Uyghur Ata-Anilar Maaripning Omumyüzlük Xitaychilashturushigha Her Xil inkaslarda Boldi

Melum bir bashlanghuch mekteptiki oqughuchilar meydangha tizilip heriket qiliwatqan körünüsh. 2013-8-Noyabir, qeshqer.

Melum bir bashlanghuch mekteptiki oqughuchilar meydangha tizilip heriket qiliwatqan körünüsh. 2013-8-Noyabir, qeshqer.

 AFP

Tünügünki programmimizda uyghur aptonom rayonluq maarip nazaritining barliq yerlik mektepler omumyüzlük xitay tiligha köchüsh heqqidiki qararining ijra qilinish ehwali we uyghur maaripchilirining buninggha bolghan inkaslirini diqqitinglargha sunghan iduq.Uyghur rayonida ottura-Bashlanghuch mektepler 29‏-Awghusttin bashlap resmiy oqush bashlighan. Maarip nazaritining qarari bu yilliq yéngi oqush mewsumidin bashlap resmiy ijra qilinishqa bashlighan idi.

Biz bügün yerlik mekteplerning omumiy yüzlük xitay tilida oqutushqa köchüshige qarita ata-Anilarning inkasini soriduq. Biz ziyaret qilghan ata-Anilar mezkur mesilige her xil inkaslarda boldi.

Uyghur rayonining jenubidiki melum nahiyide olturushluq bir uyghur ayal, kishilerning weziyet seweblik yéngi maarip tüzümige ashkara pikir bildürüshke jüret qilalmighanliqi, pikir bérishke jüret qilghanlarning «ikki yüzlimichilik» eyiblinip jazalanghanliqigha dair xewerlerni anglighanliqini bildürdi.

Uyghur ayal: bashlanghuchta oquydighan balam bar. Biri oquydu. Bu yil 2‏-Yilliqqa chiqti.

Muxbir: bu yildin bashlap pütün oqutush sistémisi özgerdi. Buningdin kéyin ottura-Bashlanghuch mekteplerde pütün matériyallar xitay tilida tarqitilidu. Dersler xitay tilida ötilidu. Buningdin xewiringiz bardu? sizning ata-Ana bolush süpitingizde buninggha qandaq inkasingiz bar?

Uyghur ayal: xewirim bar. Lékin méning bashqa inkasimmu yoq. Emdi bumu yaxshi boldi, dédim. Xitay tili dölet tili bolghandin kéyin balilar dölet tilini ögense, hemme jehettin özige paydisi bolamdikin, deymen.

Muxbir: qizingizning xitaychisi qandaqraq?

Uyghur ayal: qizim derslerde yaxshi. Xitaychisimu yaxshi.

Muxbir: lékin siler ata-Anilar yighinlirigha barsanglar, pikir bérishke toghra kelse yaki baliliringlarning dersi, mekteptiki ehwaligha pikringlar bolsa, mektep bilen siler qandaq alaqe qilisiler?

Uyghur ayal: méning xitay tili sewiyem bar, balilargha az-Tola yardem qilalighachqa biz qiynilip qalmaymiz. Xitay tili uqmaydighan ata-Anilar qandaq emdi, uni uqmidim. Shunga, uni men özüm qilip baqmighachqa uqmaydikenmen.

Muxbir: silerde bir endishe barmu, balilirimiz pütünley özining ana tilidin ayrilip kétidighan boldi, deydighan?

Uyghur ayal: men uni bek jiq oylap ketmeptimen. Bashqa ata-Ata anilar qandaq oylidi. Buningda emdi sel qiynilishimiz mumkin bir mezgil. Emdi hazir nahiyimizde chonglarni pütün seperwerlik qilip, xitay tilini öginiwatidu, künde kechlik kurslarda. Buni hökümet orunlashturdi, bek qiziqidighanlar öz aldigha ixtiyari öginiwatidu.

Muxbir: bu yerde bir endishe yoqmu, uyghur tilining istiqbali qandaq bolidu, deydighan?

Uyghur ayal: men undaq artuq oylap ketmeptimen. Biz özara gepleshkende özimizning tilida geplishimiz, dep oylaptimen. Döletning orunlashturushi boyiche néme dése shuni qilmisaq bolmaydiken.

Muxbir: buninggha pikir qilip baqmidinglarmu, héch bolmisa edebiyatni ana tilda ötünglar, dep?

Uyghur ayal: mekteplerde emdi oqush bashlidi. Ata-Anilargha yighin échip qalsa bérip deymizmikin, hazirgha qeder héchkim undaq gepni éghizgha élip baqmidi.

Muxbir: yaki buninggha pikir qilghanlarni «ikki yüzlimichi» deymiz dése, kishiler qorquwatamdu-Ya?

Uyghur ayal: umu bar. Milletchi bolup qalimizken, uyghur tilida oqutayli, dések. Emeliyette undaq gep bolmaydu. Hemme millet özining tilida öginidu. Emdi hazir undaq déyishke, undaq déyishke sharaitqu bar. Biraq özimiz bek sezgür bolup kettuqmikin. Mushu yéqinda «qosh til» toghruluq muhakime yighini échip, shu yighinda pikir-Teklip bergen ishlar boluptiken. Shularning néme qilip qalghanliqini anglap, héchkim gep qilmaydighan boldimikin, dep oylidim.

Muxbir: démek, tengqisliq ichide qalghan boldima ata-Anilar?

Uyghur ayal: hazir emdi omumyüzlük yolgha qoyulup, téxi undaq bir kimler qiynilip baqmighachqa jiq ata-Anilar undaq chongqur oylap ketmidimikin. Bu yolgha qoyulup birer yil ötse, ata-Anilar mektepke bérip gep qilalmay qiynilip qilsaq, shu chaghda oylamizmiki, béshimizgha kelgen chaghda. Uni shu waqitta démisek, hazir bir nerse dégili bolmaydu.

Uyghur rayonining jenubida olturushluq yene bir yash uyghur ayal, özining burun uyghur balilarni omumyüzlük xitay tilida oqutushqa endishe bilen qarighanliqi, biraq hazir undaq qarimaydighanliqini bildürdi. Biraq u, uning burunqi qarishining özgirishige qandaq amil tesir qilghanliqi heqqidiki soalimizgha jawab bermidi.

Yash ayal: ikki balam bar, chongi yeslide, kichiki téxi kichik. Chongi kirdi. Mushu düshenbe künidin bashlap bügün jüme bolsa bir hepte boldi.

Muxbir: bu yildin bashlap bashlanghuch, toluqsiz otturilarning derslik matériyali, dersler hemmisi xitaychigha özgerdi. Pütün uyghur tili toxtitildi. Buning qandaq tesiri bolar? derslik, oqutush, bashqurush hemmisi xitaychigha özgerdi. Sizning oghlingiz kelgüside mushu mekteplerde oquydu. Siz qandaq oylaysiz?

Yash ayal: hazir emdi xitaychini yaxshi ögense, dölet tili bolghachqa kéyinki ishlirigha yaxshi. Uyghurchidin sawati chiqsa umu yaxshi bolidu, dep oylaymen.

Muxbir: endishe qilmamsiz, burun «qosh til» deytti, edebiyat dersi bezi ijtimaiy penle uyghur tilida ötiletti. Uningdin burun uyghur mektepler bar idi. Undaq omumyüzlük xitay tiligha özgirip ketse, özining ana tilida sözlishige tepekkur qilishigha tesir yetküzidu, deydighan endishingiz yoqmu?

Yash ayal: burun shundaq oylayttuq. Lékin hazir) weziyet( shundaq bolghandin kéyin, uni ögenmise, bolmaydu. Hee burun shundaq oylayttim. Lékin hazir hemmisi ashundaq bolup ketti.

Muxbir: némishqa burun undaq oylayttingiz hazir bundaq oylaysiz? buning sewebini sorisam bolamdu? yeni sizge néme tesir qildi, pilikingizni özgertishke?

Yash ayal: hazir xitaychini yaxshi ögenmise bolmaydu. Hazir hemme ishlirimiz shundaq bolup ketti. Shunga, xitaychini yaxshi öginip qilsa, hemme ishlar qulayliq bolidu. Shunga, shundaq oyuldum.

Biz yene uyghur rayonigha téléfon qilip, mezkur rayondiki xitay köchmenlirining maarip sistémisidiki mezkur özgirishke bolghan pikirlirini soriduq.

Xotendiki xotendiki melum toluq ottura mektepning bir xitay oqughuchisi ziyaritimizni qobul qilip, uyghurlargha xitay tilida ders ötüshni qollaydighanliqi, biraq ulargha yene öz ana tilini qoghdap qélish pursiti bérish kéreklikini bildürdi.

Xitay oqughuchi, «mektipimizde uyghur oqughuchilar bar. Mektipimizdikilerning yérimi uyghur oqughuchilar. Men toluq ottura 2‏-Yilliqning oqughuchisi. Omumyüzlük xitay tiligha köchüshning yaxshi teripi, u, özara alaqe ornitishimizgha paydiliq. Ular dölet tilida sözleshse, bizning özara chüshinishimizni algha süridu. Biraq uning yaman teripi uyghur tili ularning ana tili. Ular öz ana tilida sözlishishi kérek. Bu ularning öz medeniyitini qoghdap qélishigha paydiliq. Shunga, bu siyasetning uyghurlargha yaxshi teripimu, bar yaman teripimu bar. Hökümet ularning her ikki tilni öginishige sharait yaritip bérishi lazim, dep qaraymen» dédi.

Biraq yerlik dair uyghur mekteplirining omumiy yüzlük xitay tiligha köchüshide uyghurlargha héchqandaq pikir qilish pursiti bermigen.

Xoten wilayetlik maarip nazariti bu yil 7-Ayda chiqarghan besh maddiliq bir yerlik uqturushida, uyghur mekteplirining omumiy yüzlük xitay tiligha köchüshige qarshi turghan her qandaq kishining «ikki yüzlimichi» qatarida bir terep qilinidighanliqini bildürgen.

Lékin, uyghur paaliyetchiler bolsa xitayning bu siyasiti uyghurlarning medeniyet kimlikini ajizlashturup, assimilyatsiye qilishni meqset qilghanliqi, shundaqla bu siyaset xelqara ehdiname we alaqidar xitay qanunliridiki uyghurlarning öz ana tilida maarip terbiyisi élish hoquqigha xilapliqini ilgiri sürüp keldi.(Erkin)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: