghur balilirigha, musulmanlarning söyümlük peyghembirining ismi bolghan muhemmet ismini qoyushni cheklidi. Dunya muslmanliridin héchqandaq sada chiqmidi. Xitaylar jasaretlendi. Arqidinla, jami, meschitlerde jüme namizida ezan, tekbir,xutbelerni uyghurche oqup, yaratqan allagha emes, xitay kommonistik partiyisige hemdusana oqushni buyridi. Diniy zatlirimiz ”padishahning emri wajip“ diyiship ita’et qilghan bolsa, bir qisim uyghurlar jüme namizigha kélishtin waz kechti. Namazgha kelgen bir qismi namizini qiliwalghinigha xosh bolushup béshini égip yürüshmekte. Héchqandaq inkas bolmighan ichki, tashqi weziyettin memnun bolghan xitay, namaz du’asida xitay re’isi shijinpingning salametlikige , bergen németlirige shükri qilish, rexmet éytish toghruluq mexsus yézilghan tékistlarni meschit, jamilargha tarqatti we jüme namazlirida buruq ijra qilinmaqta. Uyghur millitige medeniyet inqilabi dewride zalim mawzédong zamanidimu bulup baqmighan zulum, xarlash, mesxire qilish siyasiti bügün ijat qilinmaqta. Uyghur milliti qirilip tügep kétishtin qorqup süküt ichide turiwatidu. Biraq musulman döletler,dunya musulmanliri, islam dinigha qilin’ghan bu haqaretni körmeslikke sélip, xitaning uyghurlargha qarshi basturushini qollap we alqishlap turghanliqi, xitayni heddidin artuq esebiyliship kétishige türtke bolmaqta

Musulman dunyasining eslide islam dinini qedirleydighan bir xelq bolmighanliqini körgen xitay hakimiyiti, emdi küreshning nishanini uyghurlarning halal yémek- ichmikige qaritishqa bashlidi. ”halal yémek –ichmek dini esebiylik, bölgünchilikning menbesi“ dégen bu töhmettin qorqup ketken bezi kommunist uyghurlar xitaylar bilen bille olturup choshqa, it, ishek göshi yewatqan körünüshlerni körsitip teshwiq qilip, yémigenlerge artidighan töhmetlerni tekrarlap, uyghur millitini intayin bi’aram qilmaqta

Uyghur millitining köp qismi yéza- qishlaqlarda ottura esirdin miras qalghan déhqanchiliq, baghwenchilik, charwichiliq bilen shughullinip hayat köchürüwatidu. Sheherlerde yashighan uyghurlar, xitaylar qol tiqalmaydighan halal yémek –ichmek saheside tijaret qilip jan béqiwatmaqta. Bir qisim uyghurlar türkiyidin kiyim –kéchek apirip sétip pul tépiwatqan idi. Xitay bu yolinimu üzüp tashlidi. Emdi, xitaylarning közi, uyghurlarning qassapchiliq, ashpezlik, nawayliq… kespige chüshkenliki melum. Uyghur milliti insan balisi berdashliq bérishi mumkin bolmaydighan zulum, haqaret, xarliq ichide qalmaqta. Millitimiz éghir rohi yimirilish ichide. Xitay hakimiyiti uyghur millitini ya toptin dindin chiqishqa, yaki toptin özini öltüriwélishqa zorlimaqta. Biz uyghurlar pütün dunyadin hésdashliq awazigha muhtaj turiwatqan eng xeterlik shara’itta, ishen’gen taghda kiyik yatmas, dégen heqiqet aldimizgha kéliwatidu. Türklerde bu temsil, yiqilghanning dosti yoqtur, dep éytilidu. Béshimizgha kelgen bu künler ötüp kétidu. Amma untulmaydu

Xitayche yézilghan bu maqalini we alaqidar xitayche xewerlerni oquwétip béshim charaslap aghrip ketti. Xitayning bu rezil, insan qélipidin chiqqan zulumlirini lenetlep maqale yazay dep turghinimda, dünya xewer aginitliqliri teripidin xitay tashqi ishlar ministiri wangyi bilen türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghi körüshüp ”uyghur téroristlargha qarshi birlikte herket qilish“ üchün kélishkenliki xewiri torlarda élan qilinishqa bashlidi. Royters xewer aginitlighi bu toghruluq xewiride shundaq dep yazidu; “ ministir chawushoghli, türkiyide xitaygha qarshi herqandaq bir pa’aliyetning élip bérilishigha qet’iy ruxset qilmaymiz. Xitaygha qarshi medya doklatlirini yoqutush üchün tedbirlerni alimiz, dédi
Eger bu xewer toghra déyilse men süküt qilishim kérek. Men süküt qilimenmu? Yaq. Türkiye démokratik bir dölet. Erkin bir dölette yashawétqan sherqi türkistanliq bir türk wetendéshi bolush süpitim bilen, éziz musulman uyghur millitimge qilin’ghan insan qélipidin chiqqan zulum aldida süküt qilsam, peyghember eleyhissalamning tebiri bilen ”heqsizliq aldida süküt qilghan tilsiz sheytandur“ dégen sheytan bolup qalmaymenmu? Xitay, türkiyening, türk xelqining dostlighini qazinishni arzu qilsa, türklerning qérindishi bolghan uyghurlargha qaratqan yirginishlik zulum siyasitidin waz kéchishi shert

Xitay ”halal yémek – ichmek islami esebilikning menbesi“ dep otturigha chiqti. Yenila süküt qilishimiz kérekmu? Uyghur millitige qaritilghan milliy we dini zulum dawamlishiwatqan shara’itta héchkim bizning süküt qilishimizni kütmisun

Yil 2017- 8. Ayning 4. Küni

Turkchidin terjime qilghichi: bextiyar néjat

Menbe

去极端化,从吃饭开始

誓言空洞? 土耳其承诺将在国内媒体中消除反华报道

Turkey promises to eliminate anti-China media reports

Çavuşoğlu Çin’e güvence verdi

http://www.uyghurnet.org/ug

Body scanners installed in Uyghuristan for security checks

Body scanners installed in Uyghuristan for security checks

A division from the People’s Liberation Army (PLA) in Tumxuk in Xinjiang recently introduced 10 units of terahertz security scanners, which were installed at road safety checkpoints.

Uyghur Bayraqi

By: PTI | Beijing | Published:September 27, 2017 2:21 pm

Xu said the new scanner protects the police as they do not need to have physical contact with those being examined. “We used to get into conflict with people when we examined them with hand-held scanners, especially women,” Xu noted.

China’s volatile Xinjiang province has installed new high-tech body scanners for road security checks to prevent any terror attacks before the 19th National Congress of the ruling Communist Party next month, state-media reported. Xinjiang bordering Pakistan-occupied-Kashmir (POK) and Afghanistan is located in China’s North Western region. The province is restive for years over protests by its majority Uygur Muslims about over the increasing settlements of Chinese from the Han community.

China is battling militants of the East Turkistan Islamic Movement (ETIM) in Xinjuang which is reported to have links with the Islamic State. Chinese government apprehends terrorist attacks ahead of the CPC’s 19th Congress on October 18 which was expected to endorse a second term for President Xi Jinping.

A division from the People’s Liberation Army (PLA) in Tumxuk in Xinjiang recently introduced 10 units of terahertz security scanners, which were installed at road safety checkpoints.

“It took these scanners only 10 seconds to scan one person, while the traditional hand-held scanner takes almost 50 seconds to complete the task,” Xu Yongsheng, vice head of a road security check station, told the state-run Global Times on.

An alarm will go off if the scanner detects metal or explosive objects during the scanning process. Xu said the new scanner protects the police as they do not need to have physical contact with those being examined. “We used to get into conflict with people when we examined them with hand-held scanners, especially women,” Xu noted.

Xu noted many people are concerned about the possible health risks the machine might pose but it is harmless. “The human body naturally transmits terahertz waves, which can be received by the terahertz body scanner. So unlike traditional X-rays, it has no harmful effects,” Li Gang, president of Beijing Aerospace Yilian Science & Technology Development Company, the manufacturer of the scanner, told the daily.

3708167965_6cdb95f71b_b

Tumxuk and Kashgar are the gateways and major battlefields for Xinjiang’s security work. The two cities are inhabited by many ethnic minority groups which move freely in large numbers every day, Qin Wenrong, a Xinjiang military officer said.

Qin said that the Tumxuk local government has invested heavily in these scanners to enhance their counter-terrorism work ahead of the upcoming Congress of the CPC. Qin said all 35 security checkpoints in Tumxuk will be equipped with the scanners in the future. China’s Security czar Meng Jianzhu, a high ranking member of the CPC, had called for the use of new technologies to fight terrorism during his inspection in Xinjiang in August.

Apart from body scanners, Qin said that the Tumxuk government conducted massive security checks throughout the city a few days ago and urged government officials to pay attention to suspicious signs, such as a sudden increase of strangers in homes.

For all the latest World News, download Indian Express App

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/kurdistan-musteqilliqi_we_xitay-09272017211009.html?encoding=latin

Chinese Police Order Xinjiang’s Muslims to Hand in All Copies of The Quran

A mosque in Xinjiang's Turpan city is shown in a file photo.

A mosque in Xinjiang’s Turpan city is shown in a file photo.

AFP

Chinese authorities in the northwestern region of Xinjiang have ordered ethnic minority Muslim families to hand in religious items including prayer mats and copies of the Quran to the authorities, RFA has learned.

Officials across Xinjiang have been warning neighborhoods and mosques that ethnic minority Uyghur, Kazakh and Kyrgyz Muslims must hand in the items or face harsh punishment if they are found later, sources in the region said.

“Officials at village, township and county level are confiscating all Qurans and the special mats used for namaaz[prayer],” a Kazakh source in Altay prefecture, near the border with Kazakhstan told RFA on Wednesday.

“Pretty much every household has a Quran, and prayer mats,” he said.

Dilxat Raxit, spokesman for the exile World Uyghur Congress group, said reports have emerged from Kashgar, Hotan and other regions of similar practices starting last week.

“We received a notification saying that every single ethnic Uyghur must hand in any Islam-related items from their own home, including Qurans, prayers and anything else bearing the symbols of religion,” Raxit said.

“They have to be handed in voluntarily. If they aren’t handed in, and they are found, then there will be harsh punishments,” he said.

Raxit said announcements are being made by the police via popular social media platform WeChat.

“All Qurans and related items must be handed into the authorities, and there are notices to this effect being broadcast via WeChat,” Raxit said.

“The announcements say that people must hand in any prayer mats of their own accord to the authorities, as well as any religious reading matter, including anything with the Islamic moon and star symbol on it,” he said.

“They are requiring people to hand in these items of their own accord,” he said.

‘Three Illegals’

Earlier this year, Xinjiang authorities began confiscating all Qurans published more than five years ago due to “extremist content,” according to local officials, amid an ongoing campaign against “illegal” religious items owned by mostly Muslim ethnic Uyghur residents.

The Qurans were appropriated as part of the “Three Illegals and One Item” campaign underway in Xinjiang that bans “illegal” publicity materials, religious activities, and religious teaching, as well as items deemed by authorities to be tools of terrorism—including knives, flammable objects, remote-controlled toys, and objects sporting symbols related to Islam, they said.

The Kazakh source said that earlier directives calling for the confiscation of Qurans and other religious items hadn’t been effective, and so the authorities are now stepping up the pressure and placing the onus on individual households to hand them in under a compulsory program.

He said confiscation drives targeting Uyghurs are now also being extended to the country’s ethnic Kazakh population.

At the same time, any products from neighboring Kazakhstan or bearing the Kazakh language or symbols have also been outlawed, sources said.

A leaked police notice from Changji prefecture called on local officials to search for any items bearing any writing or symbols linked to Kazakhstan.

“Any items bearing writing or any other traces of Kazakhstan, including street signs or graffiti, store decorations, arts and crafts items, T-shirts and so on, must immediately be investigated … and a detailed report made to higher authorities by Sept. 25,” the notice, dated Sept. 22, it said.

Products from Kazakhstan

A second Kazakh source said authorities are also searching for and confiscating any products brought from Kazakhstan.

“There are restrictions on the sale of any products and foodstuffs from Kazakhstan, including noodles, organic products and mare’s milk spirit,” the source said. “They won’t let you sell things brought over from Kazakhstan.”

An official who answered the phone at the Altay police department on Wednesday hung up when asked to comment on the reports.

Chinese authorities have lately issued orders for ethnic Kazakh Chinese nationals to hand in their passports and Kazakh green cards in some parts of Xinjiang, and have reportedly detained dozens of Kazakhs returning from overseas study or family visits to Kazakhstan, sending them for indefinite terms in “re-education” facilities, sources have told RFA.

Official figures show that there are around 1.5 million Kazakhs in China, mostly concentrated in and around the Ili Kazakh Autonomous Prefecture close to the Kazakhstan border.

China has previously welcomed Kazakhs who wished to relocate from Kazakhstan, with their numbers peaking at nearly 38,000 in 2006. But now many Kazakhs with Chinese nationality are heading back in the other direction.

Reported by Qiao Long for RFA’s Mandarin Service and by Wong Lok-to for the Cantonese Service. Translated and edited by Luisetta Mudie.

Uyghur Élidiki Yeslilerde Uyghur Tili, Medeniyitini Ipadileydighan Herqandaq Nerse Cheklengen

Uyghur rayonidiki melum bir «qosh tilliq» yeslide xitay dölet bayriqi bilen xitay dölet gérbini xitayche toghra teleppuz qilishqa zorlanghan 3-4 Yashliq uyghur bala.

Uyghur rayonidiki melum bir «qosh tilliq» yeslide xitay dölet bayriqi bilen xitay dölet gérbini xitayche toghra teleppuz qilishqa zorlanghan 3-4 Yashliq uyghur bala.

 Social Media

Xoten wilayiti belgilime chiqirip, wilayet tewesidiki barliq yeslilerde oqutquchilarning uyghur tilida sözlishi, dingha étiqad qilishini chekligen. Bu, xoten wilayetlik maarip tarmaqlirining bu yil 7‏-Ayda xoten wilayitidiki ottura-Bashlanghuch mekteplerde uyghur tilini cheklep, birdek xitay tilini ishlitish toghrisidiki 5 maddiliq belgilimisidin kéyin chiqarghan yene bir qattiq belgilimidur.

Xoten maarip tarmaqlirining yeslilerge chiqarghan «yesli oqutquchilirining 8 maddiliq intizami» namliq belgilimiside oqutquchilarning dingha étiqad qilishi, uyghur tilida sözlishi, oqutquchilarning diniy kiyim-Kécheklerni kiyishi, yaghliq artishi, er oqutquchilarning saqal qoyushi cheklinip, ularning birdek «dölet tili» da sözlishi telep qilinghan.

Xoten wilayitining melum nahiyisidiki bir bir xitay yesli oqutquchisi charshenbe küni muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, yeslilerdiki yasaq diniy étiqad we uyghur tili bilen cheklinip qalmaydighanliqini bildürdi. Uning ashkarilishiche, yeslilerde uyghur medeniyiti, tarixiy, uyghur klassik shexsler, uyghur milliy hayati yaki uyghur örp-Adetlirini ipadileydighan resim, hösni xet we senet eserlirining, tam géziti we shuninggha oxshash herqandaq körünüsh cheklinidiken.

U mundaq deydu: «diniy mesilide bizning yeslimiz 3 baligha bir oqutquchi mesul. Biz daim balilarning ailisige bérip turimiz. Hazirgha qeder aililerge bérip birer diniy xahishni uchratmiduq. Eger uchratsaq bir terep qilimiz. Mesilen, ular ata-Anilar balilirini yer asti diniy mektepke ewetiwatamdu yaki diniy étiqad terbiyisi bériwatamdu, dégenlerge diqqet qilimiz. Bu ehwallarni bayqisaq derhal yuqirigha melum qilimiz. Bizning yeslide 3 baligha bir oqutquchi mesul, ular daim aililerge bérip, balining ailisining xizmet we turmush ehwalini igilep turidu. Bizning yeslide uyghur oqutquchilar bar.»

Bu xitay yesli muellimining bildürüshiche, ular yeslidiki uyghur oqutquchilarning diniy étiqad ehwalini qattiq tekshürüp turidiken. U, mezkur yeslide héchqandaq oqutquchining dingha étiqad qilishigha we uyghur tilida sözlishige yol qoyulmaydighanliqini delillidi.

U mundaq deydu: «eger oqutquchilar yaghliq artip qalsa, derhal bir terep qilinidu. Ularning yaghliq artishigha qetiy yol qoyulmaydu. Yene oqutquchilarning dingha étiqad qilishigha birdek yol qoymaydu. Til mesilisige kelsek hazir birdek dölet tilida sözlesh yolgha qoyuluwatidu. Mesilen, hazir oqutquchilar bilen oqutquchilar öz ara sözleshse, dölet tilini ishlitishi kérek. Ularning uyghurchini ishlitishige yol qoyulmaydu. Mesilen, bireri yeslige kelse yaki oqutquchilar bilen oqutquchilar öz ara alaqe qilsa dölet tilida sözlesh kéreklikini bilidu. Eger uyghur tilida sözlep qalsa ular bir terep qilinidu. Bizning yeslide bir mushundaq ehwal bayqilip bir terep qilindi. Shuningdin béri oqutquchilar bu ehwalni qayta sadir qilip baqmidi. Eger siz dölet tilini bilip turup uningda sözlimey uyghur tilida sözlishishingiz, bayqilip qalsa bir terep qilinidu. Bir terep qilish usulimiz birinchi qétim körülse jerimane qoyulidu. Yene dawamliq sadir qilsa xizmettin heydilidu.»

Bu oqutquchi yene, cheklimining til we diniy étiqad bilen cheklinip qalmaydighanliqini bildürüp, ularning yesliside yene uyghurlarning tarixiy, klassik edibler, hösni xet, uyghurlarning medeniyiti turmush we örp-Adetlirige alaqidar herqandaq resim, tam géziti, teshwiqat buyumi we shuninggha oxshash nersilerning cheklinidighanliqini bildürdi.

U: «buninggha yol qoyulmaydu, qetiy yol qoyulmaydu. Yeslimizde uyghur tilidiki uyghur medeniyitini eks ettüridighan yesli medeniyet hayatigha alaqidar herqandaq nersilerge ruxset qilinmaydu. Bashqa bezi mekteplerde bu xil xahishlargha yol qoyamdu-Qoymamdu, uni bilmeymen. Lékin bizning yeslide buninggha yol qoyulmaydu.»

Xitay hökümitining uyghur ana til maaripini bikar qilip, uning ornigha «dölet tili» dégen namda omumyüzlük xitay tili maaripini dessitishi uyghurlarningla emes, bezi xitay ziyaliylirining tenqidige uchrighan. Amérikada olturushluq xitay tarixchi we tilshunas ju shöyüen ependi, xitayning bu siyasiti medeniyetning köp qutupluq we köp xilliqini ret qilish, dep tenqid qildi.

U mundaq deydu: «bir milletning tilini qoghdap qélish bu insaniyetning bayliqidur. Oxshash tildiki insanlarning oxshash idéologiye, medeniyet xasliqi bolidu. Bizning köprek xasliqni saqlap qélishimiz köprek kitabni saqlap qélishimizgha oxshaydu. Bu dunyani téximu köp xillashturidu. Dunya taq bir dunya bolup qalmaydu. Uyghurlarning tili hindianlarning tilini saqlap qélishqa oxshimaydu. Uyghur nopusi 12 milyon, biz ularning qandashliqi mesilisini démeyla qoyayli. Ularning qolliniwatqan bir xil ortaq til. Bu ortaq tilni yoqitish nahayiti müshkül. Uyghur tili bizning jungxua milliti we medeniyiti üchün bir xil köp qutupluq we köp xilliqning ipadisi. Biz bu tilni yoqatsaq emeliyette biz köp xilliqni we köp qutupluqni yoqatqan bolimiz. Bu xitay medeniyitini taqlashturidu. Bu bizning xitay medeniyiti we tarixini chüshinishimizge paydisiz. Biz köp xilliqni teshebbus qilishimiz, bashqilarning idiyesining xasliqigha yol qoyushimiz kérek. Bu bir xil bayliqning ipadisi, dunyadiki bir bayliqni yoqitish biz üchün paydiliq emes.»

Lékin, ju shöyüenning körsitishiche, xitay hökümiti uyghur tilining ornigha xitay tilini dessitishke zor meblegh we küch chiqarghan bolsimu, biraq uning bu pilani emelge ashmaydiken.

U mundaq deydu: «az sanliq milletlerning erkinlikini tartiwalidighan, ularning medeniyitining asasi bolghan tilini tartiwalidighan bundaq tedbir nahayiti nachar ehwal. Bu jemiyetni taq jemiyetke aylandurup, köp xilliqtin yiraqlashturidu. Bu dunyaning hazirqi éqimigha xilap. Jyang jyéshi teywenge barghanda teywenlikler özining yerlik tili minnen tilida sözlishetti. U buni cheklidi. Mektep, téléwizorda minnen tili ishlitishni meni qildi. Emma axirida uning bu herikiti emelge ashmidi. U minnen tilini yoqitalmidi. Teywenlikler hazir yene minnen yaki kéjya tilida sözlishidu. Chünki, jyang jyéshi teywenliklerning ailide minnen tilida sözlishishni tosalmaytti. Shunga, bu xil tedbir choqum meghlup bolidu. Uning üstige teywen bilen shinjang oxshimaydu. Teywenlikler minnen tilida sözleshken bilen xitay yéziqini qollinatti. Bu ehwalda ejeba, 12 milyon uyghurning tilini yoqitalamdu? bu qetiy mumkin emes.»

Uyghur aptonom rayoni bu yil xitayning memliket miqyasigha uqturush chiqirip, uyghur rayonining yesli, bashlanghuch we toluqsiz ottura mekteplirige 20 minggha yéqin adem qobul qilghan. Buning ichide xoten wilayitining her qaysi nahiyeliridiki yesli, bashlanghuch, ottura mekteplerge yuqiri teminat bilen 3000 oqutquchi qobul qilinghan idi.Erkin

ÇİN,TUTUKLADIĞI UYGUR TÜRKLERİNİ MERKEZİ ÇİN’DEKİ HAPİSHANELERE GÖNDERİYOR

Görüntünün olası içeriği: 2 kişi, ayakta duran insanlar

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)

Pekin’in geçtiğimiz yılın Ağustos ayında özellikle Urumçi’ye Tibet’ten naklen atadığı Çin Lideri Şi’in   Çin ırkçısı  çömezi  ve Tibette sergilediği insanlık dışı vahşet  ve acımasız uygulamaları ile Tibet Canisi olarak ünlenen  Faşist Çeng Çuvenggou’nin Doğu Türkistandakı baskı,zulam,asimilasyon etnik ve dini soykırım uygulamalarına ait yeni haberler gelmeye devam ediyor. İşgalci Çin’in adeta çelik kafese hapsettiği  ve  dünya’dan tecrit ederek  kapattığı Doğu Türkistan bir açık hava hapishanesi  durumuna getirilmiş durumda. Çin işgal yönetiminin sıkı sansürü,internet ve soysal medya üzerindeki olağan dışı ve vahşice baskılar bunun en büyük sebeplerinden biri olarak görülüyor. Geçtiğimiz yılın son aylarında uygulamaya konulan dış seyahat yasağı ve Uygur Türklerin ellerindeki Pasaportlarına el konulması özellikle Türkiye ve Türkiye üzerinden dış ülkeler ile olan seyahatler tamamın  durmuş durumda. Doğu Türkistan’dan gelen olmayınca bu ülkede ne olup bittiği konusunda sağlıklı ve güvenilir ve kanıtlı bilgi ve haberlere almak adeta imkansız oluyor.Ancak buna rağmen vatansever ve duyarlı insanlarımızın yardım ve katkıları ile elimize ulaşan bazı yeni bilgi ve haberlere az da olsa ulaşabilmekteyiz. Haberin yeri ve kaynağı ile kendi kimliğini de Doğu Türkistan’daki ailesinin güvenliği nedeniyle açıklayamayan  bir Uygur  Aydınının verdiği bilgiler  önemli olduğu kadar de çarpıcı  olmaktadır

Görüntünün olası içeriği: 1 kişi, ayakta ve açık hava

Çin Doğu Türkistan’da Tutukladığı Uygurları Merkezi Çin’deki Hapishanelere Gönderiyor
Doğu Türkistan’daki Çin işgal yönetiminin geçtiğimiz yılın sonlarında uygulamaya koyduğu hangi sebeple olursa olsun yurt dışına bir kez dahi çıkmış olanların tutuklanması ve Terbiyeleş Merkezlerinde eğitilmesi uygulaması ile 01 Nisan’da çıkardığı “Aşırı Dinciler ve Terörcülerle Savaş “ yasası ile  ülke genelinde toplu tutuklamalar yapıldığı bilinmektedir. Uygur tutukluların sayılarının  çok fazla olması ve Doğu Türkistan’daki Çin  Nazi Kampları ve zindanlarının kapasitesinin yeterli olmaması nedeniyle Merkezi Çin’deki hapishanelere gönderilmeye başlandığı bildiriliyor.

Urumçi’de Çin işgal yönetiminin  üst düzey bir yetkilisinin bir yakını bir süre önce tutuklanıyor ve kendisinden haber alınamıyor.Bunun üzerine İşbirlikçi Yetkili Kamu Güvenliği Bakanlığında üst düzey bir makamda olan ve daha önce birlikte çalıştığı ve dost olduğu Çinli arkadaşından bu yakının nerede olduğu konusunda   yardımcı olmasını istiyor. Etnik Çinli ÇKP.  yetkilisi  tutuklunun yerini öğrenmek için yaptığı çalışmalardan bir sonuç alamıyor ve tutuklunun yerini öğrenemiyor.Ancak,tutukluların durumu ile ilgili bir Bakanlık yetkilisi son haftalarda Doğu Türkistan’daki hapishanelerde yer olmadığı için Uygur Tutukluların merkezi Çin’e nakledildiklerini ve söz konusu kişinin Orta Çin’de yer alan Çin’in kadim başkenti Xi’an’daki bir hapeshanede olduğu bilgisini veriyor.

Görüntünün olası içeriği: 1 kişi, ayakta
Uygur İş Adamları Hapsedilmekten Kurtulmak için Hastanelerden Rüşvet Karşılığı Rapor alıyorlar
Bir diğer haber kaynağını ise şu bilgileri veriyor ; Çin işgal yönetiminin Doğu Türkistan’daki toplu tutuklama ve hapsetme uygulamalarından kendilerini kurtarmak amacı ile bazı zengin Uygur Tüccar ve iş adamalarının Urumçi’de etnik Çinlilerin işlettiği Büyük ve tanınmış Hastanelere yüklü miktarda rüşvet vererek ağır  derecede hasta raporu aldıkları bildiriliyor.Ayrıca bazı Uygur iş adamlarının hasta olmadıkları halde tutuklanmak ve “ Eğitim Merkez”’lerine kapatılmamak için Hastanede yatarak tedavi oldukları belirtiliyor.Bunu haber alan Çin işgal yetkililerinin geçtiğimiz hafta Urumçi’deki ünlü bir Hastenede yatarak tedavi gören 14 Uygur iş adamını hasta yatakları ile birlikte Polis araçları ile tutuklayarak  Hapishaneye götürdüklerini bilgisini veriyor.

http://www.uyghurnet.org/52487-2/

Uyghur Meshhurlirining Portrét Süretliri Körgezme Qilindi

Uyghur élide uyghur milliy kimliki éghir tehditke uchrawatqan bu künlerde bishkek shehiride uyghur tarixiy meshhurlirining portrét süretlirining körgezmisi échildi.

«Meshhurlarning séymasi» dep atalghan mezkur körgezme 14- Séntebirdin 1- Öktebirgiche dawam qilidu. Körgezmide 85 parchidin artuq resim tamashibinlarning huzurigha sunuldi.

Mezkur körgezmini péshqedem ressam sabitjan babajanof qirghizistanda élan qilinghan «edep-Exlaq yili»gha béghishlidi.

U, qirghizistan senitige qoshqan hessiliri üchün 1993 yili, qirghizistan hökümiti teripidin «emgek singdürgen ressam» dégen aliy mukapatqa érishken idi.

Ressamning éytishiche, körgezmining asasiy meqsiti uyghur xelqining alim, mutepekkur we tarixiy qehrimanlirini eslesh we yash-Ösmürlerge uyghur milliy medeniyitini tonutush iken.

Ressam sabitjan aka 2002 – Yili, mushu mezmundiki bir körgezmini uyushturghan bolup, eyni yili körgezmige peqet 20-25 Parche resim qoyulghan idi. Emma, nöwette dawamlishiwatqan körgezmige u, ötken 15 yil jeryanida ijad qilghan eserlerni öz ichige alghan 85 parche tarixiy shexsning portréti qoyuldi.

Uyghur éli, ana-Weten témiliri ressamning ijadiyitide muhim orun tutup kelgen bolsimu, emma bu qétimqi körgezmide uyghur meshhurlirining resimliri alahide salmaqni igileydu.

Ularning ichide yüsüp xas hajip, mexmut qeshqeri, elishir nawayi, lutpulla mutellip, exmetjan qasimi, sadir palwan qatarliqlar körürmenlerni jelp qilidu.

Körgezmini körgen «ittipaq» gézitining muawin bash muherriri, siyasiy penlerning magistir namzati rehimjan hapizning éytishiche, uyghur élide uyghurlarning milliy kimliki depsende qiliniwatqan waqitta, meshhur uyghur tarixiy shexslirining portrétlirining qirghizistanda körgezme qilinishi intayin muhim ehmiyetke ige bolupla qalmay, belki bu dölette uyghur medeniyet-Senitige orun bériliwatqanliqini körsitidiken.

Rehimjan hapizning éytishiche, xewerlerge qarighanda, xitay dairiliri yéqinqi bir nechche yildin buyan uyghurlarning milliy kimlik, diniy étiqad we til ishlitish hoquqlirigha éghir derijide buzghunchiliq qilghan. Bu xil buzghunchiliq ötken bir yildin buyan téximu qattiq kücheytilgen. Uyghur aptonom rayonluq maarip tarmaqliri yéqinda bir uqturush chiqirip, uyghur tilini maarip sahesidin pütünley siqip chiqarghan.

Közetküchilerning éytishiche, uyghur élidiki mekteplerde uyghur til-Edebiyati ders qilip ötülmigen sharaitta, uyghur perzentliri öz tarixiy meshhurlirini bilish we ulardin öginish pursitidin mehrum qaldurulidiken.

Körgezmini ziyaret qilghan senet söyerler sabitjan babajanofning ijadiyitige yuqiri bahalarni berdi we uning bilen pexirlinidighanliqini bildürüshti.

Sabitjan kamal oghli babajanof 2016- Yili moskwa shehiride ötküzülgen xelqaraliq körgezmige qatnashqan we rus xelqige uyghur dewasini medeniyet arqiliq tonushturghan idi.

Sabitjan ependi qirghizistan uyghurlirining senet bayriqi bolup, uning uyghur xelqining medeniyet bayliqi we edep-Exlaq enenisini ilgiri sürüshke qoshqan töhpiliri üchün qirghizistan uyghurliri «ittipaq» jemiyiti teripidin «éhsan» médali bilen mukapatlanghan idi.Firuze

Kishilik Hoquq Teshkilatliri Ilham Toxti Heqqide Bayanat Élan Qildi

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

 AFP

22-Séntebirdin bashlap, «xitaydiki özgirish» torining sahibi saw yashö xanim, «xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati» ning xitay ishliri diréktori sofiy richardson xanim qatarliqlar arqa-Arqidin bayanat élan qilip, 3 yildin buyan xitay türmiside ömürlük jaza mudditi ötewatqan uyghur ziyaliysi ilham toxtini xatirilidi.

Xitay türmisidiki ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghanliqining üch yilliqi munasiwiti bilen «xitaydiki özgirish», «xelqara kechürüm teshkilati» qatarliq xelqara kishilik hoquq teshkilatliri bayanat élan qilip, ilham toxti mesilisige köngül bölüshning zörürlükini oxshimighan nuqtilardin tekitlidi.

«Xitaydiki özgirish» torida élan qilinghan «uyghur ziyaliysi ilham toxtigha jaza höküm qilinghan 3 yildin buyan u heqqidiki xewerler qamal qilindi» serlewhilik doklatta xitay türmisidiki ilham toxti, uning bilen birlikte qamaq jazasigha höküm qilinghan 7 neper oqughuchi we ilham toxtining béyjingdiki ailisige ait uchurlarning xitay dairiliri teripidin qattiq qamal qilinghanliqi otturigha qoyulghan.

Mezkur maqalining aptori saw yashö xanim, ilham toxti ependi 2014-Yili 22-Séntebir xitay dairiliri teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghandin buyan, ilham toxti mesilisini üzlüksiz otturigha qoyup kéliwatqan aktip kishilik hoquq paaliyetchiliridin biri.

Bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilghan saw yashö xanim, xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni telep qilishta ilham toxtining idiyisini we közqarashlirini xelqaragha dawamliq tonutushning muhimliqini tekitlidi.

U mundaq dédi: «‹xitayda özgirish› tor békitimizning eng deslep qilghan ishimiz, ilham toxti ependining yazmilirini inglizchigha terjime qilish xizmiti boldi. Biz ilham toxti ependining xitay hökümitining ‹shinjang siyasiti› heqqidiki teklip-Pikirlirini, yeni uning dairilerning rayonda yürgüzüwatqan siyasiy, iqtisadiy we diniy siyasetliri heqqidiki analizliri otturigha qoyulghan uzun bir maqalisini ingliz tiligha terjime qilduq. Chünki bu maqale ilham toxtining idiyesini eng roshen eks ettürgen maqale. Bu maqale emeliyette xitay saqchilirining ilham toxtigha yetküzgen hawalisi yeni xitay hökümitining yuqiri qatlimidiki melum emeldarining ilham toxtining ‹shinjang mesilisi› heqqidiki qarishini otturigha qoyush telipi bilen yézilghan iken. Emma xitay hökümiti bu uyghur ziyaliysining awazigha étibar bermeyla qalmastin uni jazalap türmige tashlidi. Méningche, bu xil maqale-Eserlerni terjime qilip tonushturush xitay hökümitining ilham toxtini ‹bölgünchilik›bilen eyiblep, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishining tamamen asassiz ikenliki ispatlashta muhim delil déyishke bolidu.»

Saw yashö xanim sözini dawamlashturup mundaq dédi: «dunya ilham toxti mesilisige üzlüksiz köngül bölüp kéliwatidu. Yawropa parlaménti, amérika hökümiti qatarliqlarning her yili xitay bilen ötküzidighan kishilik hoquq dialoglirida ilham toxti mesilisi dawamliq eng muhim mesile qatarida tilgha élinip kéliwatidu. Emma xitay hökümiti nöwette xelqaraning awazini nezerge almaydighanliqini ipadilewatidu. Bundaq ehwalda ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyush téximu muhim we zörür.»

2008-Yili «saxarof mukapati» gha érishken xitay kishilik hoquq paaliyetchisi xu jya ependi ilham toxti türmige kirishtin ilgiri uning bilen yéqin dostluq ornatqan xitay paaliyetchiliridin biri. Nöwette ilham toxtining béyjingdiki ailisi we atushtiki uruq-Tughqanliri bilen alaqilishish mumkin bolmighachqa, radiyomiz xu jya qatarliq xitay paaliyetchiliri arqiliq ilham toxti we uning ailisining ehwalini igilep kelgen idi. Bu yil qurban héyt mezgilide xu ja ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ilham toxtining béyjingdiki ailisining ehwalini anglatqan idi. Emma bügün xu jya ependige téléfon qilip ilham ependining béyjingdiki ailisining yéqinqi ehwalini bilishke tirishqan bolsaqmu, emma uning téléfoni ulanmidi.

Saw yashö xanim bu heqte izahat bérip, xitay hökümiti ilham toxtigha ait uchurlarni téximu qattiq qamal qilish üchün uning béyjingdiki ailisi we ilham toxti bilen ilgiri yéqin alaqide bolup kéliwatqan béyjingdiki bir qisim xitay ziyaliyliri hemde kishilik hoquq paaliyetchilirini dawamliq nazaret we teqib astigha alidighanliqini bildürdi.

«Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati» ning xitay ishliri bölümi diréktori soféy réchardson xanimmu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining ilham toxtini atalmish «bölgünchilik we milliy qutratquluq» jinayiti bilen eyiblep, türmige tashlishining asassiz ikenlikini bildürdi. U mundaq dédi:

«Normalda ilham toxtidek bir kishi bashqa bir démokratik dölette maliyege, yaki maaripqa we yaki milletler ishlirigha mesul ministir bolghan bolatti. Bizning qarishimizche, u merkizi hökümet bilen az sanliq milletler arisida dialog ötküzüsh üchün kem bolsa bolmaydighan tinchliqperwer hem mesililer üstide chongqur oylinidighan bir tenqidchi idi. Emma xitay hökümiti uni ömürlük qamaq jazasigha höküm qildi. Biz mushuningdin xitay hökümitining tenqidiy pikirlerge qanchilik derijide düshmenlik neziri bilen muamile qilidighanliqini körüwalalaymiz.»

Sofiy réghardson xanim yene xitay hökümitidin ilham toxtini shertsiz qoyup bérishni dawamliq telep qilishning muhimliqini tekitlidi «menche, hemme kishi uning shertsiz qoyup bérilishini qetiy telep qilishi kérek. Uning mesilisini dawamliq türde kötürüp chiqish intayin muhim. Bolupmu uni xitaydiki milletler mesilisini tinch usulda bes-Munazire we öz-Ara chüshinish arqiliq hel qilishning bir misali süpitide körsitish lazim. Shundaq qilghandila andin xitayning uni ‹jinayetchi› yaki ‹térrorchi› qilip körsitiwatqan hékayilirige reddiye bergili bolidu.»

Chetellerdiki uyghurlardin amérikidiki tonulghan uyghur ziyaliysi, doktor erkin sidiq ependimu radiyomiz ziyaritini qobul qildi.

Erkin sidiq ependi, xitay hökümitining nöwette ilham toxtigha oxshash heqqaniyet tuyghusigha ige uyghur ziyaliylirini türküm-Türkümlep tutqun qiliwatqanliqini, pütkül uyghur millitining xitay hökümitining qattiq basturushigha uchrawatqanliqini bildürüp, bundaq bir weziyette ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyushning téximu zörür we texirsizlikini tekitlidi.Mehriban

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (1)

2016-Yili 12-, 14- Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatniship, özlirining milliy hem tarixiy kimlikidin iptixarlinish, ghururlinish pursetlirige érishti.

D u q wekilliri, qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri, engliye, gollandiye, shiwétsiyedin kelgen uyghurlarni hemmidinmu bekrek hayajangha salghini, bu qétimqi turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning pütkül hun-Türk bayraqlirining béshigha tiklinishi boldi.

Turan qurultiyi sehnisi we maharet meydanining kirish éghizigha tiklengen 1-Bayraq, ayyultuzluq kökbayraq idi. Hetta wéngiriyening dölet bayriqimu kökbayraqning arqigha qadalghan. Ayyultuzluq kökbayraq goya turan qurultiyining simwoli kebi bu yerdiki yüzminglighan insanning tunji qétim nezirige chüshetti. 30 Din artuq dölet we milletning bayraqlirining béshigha ayyultuzluq kökbayraqning tiklinishi tasadipiyliq emes idi.

Öz bayraqlirining pütkül bayraqlarning béshida lepildep turghanliqini körgen uyghurlar hayajanda kökbayraqni arqa körünüsh qilip bes-Beste resimlerge chüshüshti. D u q muawin reisi ümid agahi ependimu bu halettin köp söyündi. Chünki, ilgiriki bir qétimliq turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq seweblik qozghalghan majiragha u shahit bolghan idi.

Qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri qurghan chédirning ichi-Téshighimu ayyultuzluq kökbayraq ésildi. Kishiler uyghurlarni xéli yiraqtinla ashu bayraq arqiliq tonuytti. Uyghur senetkarlirigha xas kiyingen uyghur qizliri bu yerde honlar we bashqa türkiy milletlerning kökbayraqni arqa körünüsh qilip resimge chüshidighan nishanigha aylinip qaldi.

12-Awghust 6-Nöwetlik turan qurultiyining échilish murasimida, barliq türk-Hun nesillik milletler tonushturuldi we her bir milletning ismi atalghanda, uning bayriqini kötürgen atliq bir hun jengchisi sehne aldidin ötüp, pütün meydanni ikki qétim aylinip chiqti. Uyghur ismi atilishi bilenla ayyultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen bir hun jengchisi meydanni atliq aylanghanda, hemme yerdin güldüras alqish sadaliri kötürüldi.

Ayyultuzluq kökbayraqning bu yerde bu qeder hörmetlinishi uyghurlarni heqiqetenmu hayajangha chömdüretti. Ayyultuzluq kökbayraqning bu sheripi yene d u q bash katipi dolqun eysa ependinimu köp memnun qildi.

Biraq, uyghurlar 2006-Yilidin buyan her qétimliq turan qurultiyigha qatniship kéliwatqan bolsimu we wéngiriyediki hun-Majar nesillik xelqlerning qizghin baghrigha bésishigha ériship kelgen bolsimu, turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqlirining qataridin orun élishi, uyghur chédirining bu mubarek sorungha qurulushi undaq asangha toxtighan ish emes. Buningmu özige chushluq derdi, bedili ötülgen.

Wéngiriyediki uyghur mestanisi yanush ependi we uyghur-Hun munasiwet réshtini qurghan ümid agahining bildürüshiche, turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin 2010-Yilighiche ötküzülgen 3 qétimliq qurultayda uyghurlar we kökbayraqqa qarshi bir weqe-Hadise körülmigen. Emma 2012-Yili ötküzülgen 4-Nöwetlik turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraqning sehnige tiklinishi, ayyultuzluq kökbayraqning parattin ötüshi, d u q wekillirining qurultaygha qatnishishi tosalghugha uchrighan.

Yanush we ümid agahining éytishiche, shu yili xitay hökümiti wéngiriye hökümitige bésim ishlitip, d u q wekillirining turan qurultiyigha qatnishishini chekleshni telep qilghan. Buning bilenla qalmay, xitay hökümiti yene qazaqistan wekillirini ündekke keltürüp, uyghur bayriqining turan qurultiyida sehnige qadilishini qazaqlarning qoli arqiliq tosushni ishqa ashurmaqchi bolghan.

Wéngiriye hökümiti xitay bilen boluwatqan iqtisadiy menpeetni nezerge élip, turan qurultiyini teshkillewatqan turan teshkilatigha d u q wekillirining bundin kéyinki turan qurultiyigha kélishini chekleshke we teklip qilmasliqqa buyrughan. Turan teshkilatining reisi andirias döletning bésimi bilen resmiy rewishte d u q wekillirini teklip qélishqa amalsiz qalghan. Chünki, her qétimliq turan qurultiyini dölet medeniyet ministirliqi 3 milyon yawrodin artuq pul bilen qollap kéliwatqan bolup, bu puldin quruq qélish, yüzminglarche insan qatnishidighan turan qurultiyini aqsitishtin dérek béretti.

Netijide, 2012-Yili d u q wekilliri turan qurultiyigha resmiy rewishte teklip qilinmighan. Shundaq bolushigha qarimay, ümid agahi ependi myunxén shehiridin bir senet ömikini teshkillep, bu qétimqi turan qurultiyigha qatnashqan we sehnilerde chang chiqarghan.

Turan teshkilati 2012-Yilidin bashlap, charisiz qazaqistandiki uyghurlarni uyghurlarning resmiy wekili süpitide teklip qilish yolini tutqan. Qazaqistandiki uyghur mötiwerliridin waqqas ependi bashchiliqidiki uyghur wekiller shundin étibaren uyghurlarning wekili bolmasliqtek boshluqni toldurup mangghan.

Emma 2012-Yilidiki turan qurultiyida qazaqistandin kelgen qazaq wekiller xitayning ümidige binaen, ayyultuzluq kökbayraqning turan qurultiyida közge chéliqishigha qarshi chiqqan. Ular «uyghuristan deydighan dölet yoq, uning bayriqimu yoq» dégen. Tiklinip bolghan bayraqni alduriwétishke urunghan. Bu teshwiqat uyghurlarda endishe peyda qilghan. Ayyultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqliri qataridin orun alalmasliq, parat meydanidin ötküzülmeslik endishisi peyda bolghan.

Ümid agahi we myunxén hem qazaqistandin kelgen uyghur wekilliri qattiq étiraz bildürgen. «Turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq bolmaydiken, uyghurlarmu bolmaydu» dep qattiq shert qoyghan. Turan teshkilati tenglikte qalghan. Chünki, qazaqistanmu turan teshkilati we turan qurultiyini iqtisadiy jehettin qollap kéliwatqan bir dölet idi. Talash tartish shuning bilen bashlanghan. «Uyghur dégen kim? uyghurlarning turan qurultiyigha qatnishish hoquqi barmu-Yoq? ay yultuzluq kökbayqning bu yerde qed kötürüp turush heqqi barmu-Yoq? turan qurultiyining meqsiti zadi néme?».

Turan qurultiyining qurghuchiliridin biri, wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi, honlarning axirqi padishahining ewladi bolghan uyghur mestanisi yanush ependining bildürüshiche, turan qurultiyining ghayisini belgiligüchiler «turan»ning esli makani, esli ejdadi uyghur bolghanliqini, uyghursiz turan qurultiyini tesewwur qilghili bolmasliqtek réalliqni bilishetti. Ular derhal bir qarargha kélip, turan qurultiyidin ayyultuzluq kökbayraqni ayrip tashlashning, turan qurultiyigha ziyankeshlik qilish bilen barawer ikenlikini ilgiri sürgen hemde kökbayraqning paaliyetlirini eslige keltürgen.

Lékin ümid agahi ependining tekitlishiche, iqtisadiy jehette ajiz orunda turuwatqan wéngiriye dölitining öz menpeetliri üchün xitayning shertlirige könüsh éhtimali her zaman mewjut iken. Biraq öz hakimiyitidin dawamliq narazi halette yashawatqan wéngiriye xelqi, uyghurlarni bashqiche bir méhri-Muhebbet bilen baghrigha basidiken.

2014-Yili uyghurlarning wéngriyediki paaliyetliri yene bir qétim qattiq tosqunluqqa uchrapla qalmay, wéngiriye metbuatlirini lerzige keltürgen bir weqe yüz berdi. Ümid agahi ependi «térrorist» betnami bilen tutup kétildi. Dunyaning her yéridin kelgen 30 gha yéqin uyghur yash atilla méhmanxanisida qorshawgha élindi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chidirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (2)

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyida tégishlik hörmetke sazawer bolush bilen birge, uyghur wekillirimu alahide ezizlendi.

Biraq, 2014-Yili 5-Nöwetlik turan qurultiyi échilishtin 3 ay ilgiri wéngiriyede yüz bergen köngülsiz bir weqe nezerge élinghanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri budapéshitta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida uyghurlarning alahide izzetlinishini we ay yultuzluq kökbayraqning bu qeder qedirlinishini tesewwurmu qilghili bolmaytti.

D u q muawin reisi ümid agahining éytishiche, 2014-Yili 5-Ayning 23-Künliri, d u q yashlar komitétining yighinigha qatnishish üchün dunyaning her yéridin budapéshitqa toplanghan 16 dölettin kelgen 35 etrapidiki uyghur yashlirini «atilla méhmanxanisi» ning xojayini bardoshi qizghin kütüwalidu. Wéngiriyediki uyghur mestaniliridin biri sanalghan bardoshi bu 3 künlük yighin üchün méhmanxana yataqlirini uyghurlar üchün heqsiz échip béridu we 3 künlük tamaqni üstige alidu.

Bu qétimqi yighinni d u q gha wakaliten muawin reisi ümid agahi ependi qurultay yashlar komitéti bilen birge teshkilligen, honlar qurultiyi sahipxanliqni üstige alghan hemde yighinni honlar qurultiyining xizmet binasigha orunlashturghan. Birqanche ammiwi teshkilatmu yighinni maddiy, meniwi tereplerdin qollighan.

Ümid agahining bildürüshiche, yighin her qaysi ellerde yashawatqan uyghur yashlirini milliy dewaning yaramliq warislirigha aylandurush, uyghur yashlirining xelqaraliq paaliyetlirini janlandurush, d u q üchün izbasar yétishtürüshni meqset qilghan. Téximu muhim bir meqset bolsa, uyghur yashliri bilen wéngiriye yashlirini hemde dunyaning her qaysi elliridin kéliwatqan hon yashlirini tonushturush, uyghur-Hon munasiwet rishtini baghlash bolghan.

Shuning bilen birge, bu yighinning muhim küntertipliridin biri, paytext budapéshittin 50 kilométir yiraqliqtiki bir yézining namini «uyghur mehellisi» dep atash, bu yézigha ay yultuzluq kökbayraqni tiklep, «uyghur mehellisi» ning qurulush murasimini ötküzüsh bolghan. Mezkur yéza xelqi bu tupraqni uyghurlargha heqsiz hediye qilmaqchi bolghan.

Bu qétimqi yighingha yene myunxén shehiridin xalise xanim yétekchilikidiki senet ömikimu birge barghan. Amérika, kanada, ruminiye qatarliq ellerdinmu hon yashliri we senetkarlar kelgen. Bu qétimqi yashlar yighinining honlar qurultiyining heshemetlik zalida debdebilik ötküzülüsh hazirliqi pütken. Yighinning échilish murasimigha 500 etrapida majar siyasiyonliri, tarixchiliri, ammiwi teshkilatlarning mesulliri, wéngiriye tashqi ishlar ministiri we her sahe ziyaliylar teklip qilinghan. Yighinning 2-Küni yene yawropagha meshhur bolghan hon parlaménti ziyaret qilinip, tashqi ishlar ministiri uyghur wekillirini kütüwalmaqchi bolghan.

Emma, 24-May küni seherde, ümid agahi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tuyuqsiz tutup kétilidu. 16 Saetkiche namelum bir orungha qamap qoyulidu. U özining tutulushidiki sewebni sorighinida dairiler «térror tehditige dair melumat alduq» dep jawab bérishidu. Ümid agahi shu yerde turupla gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi we gérmaniyening wéngiriyediki bash elchixanisigha téléfon urup, weqeni bildüridu. Gérmaniye terep mesilige jiddiy qarap, wéngiriye tashqi ishlar ministirliqi bilen alaqilishidu. Otturida bolup ötken dialog namelum.

Del shu küni seherde, wéngiriye bixeterlik küchliri, qoralliq saqchilar bilen birge «atilla méhmanxanisi» gha basturup kiridu. Méhmanxanigha orunlashqan 35 neper uyghur yashlirini sirtqa chiqirip nazaret qorshawigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni péchetleydu. «Atilla méhmanxanisi» ning aldida nazaret astida tutup turulghan uyghur yashliri néme weqeler boluwatqanliqini bilelmey ganggiraydu.

Oxshash waqitning özide yene, yashlar komitétining yighini chaqirilmaqchi bolghan orun «honlar qurultiyi»ning xizmet binasimu péchetlinidu. Saqchilar bina etrapini nazaret astigha élip, kirip-Chiqishni chekleydu.
Ümid agahining wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tutup kétilgenliki, «atilla méhmanxanisi»gha orunlashqan uyghurlarning nazaret astigha élinghanliqi we méhmanxanining péchetlengenliki, honlar qurultiyi binasining péchetlengenliki hesh-Pesh dégüche pütün budapéshtqa pur kétidu.

Honlar qurultiyining rehberliri, majar xelqi, nurghunlighan muxbirlar «atilla méhmanxanisi»gha qarap aqidu. Bu yerde qoralliq qisimning nazariti astida turuwatqan uyghurlargha yémeklik, ussuluq sunidu. Wéngiriye xelqi saqchi terepni qattiq sökidu. «Siler hon-Majar xelqini nomusqa qoydunglar! wéngiriye dölitining sheripige qara dagh sürttinglar, majar xelqi wéngiriye hökümitini hergiz kechürmeydu!…» Dep eyibleydu. Ijtimaiy taratqular bu weqeni bir demdila pütkül wéngiriyege yéyiwétidu.

Salahiyitini ashkarilashni xalimighan bir wéngiriyelik erbab 6-Nöwetlik turan qurultiyida bu weqe heqqide sorighan soalimizgha mundaq jawab berdi: «uyghurlargha qarshi herqandaq selbiy muamile majar xelqining iradisi bilen sighishalmaydu. Biz öz hakimiyitimizdin razi emes. Wéngiriye döliti xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni hon nesillik milletlerning qérindashliqidin üstün orungha qoyuwatidu. Shu sewebtin uyghurlarning yighilishigha tosqunluq qilishtek nomussiz bir weqe tariximizda bolup ötti. Bu biz üchün haqaret. Wéngiriye xelqi buni hergiz kechürmeydu. Biz bir künliri, tarixta bolup ötkinidek musteqil uyghur döliti bilen honlar dölitining barawer yashaydighanliqigha mutleq ishinishimiz lazim…».

Honlar qurultiyining rehberliri, wéngiriyediki ammiwi teshkilatlarning mesulliri we wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi janush ependiler parlamént binasigha bérip, hökümetni qattiq eyibleydu we uyghurlarni tutqun qilish ishi heqqide qanaetlengüdek chüshenche bérishni telep qilidu. Nurghunlighan hökümet xadimliri bundaq bir weqedin xewiri yoqluqini bildüridu. Hetta wéngiriye tashqi ishlar ministirimu weqedin xewersizlikini, buni qisqa waqit ichide sürüshtürüp, chirayliq hel qilidighanliqini bildüridu.

Izdinishler netijiside, d u q muawin reisi ümid agahining «térrorchi» ikenliki, bu qétimqi yighingha kelgen 35 neper uyghur wekillirining «térror gumandari» ikenliki, mesilining jiddiy tekshürülüwatqanliqi, kéchikkende 24 saet ichide bir terep qilinidighanliqi melum bolidu.

Axbarat wasitiliri shu saettin bashlap qaynap kétidu. «Uyghurlar wéngiriyede tutqun qilindi», «wéngiriye dölitining yüz qarisi», «uyghur siyasiy aktipliridin ümid agahi qolgha élindi» dégendek xewerler hemme yerni qaplaydu. Bu weqe bolup 3 kün ichide, mexsus mushu weqege alaqidar 900 parchidin artuq xewer we maqale téléwizorlarda, metbuatlarda élan qilinidu. Bir menidin, bu weqe uyghurlarning wéngiriyede yenimu tonulushigha ghayet zor türtke bolidu.

Biraq, 16 saetlik nazarettin kéyin, d u q muawin reisi ümid agahi ependi «derhal wéngiriyeni terk étish» hemde «bir yilghiche wéngiriye tupraqlirigha dessimeslik» sherti bilen qoyup bérilidu. Nazaret astidiki uyghurlarmu derhal wéngiriye chégrasidin chiqip kétishke buyrulidu. 35 Neper uyghur wéngiriyeni terk étidu. Ümid agahi eyni chaghda wéngiriyening yawropa parlaméntidiki wekili tomas ependini adwokat tutup, wéngiriye hökümiti üstidin aliy sotqa erz sunidu.

Ayrilip ming yildin kéyin emdila eslige kelgen hon-Uyghur munasiwetlirining yüzige ene shundaq bir qara dagh sürtülidu. Undaqta, wéngiriye xelqi teripidin shu qeder söyülüwatqan uyghurlar, qandaq bolup bundaq bir qismetke yoluqti?

Mezkur weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili ishning arqa yüzini ashkarilaydu. (Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/turan-qurultiyi-08172016151805.html?searchterm%3Autf8%3Austring=TURAN+QURULTIYI&encoding=latin

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (3)

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

 RFA/Ekrem

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyi sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarigha ulashti.

8-Ayning 12-14-Künliri wéngiriyede ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida d u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa hemde qazaqistan, engliye, gollandiye, shiwétsiye elliridin kelgen uyghurlar bu yerdiki qandash milletler teripidin zor hörmet we izzet bilen qarshi élindi. Uyghurlar mesilisimu kökbayraq arqiliq we oxshash bolmighan sorunlarda uyghurlarning teshwiqatini qilish usuli bilen keng tonutuldi.

Emma 5-Nöwetlik turan qurultiyidin ilgiriki weziyet bashqiche idi. 2014-Yili 24-May küni wéngiriye paytexti budapéshtta 16 dölettin kelgen 35 neper uyghurlar saqchilar teripidin «térror gumandari» atilip nazaret astigha élinghan, yighinni teshkilligen d u q muawin reisi ümid agahi ependi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin «térrorchi» gumani bilen tutqun qilinip, 16 saet solap qoyulghan hemde bir yilghiche wéngiriyege qedem basmasliq sherti bilen chégrasidin chiqiriwétilgen idi.

Wéngiriye xelqi teripidin turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin buyan qizghin qarshi élishlargha ériship kelgen uyghurlar, néme sewebtin tosattin tutqun qilishlargha uchraydu?

Wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, ümid agahigha ishning arqa yüzini ashkarilaydu. Ümid agahining éytishiche, bu kishi uninggha mundaq melumat béridu: «2014-Yilining bashlirida, uyghur aptonom rayonining hazirqi reisi shöhret zakir bashchiliqidiki bir wekiller ömiki wéngiriyede ziyarette bolidu. 3 Neper uyghur we köpligen xitaylardin teshkil tapqan bu wekiller ömiki ziyariti esnasida dunya uyghur qurultiyi bolsa bir térrorchi teshkilat. Bu teshkilatning xadimliri uyghurlargha wekil bolalmaydu. Uyghurlarning heqiqiy wekilliri biz. Uyghurlar shinjang uyghur aptonom rayonida yashaydu. Chetellerdiki bir qisim milliy bölgünchiler özlirini uyghurlarning wekili atiwéliship, junggogha qarshi siyasiy suyiqestlerde bolmaqta. Uyghur xelqini térrorchiliq heriketlirige küshkürtüp, uyghur-Xenzu milletlirining ittipaqliqini buzmaqta, xenzularni öltürüp, döletni parchilash gherizide bolmaqta. Turan we honlar qurultiyining bu milliy bölgünchilerge quchaq échishi we ularni siyasiy sehniler bilen teminlishi, junggo-Wéngiriye munasiwetlirige éghir ziyan élip kélidu» deydu hemde wéngiriye hökümitidin cheteldiki uyghurlarni turan, hon qurultaylirigha qatnishishtin chekleshni telep qilidu.

Ümid agahining bildürüshiche, bu qétimqi diplomatik suyiqest, xitay hökümitining 2012-Yili d u q rehberliri we uyghurlarni turan qurultiyidin chetleshtürüsh üchün qollanghan tedbirliri kargha kelmigendin kéyin qollanghan ikkinchi charisi idi.

Ümid agahining bildürüshiche, wéngiriye ichki ishlar ministirliqining yuqiri derijilik bir xadimi, weqe bolup bir qanche aydin kéyin ümid agahigha shularni bildüridu: «2014-Yili 24-May budapéshtta honlar qurultiyi binasida ötküzülmekchi bolghan uyghur yashlirining yighilishidin aldin xewer tapqan xitay jasusluq organliri, wéngiriyediki xitay elchixanisi arqiliq «ümid agahi isimlik bir térrorchining bir top térrorchi unsurlarni bashlap budapéshtqa kelgenliki, atilla méhmanxanisigha orunlashqanliqi, ularning wéngiriye dölitining paytextide wehimilik bir térrorluq herikiti peyda qilmaqchi bolghanliqi» heqqide wéngiriye bixeterlik organlirigha jiddiy melumat yollaydu. Netijide, wéngiriye bixeterlik idarisi, saqchi, qoralliq saqchilar derhal heriketke ötüp, atalmish «térrorchilarning kattiwéshi ümid agahi»ni qolgha alidu we yighingha kelgen uyghurlarni teqib astigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni tepsiliy tekshürüp, péchetlep, uyghurlarni nazaret astida tutidu.

Mezkur weqe bolup ötkendin kéyin, wéngiriyediki uyghushunaslar, uyghur mestaniliri, ammiwi teshkilatlar uyghurlarning teripini tutup, hökümetni eyibleshni izchil dawamlashturidu. Ümid agahi yollighan erzge binaen, wéngiriye aliy sot mehkimisi sot échip, mezkur délo üstidin 2015-Yili axirqi hökümni chiqiridu we wéngiriye bixeterlik küchlirining uyghurlargha heqsizliq qilghanliqini, ümid agahining térror bilen alaqidar héchqandaq mesilisi yoqluqini, uning pütünley gunahsiz bir insan ikenlikini békitidu. Saqchi terepning bir yilghiche ümid agahining wéngiriyege qedem bésishini cheklesh permanining inawetsiz ikenlikini jakarlaydu.

Sotning hökümi élan qilinghandin kéyin, wéngiriye metbuatlirida «ümid agahi 1:0 netije bilen utti», «ümid agahi térror töhmitidin aqlandi», «uyghurlarning gunahsizliqi ispatlandi» dégendek xewer, maqaliler élan qilinidu. Uyghurlar mesilisi wéngiriyede yene bir qétim qiziq téma bolidu.

Ümid agahi 2015-Yili wéngiriyege kelgende, köpligen ammiwi teshkilatlarning wekilliri uni qarshi élip, öz hökümetlirining uninggha qilghan heqsizliqliri üchün epu soraydu. Honlar qurultiyi, wéngiriye aqsöngekler jemiyiti qatarliq chong teshkilatlar uyghur qérindashliri uchrighan heqsizliqlar seweblik wéngiriye hökümitini dawamliq tenqidlepla qalmay, uyghurlarning teshwiqatini qanat yayduridu. Turan qurultiyining reisi andériasmu uyghurlarni qarshi élishni dawamlashturidu.

2014-Yili bolup ötken bu weqe d u q rehberlirining könglini zidiligen bolsimu, bu weqedin kütmigen bir ijabiy netije kélip chiqqan. Ümid agahining bildürüshiche, ilgiriki zamanlargha sélishturghanda wéngiriyede uyghurlarni bilidighan, uyghurlargha qiziqidighan, uyghurlarni baghrigha basidighanlarning sani hessilep köpeygen. Xitayning tosqunluqi eksiche tesir yaritip, wéngiriye tupraqlirida uyghur mestanilirining sanini zor derijide yükseltken. Bu qétim awghust aylirida ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi bu nuqtini ispatlidi.

D u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa qatarliq uyghurlarni majar xelqliri qizghin baghrigha basti. Uyghurche kiyingen qiz-Oghullarni körgen haman, kishiler «siler uyghurmu?» dep sorishatti we «resimge chüshiwalsaq bolamdu?» dep iltimas qilishatti. D u q teripidin tikilgen uyghur chédiri, qazaqistandin kelgen uyghurlar teripidin tikilgen chédirlardin ziyaretchilerning ayighi üzülmeytti. Hetta ruminiye, silowakiye, sérbiye qatarliq ellerdin kelgen saklar, changgolar alayiten uyghur chédirini izdep tépip «uyghurlargha salam bergili kelduq, xatire süretke chüshiwalayli» déyishetti. Dunyaning her yéridin kelgen türkler bolsa, tamaqta bille bolushni, nashtiliqta bille bolushni iltimas qilishatti.

Ruminiyede yashaydighan sak nesillik, mélina isimlik bir xanim 13-Awghust özining ikki oghlini egeshtürüp, uyghur chédirigha ziyaretke kelgende «uyghurlar heqqide 10 yildin buyan anglap we izdinip kéliwatimen. 2014-Yili uyghurlarning wéngiriye dairiliri teripidin tutqun qilinghanliq weqesini metbuatlardin anglap, bekmu könglüm yérim bolghan idi. Uyghurlar emdi turan qurultiyigha kelmise kérek, dep oylaptikenmen. Qurultay sehnisige ésilghan kökbayraqni körüp, silerning kelgenlikinglarni bildim we shunchilik söyündüm. Ikki oghlumgha uyghurlarni körsitish üchün, silerning chédiringlarni izdep tépip keldim. Biz saklar ruminiyede yashaymiz. 2 Milyongha yéqin nopusimiz bar. Biz yashawatqan tupraqlar eslide honlar zéminigha tewe idi. 1-Dunya urushidin kéyin ruminiyege bölüp bérilgen. Bizmu hörlük üchün intilimiz. Biraq, bizning derdimizdin silerning derdinglarning bekla éghirliqini bilimiz. Siler hetta özünglarning mewjutluqini saqlap qélish gérdabigha chüshüp qapsiler. Üstünglardiki zulum bek éghirken. Emma ümidsizlenmeslik kérek. Turan qurultiyigha oxshash, hon-Türk nesillik milletler haman bir küni bir yaqidin bash chiqirip, bu mustemlikichilikke xatime béridighan künler choqum kélidu. Men büyük turanni xiyal dep qarimaymen. U, yéqin kelgüsidiki réalliq» dégenlerni tilgha aldi.

Qisqiche éytqanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri wéngiriye paytexti budapéshtta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi uyghurlar üchün heqiqetenmu xeyrlik boldi. 2014-Yili yüz bergen u weqening jarahetlirini méhmandost, qan béghigha sadiq majar xelqi we türkiy milletler özlirining mihribanliqliri bilen yuyup tashlidi. Ay yultuzluq kökbayraqning orni, uyghurlarning türk-Hun dunyasidiki ornigha shahit bolghandek, qurultay sehnisining béshigha, seynaning etrapigha, uyghur chidirlirigha tikilip, bu qétimqi turan qurultiyining uyghurlargha bolghan tarixi ehmiyitini dunyagha jakarlidi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (4)

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

 RFA/Ekrem

2016-Yili 12-, 14-Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatnashqan idi.

12-Awghust etigende qurultay bashlinishtin burun uyghurlargha atap ikki chédir tikilgen. Bularning biri qazaqistanliq uyghurlar teripidin tikilgen bolsa, yene biri uyghurlargha uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla teripidin hediye qilinghan.

Atilla ependi, bu chédirni 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgendin sirt, uni öz qoli bilen tikip bergen. Uning bu xalisane yardimi yighingha qatnashqan uyghurlarni hayajangha salghan.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraq qimmetlik bir kechmishke shahit bolupla qalmay, uyghur chédirimu tesirlik bir hékaye yaratti.

11-Awghust wéngiriye paytexti budapéshtqa yétip kelgen d u q rehberliridin ümid agahi we dolqun eysa qatarliq 5 neper uyghurni uyghur mestanisi yanush ependi aldigha chiqip kütüwélip, özining aqsöngekler rayonidiki heshemetlik dachisigha orunlashturghan idi. Biraq, bu uyghur méhmanlar kéchini bu aramxuda sarayda emes, shawqun-Sürenler bilen tolghan kengri yaylaqta, yeni qanche 10 minglighan adem chédir qurup tüneydighan turan qurultiyi meydanida ötküzüshni ixtiyar qildi. Yanush ependi méhmanlirining arzulirigha hörmet qildi.

Wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi yanush ependi derhal turan qurultiyi teshkilatigha téléfon qilip, gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirige merkezdin bir chédir qurup bérishni éytti.

Qurulidighan chédirlar nahayiti köp bolghach, turan qurultiyining paaliyetlirige dexli yetmesliki üchün, eslide chédirlarni meydanning sirtigha orunlashturush belgilengen iken. Dunyaning her yéridin kelgen qanche onminglighan insan bu yerdiki atliq paaliyetler, senetler, milliy namayendilerni toluq körüsh üchün, mumkin qeder chédirlirini meydangha yéqin jaygha qurushni oylaydiken. Merkezdin yiraqlap ketkende, bu yaylaqta kicheyu kündüz dawamlishidighan türlük paaliyetlerdin behr élishqa qulaysizliq tughulidiken. Peqet alahide méhmanlarghila merkez etrapida chédir qurushqa ijazet qilinidiken. Turan qurultiyining reisi andérias uyghurlargha alahide étibar közi bilen qarap, uyghur chédirini merkezde qurushqa ijazet bergen.

Biraq, birazdin kéyin jawab turan qurultiyidin emes, honlar qurultiyi we «baranta guruhi» din keldi. Yanush ependining bildürüshiche, d u q wekillirige turan qurultiyi öz namidin bir chédir qurup bermekchi bolghan. Emma gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirining chédirgha éhtiyaji barliqini bilgen honlar qurultiyi, bu xizmetni özliri üstige élishni, uyghur wekillirige xizmet qilishning bu pursitini honlar qurultiyigha ötünüp bérishni telep qilghan. Merkizi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» mu bu ishtin xewer tapqandin kéyin, uyghur chédirini qurush ishini honlar qurultiyidin taliship éliwalghan.

Bash shtabi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» silowakiye we wéngiriyede 6-7 Ming neper ezasi bolghan mushtlashchilar (yeni boks) teshkilati bolup, uning atamani atilla isimlik majar yash tipik hon milletchisi bolupla qalmay, yene «uyghur ashiqi» iken.

Atilla birazdin kéyin ümid agahigha téléfon qilip, uyghur chédirini «baranta guruhi» namidin özliri qurup béridighanliqini, turan teshkilati we honlar qurultiyining chédirini ret qilishni telep qildi. Alayiten silowakiyedin chédir ekélish müshkül ish bolghach, ümid agahi ularning riyazet chékidighanliqini nezerge élip, chédirni mushu yerdin hel qilishni muwapiq köridighanliqini bildürdi. Biraq atilla héch unimidi. Talash-Tartishtin kéyin, ümid agahi uyghur chédirini qurush ishini axiri «baranta guruhi»gha tapshurdi.

Silowakiye bilen wéngiriye chégridash döletler bolsimu, silowakiye paytexti biratislawa bilen budapéshttiki turan qurultiyi ötküzülidighan meydanning ariliqi 500 kilométirdin ashatti. Majar yigiti atilla uyghur chédirini özliri qurup bérish arqiliq, uyghurlargha bolghan söygü-Muhebbitini izhar qilishning bu pursitini turan qurultiyi we honlar qurultiyidin talashqan idi.

Derweqe, 12-Awghust küni turan qurultiyi resmiy bashlinishtin ilgiri, baranta guruhining atamani atilla chédir bilen 5 neper muridini élip, uzun bir musapini bésip turan qurultiyi meydanigha yétip keldi. Uyghur qérindashliri bilen quchaqliship körüshti we uyghur chédirini tikish ishini orunlashturdi. Chédir tikish bashlinish bilenla, etraptiki bir qisim majar milletchilirimu özlükidin yardemlerde boldi. Uyghur chédiri turan qurultiyi sehnisige yüz métir kélidighan yerge, yeni eng yéqin jaygha quruldi.

Biz uyghur chédiri quruluwatqan shu esnada, neq meydanda turup baranta guruhining atamani atillani ziyaret qilip, uning uyghurlargha körsetken bu merhemitining sewebini we uning uyghurlar heqqidiki chüshenchisini soriduq. Atilla mundaq deydu: «men silowakiyedin keldim. Ilgiri wéngiriyede yashayttim. Biz honlar bilen uyghurlar bir atining ewladliri. Uyghur tarixi bilen hon tarixi chemberchas baghlanghan. Méning uyghurlar bilen yaxshi alaqem bar. Biz qérindash millet bolupla qalmay, pütkül hon-Türk milletlirining ejdadi bolghanliqimizni ögendim. Méning uyghurlargha bolghan hörmitim yildin-Yilgha küchiyip bardi. Elwette, uyghurlarning hazirqi weziyiti bizni intayin biaram qilidu. Tarixtin buyan, hon-Uyghur millitidin qorqup seddichinni qurup özini mudapie qilishqa mejbur qalghan xitaylarning bügün uyghurlar üstidin hökümranliq qilishini eqlim qobul qilmaydu. Uyghurlar ezeldin xitay millitige boysunghan emes, belki boysundurghuchi bolup yashighaniken. Uyghurlarning bu künlerde béshigha kéliwatqan xitay zulumdin pütün majar xelqi, pütün hon-Türk ewladlirining perishan ikenlikini dawamliq anglap turimen. Men pütün hon-Türk milletlirining uyultashtek birlikke kélip, uyghur qatarliq bextsiz qérindashlirini asaret zulmitidin azad qilidighanliqigha ishinimen we arzu qilimen.»

D u q bash katipi dolqun eysa ependi atillaning bu gheyriti we yardimidin köp tesirlengenlikini tilgha aldi.

Uyghur chédiri quruluwatqanda neq meydanda su, yémeklik toshup xizmet qilghan sak qizi lawra ruminiyedin kelgen bolup, u ziyaritimizni qobul qilghanda «men uyghurlar bilen körüshkinimdin bekla xush boldum. Biz saklar tariximizni waraqlisaq, her qedemde uyghurlar közimizge chéliqidu. Saklar arisida ‹uyghurlar qandaq bir millettu? bir körgen bolsaq!› deydighanlar köp. Uyghurlar bilen saklarning qan-Qérindashliqi, tarixtiki kechmishliri heqqide yézilghan eserlerge qiziqidighanlarmu köp. Biraq, uyghurlar bilen saklar arisidiki alaqe bek az. Biz tereplergimu qedem teshrip qilishinglarni bek ümid qilimiz» dédi.

Uyghur chédirining qurulushigha yardem qilghanlar ichide yene türklermu bar idi. Gérmaniyening duyisburg shehiridin kélip turan qurultiyigha qatnashqan we uyghurlarni izdep tépip, uyghur chédirida birge turushni iltimas qilghan türk milletchisi abbas ependimu, uyghurlarning hon xelqliri arisidiki hörmitidin tesirlengenlikini, uyghur bayriqining bu qétimqi turan qurultiyida köp ezizlengenlikidin iptixar hés qilghanliqini, pütün dunya türklirining uyghurlargha yar-Yölekte bolush mejburiyiti barliqini tilgha aldi.

Uyghur chédiri xas uyghurlar üchün yasalghan bolsimu, bu chédirda uyghurlar, honlar, saklar we türkler birge turdi. Ularning nashtiliqi birge, künlük tamaqliri birge boldi. Chédir etrapigha ayyultuzluq kök bayraqtin bashqa yene, majarlarning xas bayriqi, budapésht rayonining yerlik bayraqliri, türk milletchilirining bayriqi, qedimki uyghur dölitining bayriqi qatarliqlar ésildi.

Uyghur chédiri qandash milletlerning uyghurlarning bügüni we kelgüsi heqqide söhbetler quridighan, pilan-Programmilar tüzidighan, ish birliki quridighan paaliyet meydanigha aylandi. (Ekrem)

Xotende Bir «Jinayetchi» 4 Yil, Uni Yoshurghan «Ikki Yüzlimichi» 17 Yil Késiwétilgen

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

 AFP

Ashkarilinishiche xitay dairiliri xoten shehirining ilchi yéza gazon kentide atalmish «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni 4 yilliq, uni qanat astigha alghan kent amanliq mudiri jélil abdullani «ikki yüzlimichilik» bilen eyiblep 17 yilliq kesken.

Xitay dairilirining atalmish «jinayetchi» ge qarighanda «qanat astigha alghuchi» ni 4 hesse artuq jazalishi heqqide pikir bayan qilghan gérmaniyediki siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi, dairilerning bu xil jaza tedbirliri arqiliq uyghurlar arisidiki öz-Ara milliy méhir-Muhebbetni we insaniy mesuliyetchanliqini yoqitishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Biz ötkende xotenning ilchi yézisida 400 nechche aililik gazon kentide her ikki ailidin birdin mehbus barliqi heqqide xewer bergen iduq. Gazondiki kent kadirlirining bayan qilishiche, ene shu kenttiki mehbuslardin biri, uning üstige eng éghir késilgini, sabiq kent amanliq mudiri jélil abdulla؛ uning qilmishi «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni qanat astigha élish؛ yeni qanun organliri tekshürüsh élip bérish üchün üchün kentke kelgende, yer asti diniy telim télip bériwatqan memtimin mettursunni qachuruwétish.

Ejeblinerliki, dairiler atalmish esli «jinayetchi» ni 2016-Yili 4 yilliq, uni «qanat astigha alghuchi» amanliq mudiri jélil abdullani 17 yilliq kesken.

Közetküchilerning bayan qilishiche, uyghur aptonom rayonida nöwette dawam qiliwatqan tutqun we késimlerni qanuniy nuqtidin izahlash mumkin emes؛ undaqta, bu ijraatlarning siyasiy we ijtimaiy nuqtidiki körünüshi zadi qandaq? uning mahiyiti néme? bu soalimizgha gérmaniyede yashawatqan siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi mundaq jawab béridu: «xitay dairiliri dewrlerdin béri uyghurlarning teshkillesh we teshkillinish iqtidarini ajizlashturush we yoqitishqa urunup kéliwatidu؛ dairiler buni iqtisadiy jehette namrat qaldurush we maarip jehettin arqida qaldurushtin bashqa yene uyghurlar arisida özara milliy méhir-Muhebbetni ajizlashturush, öz-Ara bir-Biridin qéyidash, bextsizliklirini bir-Birige dönggesh psixikisini shekillendürüshke urunuwatidu؛ xitayning qanat astigha alghuchilarni jazalash, jazalighandimu éghir jazalash tedbiri xitayning rayonda yolgha qoyup kéliwatqan uyghurlar arisidiki milliy birlikni buzushtiki yüzlerche tedbiridin biri.»

Jélil abdullaning 17 yilliq késilishide, uninggha artilghan «ikki yüzlimichilik» jinayitiningmu muhim roli barliqini tekitligen perhat ependi, xitayning bu arqiliq uyghur kadirlarni milliy mesilide téximu éniq sep ayrishqa qistawatqanliqini, yeni uyghur kadirlarni öz millitidin ashkara halda yüz örüshke mejburlawatqanliqini bayan qildi.(Shöhret Hoshur)

Yuqiri Maashliq Xitay Oqutquchilar Uyghur Diyarini Qaplimaqta

Xoten wilayetlik maarip idarisi bu yil 6-Ayning 28-Küni chiqarghan bashlanghuch-Ottura mekteplerde uyghur tilini cheklesh heqqidiki höjjet.

Xoten wilayetlik maarip idarisi bu yil 6-Ayning 28-Küni chiqarghan bashlanghuch-Ottura mekteplerde uyghur tilini cheklesh heqqidiki höjjet.

 Social Media

Bu yil kirgendin buyan, xitay dairilirining atalmish «qosh til oqutquchisi», «alahide oqutquchi» dégen namlarda xitay köchmenlirini türkümlep uyghur diyarigha yerleshtürüliwatqanliqi melum bolmaqta. Közetküchiler, rayonda xitay köchmenlirige bériliwatqan alahide imtiyazlarning yerlik xelqte muqerrer halda naraziliq keypiyati qozghaydighanliqini tekitlimekte.

Xitay taratqulirining xewerliridin melum bolushiche, 2017-Yil xitay köchmenlirining «shinjanggha yardem» namida yuqiri maash we teminat bilen uyghur diyarigha memuriy xadimliqqa yaki oqutquchiliqqa eng köp chaqirtilghan bir yil bolghan.

Uyghur diyarida yéqinqi 10 yildin buyan, mejburiy yolgha qoyulup kelgen «qosh tilliq maarip» namidiki xitayche oqutush uyghur tilini mekteplerdin siqip chiqarghan idi. Bu yil 7-Ayda uyghur aptonom rayonluq maarip nazaritining yéngi oqush mewsumida xitayche dersliklerni ishlitish qarari rayonda uyghur oqutquchilarni ishsiz qaldurup, ularning xizmet ornini xitay oqutquchilar igileydighan weziyetni shekillendürgen.

Xitay hökümet taratqulirining bu yil 5-Ayda élan qilghan xewerliride 2017-Yili uyghur aptonom rayonigha yuqiri maash bérish sherti bilen pütün xitay miqyasidin 60 ming xizmetchi qobul qilinidighanliqi élan qilinghan idi. Xitay hökümet xizmetchiliri imtihan uchuri tor békitining 15-May künidiki tepsiliy xewerdin melum bolushiche, bu yil pütkül uyghur aptonom rayoni boyiche 19ming 182 neper alahide oqutquchi qobul qilish élani chiqirilghan.

«Xelq géziti» ning xewerliridin melum bolushiche, bu yil yazda peqet ghulja nahiyisigila 1331 neper alahide oqutquchi qobul qilinidighan. Aqsuning onsu nahiyisige 256 neper «qosh tilliq» yesli oqutquchisi, 160 neper ottura-Bashlanghuch mektep alahide oqutquchisi qobul qilinghan.

Mezkur xewerde xitay oqutquchilarni qobul qilishtiki sewebler heqqide toxtilip, 2017-Yili yéngi oqush mewsumida xitayche ders ötidighan oqutquchilarni toluqlash éhtiyaji sewebidin pütün memliket miqyasidin yéngidin bir türküm alahide oqutquchilarni qobul qilish éhtiyaji tughulghanliqi eskertilgen.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan ghulja sheherlik maarip idarisi xadimimu oxshash mezmundiki gepni tekrarlidi. U mundaq dédi: «bu yil yazliq tetilde pütün memliket boyiche oqutquchi qobul qilish xizmitining jiddiy élip bérilishigha aptonom rayonluq maarip nazaritining yéngi oqush mewsumida mekteplerde dölet boyiche bir tutash tarqitilghan xenzu tilidiki dersliklerni omumlashturush heqqidiki höjjiti seweb boldi, dések bolidu. Ghuljidiki mekteplerge dölet ortaq tilida ders öteleydighan oqutquchilar jiddiy éhtiyajliq bolghini üchün ichkiri ölkilerdin yéngidin bir türküm alahide oqutquchilar qobul qilindi.»

Ziyaritimizni qobul qilghan bu xitay xizmetchi xadim sözini dawamlashturup mundaq dédi: «9-Ayda bashlanghan 2017-Yilliq yéngi oqush mewsumida ghuljidiki barliq mekteplerde eslidiki uyghur oqutquchilar qayta tertipke sélindi. Xitay tili ötkilidin ötelmigen bir türküm uyghur oqutquchilar elwette shallashqa duch keldi. Shunga pütün memliket boyiche élan chiqirilip, ichkiri ölkilerdin 3000 somdin yuqiri maash we bir qisim alahide teminatlar bilen xenzu oqutquchilar qobul qiliniwatidu. Emma xitay tili derije imtihan ötkilidin ötken we xitayche ders bérish iqtidarigha ige bir qisim milliy oqutquchilarning ish orni yenila saqlinip qélindi», dédi.

Halbuki, uyghur diyarida uniwérsitétlarni tügetkendin kéyin yillar boyi ishqa orunlishalmay, eng töwen mulazimet orunlirida tirikchilik qilishqa mejbur bolghan uyghur yashliri dawamliq köpiyiwatqan bir sharaitta, rayondiki ish pursetlirining xitay köchmenlirige bérilishi uyghurlarning naraziliqini qozghawatqan yene bir muhim amilgha aylanghan.

Ilgiri radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida, qaramaydiki ishsiz uyghur yashliri nechche mingdin ashqan ehwalda néfitliktiki ish pursetlirining yuqiri maash we teminat bilen türküm-Türküm xitay köchmenlirige bérilgenlikidin shikayet qilghan bir ana, hökümetning uyghurlargha qaratqan tengsiz siyasitige qarita öz naraziliqini ipadiligen idi.

Amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependining qarishiche, uyghur diyarida uniwérsitétlarni tügitip yillar boyi ishsiz qéliwatqan uyghur yashliri köpeygen, uyghur déhqanliri qatmu-Qat qamallar arisigha élinip sirtlargha chiqip ishlesh pursitidin mehrum qaldurulghan bir mezgilde xitay ölkiliridin yuqiri maash we alahide teminat wedisi bilen xitay köchmenlirige bérilgen bu imtiyazlar yerliktiki naraziliq keypiyatining küchiyishige seweb bolidighan yene bir muhim amil iken.

Uyghur diyarigha yéngidin xizmetke qobul qilinghanlardin 7 ming xadim teklimakan boyigha jaylashqan üch wilayet, bir oblasttiki maarip sistémisigha «qosh til» oqutushi boyiche yardemge ewetilgenliki melum.(Mehriban)