Uyghur Mehelliliri Uyghur Ana Tili we Uyghur Milliy Kimlikini Qoghdaydighan Mustehkem Sépil

 

Aptori: Seher

aaaaaaaaaaa

Uyghur mehelliliri uyghur ana tili we uyghur milliy kimlikini qoghdaydighan mustehkem sépil

Yéqinda atalmish shinjang uyghur aptonom rayonluq ma’arip komitétining sherqi türkistanda uyghur ana tilini omumyüzlük emeldin qaldurush heqqidiki höjjiti tarqitilghandin kéyin weten ichi we sirtidiki uyghurlarning qattiq naraziliqini qozghidi. Nurghunlighan uyghur ziyaliyliri we qelem igiliri, uyghur ana tili duch kéliwatqan xirislargha qandaq taqabil turimiz dégen téma üstide bash qaturushqa we qelem tewritishke bashlidi. Menmu bir uyghur bolush süpiti bilen ana tilim duch kéliwatqan bu xirislar shundaqla, bu xirisning arqa körünüshi heqqide qelem tewritishni muwapiq kördüm.

Méningche xitay hökümiti uyghur ana tilini yoq qilish meqsitige ongushluq yétish üchün, ishni aldi bilen uyghur ana tilining böshüki hésablan’ghan uyghur mehellilirini xaniweyran qilishtin bashlidi.

Uyghur mehelliliri, uyghur ana tili, uyghur meshrepliri, uyghur putboli, uyghur xelq naxshiliri uyghurlarning döliti. Gerche uyghur xelqini dunyada intayin qudretlik dep qaralghan bir herbiy küch kontrol qilip tursimu, uyghurlar bu döletliri bilen esirlerni esirlerge ulap, xitayning herqaysi dewrlerde yürgüzgen assimilyatsiye siyasitini mensitmey keldi. Uyghur mehelliliri ölmisun, uyghur meshrepliri ölmisun millet ölmisun.

Her milletning özige xas nersiliri bolidu. Bu her ademning özige xas nersiliri bolghan’gha oxshaydu. Uyghur mehelliliri uyghur xelqining özige xas qimmetlik nersisi. Uyghur mehelliliri uzaq tarixlardin buyan, mustemlikichilerning uyghur medeniyiti, dini étiqadi we milliy kimlikini yoqitish üchün oynighan hiyle-mikirlirini bit chit qilip kelgen mustehkem qorghan. Uyghur mehelliliri uyghur milliy rohiyitining jughlanmisi. Wetinimiz sherqi türkistandiki uyghur mehelle medeniyitini saqlap qalalighan ghulja, qeshqer, xoten, qumul, aqsu, kuchar qatarliq jaylarda uyghurlarning jenggiwar rohiyitimu saqlinip kelgen.

Islahat échiwétish we gherbni échish deydighan shéker yalitilghan sho’arlar bilen, wetinimizge shundaqla ghulja shehirige bösüp kirgen xitay tajawuzchiliri, uyghurlarning güzel mehellilirini dessep cheylidi. Gül-giyah, baghuchimenlik bilen chiqishalmaydighan xitay aqqunliri, ni-ni qimmetlik qoghdilidighan rayonlirimizni, baghubostanliqlirimizni, sayahet rayonlirimizni exletxanigha aylandurup qoydi.

Ular birmu xitay ariliship baqmighan, sap uyghur mehelliliridin endishe we qorqunch hés qilatti. Gah bu mehelliler, ular üchün xuddi shiddet bilen yopurulup kéliwatqan déngiz tashqini(tsunami) ni esletse, gah ghezep bilen hujum qilip kéliwatqan shir, yolwas we böriler topini eslitetti. Her küni charlash élip baridighan xitay eskerliri neziridiki ghulja mehelliliri sirliq we qorqunchluq jay hésablinatti. Ular yiraq jéjang, jangsu qatarliq ichkiri xitay ölkiliridin sherqi türkistan’gha kélip ölüp kétishtin intayin qorqatti.

Derheqiqet ular atalmish shinjanggha kelgendin buyan, süniy halette uyghurlar bilen yaxshi munasiwet ornitip keldi. Eskerler, xitaylar bilen uyghurlarning menggü yaxshi munasiwet ornitalmaydighanliqini, eger xitay azadliq armiyesi we bingtu’en bolmighan ehwal astida, bu wetende xitaylarning birer künmu aramida yashiyalmaydighanliqini yaxshi biletti.

Ghulja shehiridiki meshhur teshlepki baziridin shimali yönilish boyiche mangghanda, özbék mehellisi, dölet bagh mehellisi, top térek mehellisi, tajiway mehellisi, törem mehellisi, ghopurbay mehellisi, qazanchi mehellisi, könchi, üch dukan, töt dukan, töpichi mehellisi, tashköwrük mehellisi, aghu mehellisi qatarliq sanja-sanjaq uyghur mehelliliri sozulup yatidu. Sherqtin gherbke, shimaldin jenubqa sozulup özara gireliship ketken bu mehelliler topi, gah mustehkem polat zenjirler topini esletse, gah mürini mürige tirep, milliy kimlikini qoghdap qélish üchün küresh qiliwatqan qarawullargha oxshaydu.

Bu mehelliler, riwayetlerdiki yériling téshimdek yérilip, qanchilighan zulum we qiyin qistaq azabida ingrighan uyghur perzentlirige waqitliq bolsimu bash panah bolup keldi. Mehellidin ibaret bu polat qorghan xitay qoghlighan qanchilighan erkinlik jengchilirini oz qoynigha élip ulargha panahliq berdi.

Uyghur mehelliliri tip tinch we cheksiz ketken déngizdek körün’gini bilen, barliq inqilablarning ochiqi idi. Uyghur mehelliliri mehelle dégen nami bilenla xuddi xitaygha qarshi yoshurun yer asti teshkilatigha oxshaytti.

Uyghur mehelliliri, külke chaqchaq, saz neghmiliri bilen bighem we bixudtek körün’gini bilen, oyghaq we hoshyar idi.

Bizning sanjaq-sanjaq uyghur mehellilirimiz xitay mustemlike qiliwalghan 60 yildin buyan, uyghur medeniyiti, dini étiqadi we milliy kimlikini qoghdap qélishta muhim hesse qoshup kelmekte.

Mehellisi bolmighan milletning héchnémisi bolmaydu. Öz medeniyiti, dini étiqadi we örp adetlirini öz ichige alghan, öz nersiliridin tez yiraqliship kétidu. Uyghur mehelliliride ötküzülidighan toy tökün nezir chiragh, meshrep, külke chaqchaq we letipe sorunliri we putbol söyer roh, xitay siyasetwazliqi we sho’arwazliqidin xali xasliqlardur. Uyghurlarning uyghur bolup hazirghiche saqlinip qélishidiki muhim amillardur. Ghulja xelqi her qaysi dewrlerde béshigha kelgen eng éghir külpet we zulumlarni mana mushundaq turmush puriqigha bay mehelliliri arqiliq yéngip kelgen.

Söyümlük uyghur mehelliliride yiltiz tartip mustehkemlinip kelgen ili xelq naxshiliri, ili xelqining xitay élip kelgen shunche zulumlarni yéngip rohi mewjutluqini saqlap qélishidiki yene bir mustehkem

Polat qorghandur.

Ili xelq naxshiliri, naxsha emes dastan. Ili xelq naxshiliri naxsha emes, xitaygha qarshi namayishlarda towlan’ghan sho’arlarning muzika bilen kirishtürülüshi. Ili xelq naxshiliri naxsha emes uyghur xelqining achchiq kechmishlirining aghzaki saqlinip qélishi.

Ili wadisidiki uyghur mehelliliri bilen, ili xelq naxshiliri we ili chaqchaqliri öz ara gireliship jipsiliship ketken ten bilen jan. Ghulja mehelliliri ili xelq naxshiliri bilen ili chaqchaqlirini yétishtürgen tawlighan aq bash ana.

Elwette xitayning ghulja shehirini öz ichige alghan pütün sherqi türkistandiki endishisi, öz ara gireliship jipsiliship ketken uyghur mehelliliri idi. Xitaylar neziride sap uyghur mehelliliri, bükkide, qarangghu we sirliq issiq belwagh ormanliqlirigha oxshaytti.

Xitaylar birmu xitay arilashmighan sap uyghur mehelliliride, némiler boluwatqanliqini bilelmey endishe ichide idi. Xitaylar uyghur mehellilirige ma’ashliq ayghaqchilar we qulaqlarni yerleshtürüpmu ünümlük netijige érishelmidi.

Bu chentularning mehelliliri xeterlik, ularning bu topini buzuwétish kérek, külini asman’gha soruwétish kérek deytti yürekliri échishqan halda.

Xitay tajawuzchiliri ghuljidiki uyghur mehellilirige bösüp kirish we buzush chéqish pilanini tunji bolup 90- yillarda ghulja sheher xenbing yézisida bashlidi. Ular xenbing yézisida tereqqiyat rayoni qurimiz dégen bahane bilen, deslepte 40 a’ililik déhqanning qoligha 40 ming 50 ming yü’endin pul bérip, ularning munbet térilghu yerlirini tartiwélip bu altun qozuqni ichkiridin kelgen aqqun xitaylarning tawar öy sétishi we sherqi türkistandin ibaret bu jughrapiyede makanlishishi üchün zémin hazirlap berdi. Bu aqqun xitaylar xenbing yézisida yüzlerche we minglarche tawar öylerni sélip, 50 yaki 60 kwadrat métirliq tawar öylerni nechche yüz ming yü’endin sétip, sherqi türkistan’gha kelgen qisqighine waqit ichide intayin tez béyip ketti. Bu zéminning heqdar igisi bolghan xenbing yézisidiki déhqanlarning bu öylerni sétiwélishqa qurbi yetmeytti.

Eslide bu xitay tajawuzchilirining atalmish tereqqiyat rayoni qurimiz dégen sho’ar astida, uyghur mehellilirini buzush, uyghur déhqanlirini ebgarlashturush we namratlashturush xuddi susiz qaghjirighan chöl jeziridek tashlap qoyush hiylisi idi. Déhqan elwette yer bilen déhqan.

Eger insanlarning eng eqelliy we eng töwen derijidiki insani heqliridin söz échishqa toghra kelgende, bu rayonlarda tereqqiyat rayoni qurushning heqdar igiliri yenila uyghur déhqanliri idi. Hökümet uyghur déhqanlirini teshkillep, pay qoshush, yer chiqirish we hökümet banka yardimi bérish qatarliq usullar arqiliq bundaq tereqqiyat rayonlirini qurup, uyghur déhqanlirini béyish yoligha bashlighili bolatti. Emma bu yerde nurghunlighan suyiqest we pilanlar yoshurun’ghan idi. Meqset uyghur mehellilirini buzush, uyghur déhqanlirini namratlashturush.

2000- yiligha kelgende xitay tajawuzchiliri, sheher qurulushini kéngeytish dégen nam astida, ghulja shehirining gherb teripige jaylashqan üch derwaza, nowiygurt qatarliq mehellilerdiki nurghunlighan uyghurlarning qoru jaylirini erzan bahada mejburiy sétiwélip, sheher yollirini kéngeytish qurulushi élip bardi. Eslidiki exmetjan qasimi namidiki tarixi kochilarning namlirini chörüp tashliwétip, jangsu yoli, sichü’en yoli dégendek namlarni qoydi. Eslidiki bükkide aq tireklik, ériq suliri shildirlap éqip turidighan üchderwaza kochilirini buzup dessep yanjip, nurghunlighan tawar öylerni sélip, ichkiri ölkilerdin xitay aqqunlarni yötkep kélip, uyghur mehellilirige arilashturuwetti. 2000-yillarda xitay tajawuzchiliri élip barghan, sheher qurulushini kéngeytish suyiqestide nurghunlighan güzel uyghur mehelliliri weyran boldi.

«bulutlardin halqighan tulpar» namliq kitabni yazghan kanadaliq yazghuchi robert xitay tajawuzchilirining tereqqiyat rayoni qurush bahaniside, qeshqer we ghulja qatarliq qedimi sheherlerni chiqiwatqanliqidek taktikini, eyni chaghda napalyunning parizhni ishghal qilishta ishletken taktikisi bilen oxshash dep yazghan.

Robertning qarishiche, sheher qurulushini kéngeytish mustemlikichilerning sheherlerni muhasire qilishta tallighan ongay yoli bolup, eger öz mustemlike rayonlirida. Hökümetke qarshi isyanlar we partizanliq heriketliri sadir bolghanda, tajawuzchi armiye qisimliri we tankilirining sheherge bimalal kirishige qulayliq bolidiken. Napalyun eyni chaghda parizhni ishghal qilishta qollan’ghan bu sheher qurulushini kéngeytish taktikisini kéyin firansiye, aljiriye we tunisni bésiwalghandimu qollan’ghan. Mustemlikichiler her waqit mustemlike taktikilirini öz ara shérikliship kelgen.

Xitay tajawuzchiliri, tereqqiyat rayoni berpa qilish, gherbni échish we sheher qurulushini kéngeytish dégendek chirayliq yaghlima sözler bilen,

1-sanjaq-sanjaq uyghur mehellilirini yoq qilidu.

2-tömür yol qurulushi élip bérish arqiliq sherqi türkistan’gha köchmen yötkeydu.

Söyümlük uyghur mehelliliri, xitay aqqunlirining seddichindin halqip wetinimizge yamrap kétishini mudapi’e qilidighan polat qorghan.

CHINA-XINJIANG-EDUCATION-BILINGUAL

Students read from their textbooks in a classroom at a bilingual middle school for ethnic-Uighur Muslim and Han Chinese students in Hotan, 13 October 2006, in China’s far northwest Xinjiang Uighur Autonomous Region in Central Asia. In its long history of minority education, China has engaged its more than 50 or so minority groups in bilingual education, with an officially proclaimed aim to produce bilinguals with a strong competence in Putonghua (standard Chinese) as well as their native languages in an effort to help assimilate into mainstream society. However, modification of its educational policies to achieve seperate and distinct regional objectives often result in exclusionary practices of China’s educational policy, which aims to achieve universal education for all students yet at the same time contain regional ethnic resistance against the ruling Communist government and maintain national unity. AFP PHOTO/Frederic J. BROWN

Xitay tajawuzchiliri, tibet, uyghur we mongghullargha qaratqan mustemlike siyasiti ichide, ichki mongghulni mustemlike qilish usulini pütün xitaygha ülge dep qaraydu. Chünki xitay tajawuzchiliri, ichki mongghuldiki tebi’iy yaylaqlarni weyran qilish arqiliq, ichki mongghulda intayin xeterlik muhit bulghinishi keltürüp chiqirish bedilige, sansizlighan xitay aqqunlirini ichki mongghulgha yötkep chiqishta muweppeqiyet qazan’ghan. Hazir ichki mongghuldiki herqaysi sheherlerde aran 17% mongghul qalghan 83% nopus xitay ikenliki melum. Téxi ichki mongghulning kökxot shehiride mongghul nopusi aran 10% ge chüshüp qalghan.

5-féwral ghulja inqilabining qehriman shéhitliridin, abduxélil abdumijit, tursun seley, abdusalam qarim, ibrahim isma’il, abduweli ababekri we biz igileshke muweppeq bolalmighan, nurghunlighan qehriman uyghur shéhitlirini, mana mushu söyümlük uyghur mehelliliri yétishtürgen. Xitay tajawuzchiliri ularning arqisidin térrorchi dep qoghlap kelgende, xuddi yériling téshimdek yérilip ularni öz qoynigha alghan. 1998-yili 26-iyun uchun toqunushida shéhit bolghan, uyghur xelqining pexirlik oghlani qehriman shéhit tursun seleyni eyni chaghda uyghur mehellilirining qandaq qoynigha alghanliqi ghulja xelqige sir emes.

Muweppeqiyet insan’gha köp nersiler ögitilmesliki mumkin. Emma meghlubiyet köp nersiler ögitidu. Gerche 5-féwral ghulja inqilabini xitay tajawuzchiliri derijidin tashqiri herbiy küchi arqiliq meghlup qilghan bolsimu emma bu inqilab élip kelgen achchiq tejribe sawaqlar menggü ölmeydu.

Ghulja mehelliliri, 5-féwral ghulja inqilabidin ibaret milliy, dini we rohi oyghinish herikitini berpa qilghan yiltiz. Men kim? Dégen so’al astida öz-özini izdesh, öz-özini silkish, rohini yétildürgen meshhur meshrep pa’aliyiti ene shu ghulja mehelliliride tughulghan, tawlan’ghan we partlighan.

1997-yili yüz bergen 5-féwral ghulja inqilabidin kéyin xitay hökümiti, ghulja shehiride xitaylar rayoni we uyghurlar rayoni deydighan 2 rayon berpa qilish ishini muweppeqiyetlik ishqa ashurdi. Uyghur xelqi ghulja sheher qizil bayraq soda sariyining yuqirisini yeni xitaylar olturaqlashqan échiwétish rayonlirini yawropa, qizil bayraq soda sariyining töwen teripi yeni uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni bolsa asiya qitesi dep teriplidi.

Xitay tereqqiyat rayoni sheherchisi berpa qilish nami bilen nurghunlighan uyghur mehellilirini buzup chéqip xani weyran qilish bilen birlikte, ghulja shehirige köchmen yötkesh ishini yandash élip bardi. Bundin 20 yil awwal yeni 5-féwral ghulja inqilabi yüz bergen mezgillerde, ghulja shehirining omumi nopusi 300 ming bolghan bolsa hazir bir qatlinip 600 minggha yetken. Xitay da’iriliri ghulja shehirining omumi nopusini bir milyon’gha yetküzüsh pilanini tüzmekte.

Xitay hökümiti, sheher tereqqiyat rayoni qurush, ichkiri ölkilerdin köplep köchmen yötkesh qatarliq usullar bilen, uyghur milliy kimlikining mustehkem qorghini hésablan’ghan uyghur mehellilirini buzup tashlash nishanigha yétish qedimini nahayiti tézletkinige qarimay, özlirining bu ishliridin yene memnuniyet hés qilmidi. We yéqinda uyghurlar topliship olturaqlashqan kocha, bazar we restilerni tarqaqlashturush siyasitini yolgha qoyup, uyghurlarning eneniwi qol hünerwenchilik senitining makani bolghan, ghulja sheher gelentir, ghulja sheher teshlepki baziri, ghulja sheher xitay baziri qatarliq bazar restilerdiki, kona uyghur soda tijaretchiliri we qol hünerwen ustilirinimu tarqaqlashturup xitaylar bilen arilash soda tijaret qilishqa qistighan.

Shuning bilen bir waqitta ghulja sheher xitay baziri, gelentir we teshlepki qatarliq qedimi soda bazarlirini chéqip tashlap, zamaniwi soda saraylirini berpa qilish, sheher qurulushi tereqqiyatini ilgiri sürüsh qatarliq bahane sewebler bilen, uyghur soda tijaretchilirini xitaylar bilen arilashturuwetken.

Kanadaliq yazghuchi robertning «bulutlardin halqighan tulpar» namliq kitabida, yéngi tereqqiyat rayoni berpa qilish bahaniside xitay hökümitining qedimi qeshqer shehirini xaniweyran we qiliwatqanliqigha alahide yer bérilgen.

2005-yili ghuljida yüz bergen 5-féwral ghulja inqilabi, 2009-yili ürümchide yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesi we undin bashqa qeshqer, xoten qatarliq barliq sheherlerde yüz bergen xitay hökümitige bolghan naraziliq heriketliri we bu heriketlerning qanliq basturulushi netijiside, uyghur xelqi bilen xitaylar otturisidiki chek chégra pütünley ayrilghan.

Buning bilen xitay hökümitide uyghur mehelliliridin ensiresh héssiyati téximu hessilep ashqan.

Xitaylar uyghur mehellilirining, uyghur milliy kimlikining mustehkem qorghini ikenlikini, uyghur mehellilirini bitchit qilip pachaqlap tashlimay turup, uyghurlarni assimilyatsiye qilish nishanigha yetkili bolmaydighanliqini hés qilghan.

Ürümchi sheherlik hökümet 2017-yili 7-ayning 6-küni arilash olturaqlashqanlarni mukapatlash we étibar bérish siyasiti namliq höjjet tarqatqan. Bu siyaset boyiche bolghanda choqum uyghurlar bilen xitaylar mejburiy rewishte arilash olturaqlishidighan bolup, bu siyaset yerlikte yürgüzülgen shara’it astida, qisqighine 10 we 15 yil ichide ürümchini merkez qilghan, barliq sherqi türkistan sheherliride uyghur mehellisi dégen bir nerse mewjut bolmasliqi mumkin.

Xitay da’iriliri, uyghur mehellilirini xaniweyran qilish, sherqi türkistanda xas uyghurlar berpa qilghan uyghur mehellilirini közdin tézrek yoqitish üchün, ürümchi shehiride, hökümetning tarqaqlashturup olturaqlashturush siyasitige yéqindin maslashqan uyghur largha 80 ming yü’en mukapat puli bérish tüzümini yolgha qoyghan. Ürümchining tengritagh we saybagh rayonliridiki uyghurlarni sheherning gherbi qismigha, yeni xitay ahaliliri köp bolghan yéngi sheher rayoni, yuqiri tereqqiyat rayoni, tudungxaba rayoni we midung rayonlirigha tarqaqlashturup olturaqlashturushqa bashlighan. Meqset uyghurlarning néme qiliwatqanliqini téximu yéqindin nazaret qilip turush.

Tarqaqlashturup olturaqlashturush belgilimisining rohigha asaslan’ghanda, bu belgilime boyiche öy sétiwalghan xitay yaki uyghur bolsun choqum shu rayonda 10 yilghiche olturushi kérek. Eger satmaqchi bolsa, choqum xitay-xitaygha, uyghur-uyghurgha sétishi kérek. Bu siyaset boyiche bolghanda bir olturaq bina 50% aka millet xitaydin, qalghan 50% ti bashqa milletlerdin terkib tapqan bolushi kérek. Bu belgilimide alahide közge chéliqidighini 3 ewlad siyasiy jinayet ötküzmigen bolush dégendin ibaret bolup buning nuqtiliq halda uyghurlargha qaritiliwatqanliqi éniq. Chünki xitaylarning wetinimizge aqqun bolup kélish tarixida 3 ewlad bolush musapisini bésip ötken xitaylar nahayiti az. Bu belgilimide yene, 3 ewlad siyasiy jinayet ötküzmigen dégen maddini alahide kirgüzüsh arqiliq xitay puqralirining bixeterliki we tinch amanliqini alahide qoghdash meqset qilin’ghan bolup buningdin uyghur xelqining yenila 2-sinip mu’amilisige uchrawatqanliqini körüwalmaq tes emes. Chünki türmiliri uyghur siyasiy mehbusliri bilen tolup ketken xitay jemiyitide, siyasiy jinayet ötküzüsh dégenning nuqtiliq halda uyghurlargha qaritilidighanliqi hemmige tonush bir logika.

Xitay sherqi türkistanni mustemlike qilghan az kem 70 yil jeryanida, uyghur xelqini assimilyatsiye qilish jehette muweppeqiyet qazinalmay keldi.

Gerche xitay hökümiti, uyghurlarni tarqaqlashturup olturaqlashturush siyasitini, atalmish sheher tereqqiyat rayoni berpa qilish, zamaniwi kocha bazar berpa qilish qatarliq chirayliq namlar astida élip bériwatqan assimilyatsiye siyasitining dawami dep qarawatqan bolsimu emma bu siyasetni emeliylishishi xitay üchün bir müshkül mesile bolushi mumkin.

Mesilen xitay bu siyasetni ürümchide 80 ming yü’en mukapat pulidin ibaret yemchük tashlash usuli bilen melum derijide emelge ashuralidi dégen teqdirdimu, qeshqer, xoten, aqsu, ghulja qatarliq sheherlerde emelge ashurushi mumkin emes. Chünki wetenning ichki weziyiti yeni siyasiy we ijtima’iy ehwalidin toluq xewerdar kishiler yaxshi biliduki, bu sheherlerde hélighu uyghurlarning 3 ewlad siyasiy arqa körünüshi tekshürülidiken, hetta 10 ewlad tekshürülgen teqdirdimu xitaylar, uyghurlar bilen bilen bir rayonda qoshna bolup olturushtin özlirige wehime hés qilishidu. Éniqki bu tarqaqlashturup olturaqlashturush siyasiti uyghur sheherliride yenila aqmaydu. Bu siyasetni buzghuchilar xitaylar bolidu.

Men yuqiridiki bu keskin jümlilerni, 5-féwral ghulja inqilabi yüz bergen chaghdiki ghulja weziyitini tehlil qilish arqiliq jezmleshtürmektimen.

1997-yili ghulja 5- féwral inqilabi yüz bergende, ghulja shehiride, ili herbiy rayoni, ili oblastliq zorawanliqning aldini élish qoralliq etriti, ili alahide weqelerge qarshi turush qoralliq saqchi etriti, bingtu’en herbiy qismi, 8667 qisim qatarliq 100 mingdin artuq éghir tiptiki qorallar bilen qorallan’ghan herbiy qisim, 300 ming nopusi bar kichikkine xilwet sheher ghuljini qorshawgha alghan idi. Bu qoralliq qisimlarning asasliq wezipisi xitay puqralirini uyghurlardin hezer eylesh, qoghdash we mudapi’e qilish idi. Shundaq bolushigha qarimay öy makanini tashlap ichkirige kétish üchün ghulja sheherlik dashiji’e qatnash békitige kélip yétiwalghan xitaylar ürümchige qatnaydighan uzun yolluq qatnash qistangchiliqi peyda qilghan idi.

Bu xil ehwal 1974-yaki 1975-yilliridimu hasil bolghanliqi sözlinidu. Yeni eyni yillarda, sowét ittipaqi bomba tashlaydiken dégen gep-soz chöchekler tarqalghan, xendek kolash ewj alghan yillarda, xitaylarning qorqup ichkirige qéchish hadisisi yüz bergen bolup, uzun yolluq qatnash béketliri, qanche künlep uzun öchiretlerde turup ketken xitaylar bilen aldirash bolghan iken.

Oghrining yüriki pok-pok bolidu her jayda, her makanda
Xitay yene bir tereptin, ichkiri ölkilerdin xitaygha köchmen chaqiriwatidu, uyghur qizlirini xitay yigitlirige öylinishke qistawatidu.

Bularning hemmisini pul bilen sétiwalmaqchi boluwatidu yeni insanlarning yashash adetlirini, ar nomusi we ghururini öz ichige alghan barliq shexsi héssiyatlirini yalt-yult qilidighan tawar durdunlar bilen yögimekchi boluwatidu. Emma bir nuqtigha sel qarawatidu rohi mesililerge siyasiy tedbirlerning kar qilmaydighanliqidin ibaret bir heqiqetke sel qarawatidu. Bu nuqta uyghurlar üchünla emes belki xitay xelqi üchünmu shundaq. Qoshmaq tughqan siyasiy deydighan süniy tughqandarchiliq, mejburiy bir binada qoshna qilish siyasiti, shundaqla doqmush doqmushtiki tekshürüsh chariliri wahakazalar, bir insan bolush süpiti bilen haman bir kün xitaylarnimu bi’aram qilidighan bir bash aghriqigha aylinishi we ale shehiringni deydighan nuqtigha ekélishi mumkin.

Uyghur mehelliliri, uyghur ana tili, uyghur medeniyiti, uyghur örüp adetliri, uyghur meshrepliri we uyghur xelq naxshilirini tughqan we altun böshükide elleylep yétishtürgen mustehkem qorghan.

Eger mehellilirimiz qoldin ketse hemme némimiz qoldin kétidu.

2000-yillardin kèyin ghulja shehrige sheher bashlighi bolup kelgen ja’o ba’o xu’a isimlik bir xitay, ghulja shehridiki mehellilerni buzup chèqish ishini nahayiti rehimsizlerche èlip barghan xitay mustemlike rehberlirining biri bolup, u ghulja shehridiki muhim rayunlarni ichkiri ölkilerdin xèridar chaqirip sètishta dang chiqarghan. U ghulja shehrige yèqin bolushtek ewzelliklirige ige xenbing yèzisi bilen, sherqmehellisidiki uyghur ahalilirining öylirini mejburi erzan bahada sètiwèlishni siyasetleshtürgen.

2010-yili erkin asiya radi’osi uyghur bölümige öz shikayitini anglatqan ghulja sheher xenbing yèzisiliq merziyem isimlik bir ayal, qoru jayining ja’o ba’o hu’a teripidin nahayiti erzan bahada mejburi tartiwèliniwatqanlighi heqqide shikayet qilghan. Uning èytip bèrishiche, uning qoru jayini tartiwèlish üchün xitay da’irliri qoralliq kelgen. Ularning elpazi bek yaman bolup, sella chataq chiqsa ètip tashlaydighandek ehwalda bolghan.merziyem xanim yene ehwal bildürüp, mejburi tartiwèlishni ijra qilghuchilarning, yanfun ishlitishni qet’i chekligenligini, yanfun arqiliq resimge tartish we yaki tèlifunda sözlishish men’i qilin’ghanlighini sözlep bergen. Dimekki xitay da’irliri özlirining , uyghur xelqining öy makanlirini mejburi tartiwèlip uyghurlarning milli kimliğini saxlaydighan birdin bir qorghini hèsaplan’ghan mehellilirini xaniweyran qiliwatqanlighidin ibaret bu jinayi qilmishini dunyaning bilip qèlishidin endishe qilghan. Merziyem xanim yene muxbirgha yighlap turup, özining qoru jayini erzan bahada hökümetke satmaydighanlighini bildürüp qarshiliq körsetkende, xitay qoralliq küchlirining uninggha intayin qopalliq qilghanlighini we uni tepkenligini bildurgen.

Wetinimizge bèrip, nurghunlighan sheherlerni közdin kechürüsh jeryanida,bulutlardin halqighan tulpar namliq kitapni yazghan robèrt uyghurlarning nowette nime qilishi kèrekligi heqqide toxtulup mundaq deydu:

”ughurlar hitayning ichki qismida özliri duchar boluwatqan ehwallarni dunyagha téximu yaxshi tonutush we anglitish üchün,yalghuz hökümetler we siyasi’onlarghila anglitish bilen cheklinip qalmastin, belki adettyiki xelqlerge anglitish xizmitigimu alahide ahmiyet bérishi,yeni uyghur bolmighan bashqa étnik milletlerning teshkilatliri bilen bolghan dostluq we alaqini kücheytishi,köplep dost tutushqa ehmiyet bérishi kérek. Meyli amérka, kanada we yawrupada turuwatqan uyghurlar bolsun yerlik xelqler bilen bolghan dostluq we hemkarliqqa ehmiyet bérishi uyghur dawasini dunyagha tonutushta muhim ehmiyetke ige.

Undin bashqa uyghurlar xitayning ichki qismidiki exwallargha köngül bölüdighan xelqaradiki herxil teshkilatlar we gurpilar bilen bolghan alaqini kücheytishi intayin muhim. Uyghurlar yene xelqaradiki ishchilarning hoquq menpe’etini qoghdaydighan teshkilatlar bilen bolghan alaqini kücheytip,ulargha xitay hökümitining éshinchi emgek küchlirini ichkiri ölkilerge yötkesh banisida, éghir emgek we erzan bahada yash qiz yigitlerni ata-aniliridin ayrip til, örip adet qatarliqlar hichqandaq oxshimaydighan xitayning ichkiri ölkilirige yötkep ishlitiwatqanlighidek pakitlarni qerellik halda yollap turush kérek“.

 

http://www.uyghurnet.org/ug

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: