Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (1)

2016-Yili 12-, 14- Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatniship, özlirining milliy hem tarixiy kimlikidin iptixarlinish, ghururlinish pursetlirige érishti.

D u q wekilliri, qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri, engliye, gollandiye, shiwétsiyedin kelgen uyghurlarni hemmidinmu bekrek hayajangha salghini, bu qétimqi turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning pütkül hun-Türk bayraqlirining béshigha tiklinishi boldi.

Turan qurultiyi sehnisi we maharet meydanining kirish éghizigha tiklengen 1-Bayraq, ayyultuzluq kökbayraq idi. Hetta wéngiriyening dölet bayriqimu kökbayraqning arqigha qadalghan. Ayyultuzluq kökbayraq goya turan qurultiyining simwoli kebi bu yerdiki yüzminglighan insanning tunji qétim nezirige chüshetti. 30 Din artuq dölet we milletning bayraqlirining béshigha ayyultuzluq kökbayraqning tiklinishi tasadipiyliq emes idi.

Öz bayraqlirining pütkül bayraqlarning béshida lepildep turghanliqini körgen uyghurlar hayajanda kökbayraqni arqa körünüsh qilip bes-Beste resimlerge chüshüshti. D u q muawin reisi ümid agahi ependimu bu halettin köp söyündi. Chünki, ilgiriki bir qétimliq turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq seweblik qozghalghan majiragha u shahit bolghan idi.

Qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri qurghan chédirning ichi-Téshighimu ayyultuzluq kökbayraq ésildi. Kishiler uyghurlarni xéli yiraqtinla ashu bayraq arqiliq tonuytti. Uyghur senetkarlirigha xas kiyingen uyghur qizliri bu yerde honlar we bashqa türkiy milletlerning kökbayraqni arqa körünüsh qilip resimge chüshidighan nishanigha aylinip qaldi.

12-Awghust 6-Nöwetlik turan qurultiyining échilish murasimida, barliq türk-Hun nesillik milletler tonushturuldi we her bir milletning ismi atalghanda, uning bayriqini kötürgen atliq bir hun jengchisi sehne aldidin ötüp, pütün meydanni ikki qétim aylinip chiqti. Uyghur ismi atilishi bilenla ayyultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen bir hun jengchisi meydanni atliq aylanghanda, hemme yerdin güldüras alqish sadaliri kötürüldi.

Ayyultuzluq kökbayraqning bu yerde bu qeder hörmetlinishi uyghurlarni heqiqetenmu hayajangha chömdüretti. Ayyultuzluq kökbayraqning bu sheripi yene d u q bash katipi dolqun eysa ependinimu köp memnun qildi.

Biraq, uyghurlar 2006-Yilidin buyan her qétimliq turan qurultiyigha qatniship kéliwatqan bolsimu we wéngiriyediki hun-Majar nesillik xelqlerning qizghin baghrigha bésishigha ériship kelgen bolsimu, turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqlirining qataridin orun élishi, uyghur chédirining bu mubarek sorungha qurulushi undaq asangha toxtighan ish emes. Buningmu özige chushluq derdi, bedili ötülgen.

Wéngiriyediki uyghur mestanisi yanush ependi we uyghur-Hun munasiwet réshtini qurghan ümid agahining bildürüshiche, turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin 2010-Yilighiche ötküzülgen 3 qétimliq qurultayda uyghurlar we kökbayraqqa qarshi bir weqe-Hadise körülmigen. Emma 2012-Yili ötküzülgen 4-Nöwetlik turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraqning sehnige tiklinishi, ayyultuzluq kökbayraqning parattin ötüshi, d u q wekillirining qurultaygha qatnishishi tosalghugha uchrighan.

Yanush we ümid agahining éytishiche, shu yili xitay hökümiti wéngiriye hökümitige bésim ishlitip, d u q wekillirining turan qurultiyigha qatnishishini chekleshni telep qilghan. Buning bilenla qalmay, xitay hökümiti yene qazaqistan wekillirini ündekke keltürüp, uyghur bayriqining turan qurultiyida sehnige qadilishini qazaqlarning qoli arqiliq tosushni ishqa ashurmaqchi bolghan.

Wéngiriye hökümiti xitay bilen boluwatqan iqtisadiy menpeetni nezerge élip, turan qurultiyini teshkillewatqan turan teshkilatigha d u q wekillirining bundin kéyinki turan qurultiyigha kélishini chekleshke we teklip qilmasliqqa buyrughan. Turan teshkilatining reisi andirias döletning bésimi bilen resmiy rewishte d u q wekillirini teklip qélishqa amalsiz qalghan. Chünki, her qétimliq turan qurultiyini dölet medeniyet ministirliqi 3 milyon yawrodin artuq pul bilen qollap kéliwatqan bolup, bu puldin quruq qélish, yüzminglarche insan qatnishidighan turan qurultiyini aqsitishtin dérek béretti.

Netijide, 2012-Yili d u q wekilliri turan qurultiyigha resmiy rewishte teklip qilinmighan. Shundaq bolushigha qarimay, ümid agahi ependi myunxén shehiridin bir senet ömikini teshkillep, bu qétimqi turan qurultiyigha qatnashqan we sehnilerde chang chiqarghan.

Turan teshkilati 2012-Yilidin bashlap, charisiz qazaqistandiki uyghurlarni uyghurlarning resmiy wekili süpitide teklip qilish yolini tutqan. Qazaqistandiki uyghur mötiwerliridin waqqas ependi bashchiliqidiki uyghur wekiller shundin étibaren uyghurlarning wekili bolmasliqtek boshluqni toldurup mangghan.

Emma 2012-Yilidiki turan qurultiyida qazaqistandin kelgen qazaq wekiller xitayning ümidige binaen, ayyultuzluq kökbayraqning turan qurultiyida közge chéliqishigha qarshi chiqqan. Ular «uyghuristan deydighan dölet yoq, uning bayriqimu yoq» dégen. Tiklinip bolghan bayraqni alduriwétishke urunghan. Bu teshwiqat uyghurlarda endishe peyda qilghan. Ayyultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqliri qataridin orun alalmasliq, parat meydanidin ötküzülmeslik endishisi peyda bolghan.

Ümid agahi we myunxén hem qazaqistandin kelgen uyghur wekilliri qattiq étiraz bildürgen. «Turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq bolmaydiken, uyghurlarmu bolmaydu» dep qattiq shert qoyghan. Turan teshkilati tenglikte qalghan. Chünki, qazaqistanmu turan teshkilati we turan qurultiyini iqtisadiy jehettin qollap kéliwatqan bir dölet idi. Talash tartish shuning bilen bashlanghan. «Uyghur dégen kim? uyghurlarning turan qurultiyigha qatnishish hoquqi barmu-Yoq? ay yultuzluq kökbayqning bu yerde qed kötürüp turush heqqi barmu-Yoq? turan qurultiyining meqsiti zadi néme?».

Turan qurultiyining qurghuchiliridin biri, wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi, honlarning axirqi padishahining ewladi bolghan uyghur mestanisi yanush ependining bildürüshiche, turan qurultiyining ghayisini belgiligüchiler «turan»ning esli makani, esli ejdadi uyghur bolghanliqini, uyghursiz turan qurultiyini tesewwur qilghili bolmasliqtek réalliqni bilishetti. Ular derhal bir qarargha kélip, turan qurultiyidin ayyultuzluq kökbayraqni ayrip tashlashning, turan qurultiyigha ziyankeshlik qilish bilen barawer ikenlikini ilgiri sürgen hemde kökbayraqning paaliyetlirini eslige keltürgen.

Lékin ümid agahi ependining tekitlishiche, iqtisadiy jehette ajiz orunda turuwatqan wéngiriye dölitining öz menpeetliri üchün xitayning shertlirige könüsh éhtimali her zaman mewjut iken. Biraq öz hakimiyitidin dawamliq narazi halette yashawatqan wéngiriye xelqi, uyghurlarni bashqiche bir méhri-Muhebbet bilen baghrigha basidiken.

2014-Yili uyghurlarning wéngriyediki paaliyetliri yene bir qétim qattiq tosqunluqqa uchrapla qalmay, wéngiriye metbuatlirini lerzige keltürgen bir weqe yüz berdi. Ümid agahi ependi «térrorist» betnami bilen tutup kétildi. Dunyaning her yéridin kelgen 30 gha yéqin uyghur yash atilla méhmanxanisida qorshawgha élindi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chidirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (2)

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyida tégishlik hörmetke sazawer bolush bilen birge, uyghur wekillirimu alahide ezizlendi.

Biraq, 2014-Yili 5-Nöwetlik turan qurultiyi échilishtin 3 ay ilgiri wéngiriyede yüz bergen köngülsiz bir weqe nezerge élinghanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri budapéshitta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida uyghurlarning alahide izzetlinishini we ay yultuzluq kökbayraqning bu qeder qedirlinishini tesewwurmu qilghili bolmaytti.

D u q muawin reisi ümid agahining éytishiche, 2014-Yili 5-Ayning 23-Künliri, d u q yashlar komitétining yighinigha qatnishish üchün dunyaning her yéridin budapéshitqa toplanghan 16 dölettin kelgen 35 etrapidiki uyghur yashlirini «atilla méhmanxanisi» ning xojayini bardoshi qizghin kütüwalidu. Wéngiriyediki uyghur mestaniliridin biri sanalghan bardoshi bu 3 künlük yighin üchün méhmanxana yataqlirini uyghurlar üchün heqsiz échip béridu we 3 künlük tamaqni üstige alidu.

Bu qétimqi yighinni d u q gha wakaliten muawin reisi ümid agahi ependi qurultay yashlar komitéti bilen birge teshkilligen, honlar qurultiyi sahipxanliqni üstige alghan hemde yighinni honlar qurultiyining xizmet binasigha orunlashturghan. Birqanche ammiwi teshkilatmu yighinni maddiy, meniwi tereplerdin qollighan.

Ümid agahining bildürüshiche, yighin her qaysi ellerde yashawatqan uyghur yashlirini milliy dewaning yaramliq warislirigha aylandurush, uyghur yashlirining xelqaraliq paaliyetlirini janlandurush, d u q üchün izbasar yétishtürüshni meqset qilghan. Téximu muhim bir meqset bolsa, uyghur yashliri bilen wéngiriye yashlirini hemde dunyaning her qaysi elliridin kéliwatqan hon yashlirini tonushturush, uyghur-Hon munasiwet rishtini baghlash bolghan.

Shuning bilen birge, bu yighinning muhim küntertipliridin biri, paytext budapéshittin 50 kilométir yiraqliqtiki bir yézining namini «uyghur mehellisi» dep atash, bu yézigha ay yultuzluq kökbayraqni tiklep, «uyghur mehellisi» ning qurulush murasimini ötküzüsh bolghan. Mezkur yéza xelqi bu tupraqni uyghurlargha heqsiz hediye qilmaqchi bolghan.

Bu qétimqi yighingha yene myunxén shehiridin xalise xanim yétekchilikidiki senet ömikimu birge barghan. Amérika, kanada, ruminiye qatarliq ellerdinmu hon yashliri we senetkarlar kelgen. Bu qétimqi yashlar yighinining honlar qurultiyining heshemetlik zalida debdebilik ötküzülüsh hazirliqi pütken. Yighinning échilish murasimigha 500 etrapida majar siyasiyonliri, tarixchiliri, ammiwi teshkilatlarning mesulliri, wéngiriye tashqi ishlar ministiri we her sahe ziyaliylar teklip qilinghan. Yighinning 2-Küni yene yawropagha meshhur bolghan hon parlaménti ziyaret qilinip, tashqi ishlar ministiri uyghur wekillirini kütüwalmaqchi bolghan.

Emma, 24-May küni seherde, ümid agahi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tuyuqsiz tutup kétilidu. 16 Saetkiche namelum bir orungha qamap qoyulidu. U özining tutulushidiki sewebni sorighinida dairiler «térror tehditige dair melumat alduq» dep jawab bérishidu. Ümid agahi shu yerde turupla gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi we gérmaniyening wéngiriyediki bash elchixanisigha téléfon urup, weqeni bildüridu. Gérmaniye terep mesilige jiddiy qarap, wéngiriye tashqi ishlar ministirliqi bilen alaqilishidu. Otturida bolup ötken dialog namelum.

Del shu küni seherde, wéngiriye bixeterlik küchliri, qoralliq saqchilar bilen birge «atilla méhmanxanisi» gha basturup kiridu. Méhmanxanigha orunlashqan 35 neper uyghur yashlirini sirtqa chiqirip nazaret qorshawigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni péchetleydu. «Atilla méhmanxanisi» ning aldida nazaret astida tutup turulghan uyghur yashliri néme weqeler boluwatqanliqini bilelmey ganggiraydu.

Oxshash waqitning özide yene, yashlar komitétining yighini chaqirilmaqchi bolghan orun «honlar qurultiyi»ning xizmet binasimu péchetlinidu. Saqchilar bina etrapini nazaret astigha élip, kirip-Chiqishni chekleydu.
Ümid agahining wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tutup kétilgenliki, «atilla méhmanxanisi»gha orunlashqan uyghurlarning nazaret astigha élinghanliqi we méhmanxanining péchetlengenliki, honlar qurultiyi binasining péchetlengenliki hesh-Pesh dégüche pütün budapéshtqa pur kétidu.

Honlar qurultiyining rehberliri, majar xelqi, nurghunlighan muxbirlar «atilla méhmanxanisi»gha qarap aqidu. Bu yerde qoralliq qisimning nazariti astida turuwatqan uyghurlargha yémeklik, ussuluq sunidu. Wéngiriye xelqi saqchi terepni qattiq sökidu. «Siler hon-Majar xelqini nomusqa qoydunglar! wéngiriye dölitining sheripige qara dagh sürttinglar, majar xelqi wéngiriye hökümitini hergiz kechürmeydu!…» Dep eyibleydu. Ijtimaiy taratqular bu weqeni bir demdila pütkül wéngiriyege yéyiwétidu.

Salahiyitini ashkarilashni xalimighan bir wéngiriyelik erbab 6-Nöwetlik turan qurultiyida bu weqe heqqide sorighan soalimizgha mundaq jawab berdi: «uyghurlargha qarshi herqandaq selbiy muamile majar xelqining iradisi bilen sighishalmaydu. Biz öz hakimiyitimizdin razi emes. Wéngiriye döliti xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni hon nesillik milletlerning qérindashliqidin üstün orungha qoyuwatidu. Shu sewebtin uyghurlarning yighilishigha tosqunluq qilishtek nomussiz bir weqe tariximizda bolup ötti. Bu biz üchün haqaret. Wéngiriye xelqi buni hergiz kechürmeydu. Biz bir künliri, tarixta bolup ötkinidek musteqil uyghur döliti bilen honlar dölitining barawer yashaydighanliqigha mutleq ishinishimiz lazim…».

Honlar qurultiyining rehberliri, wéngiriyediki ammiwi teshkilatlarning mesulliri we wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi janush ependiler parlamént binasigha bérip, hökümetni qattiq eyibleydu we uyghurlarni tutqun qilish ishi heqqide qanaetlengüdek chüshenche bérishni telep qilidu. Nurghunlighan hökümet xadimliri bundaq bir weqedin xewiri yoqluqini bildüridu. Hetta wéngiriye tashqi ishlar ministirimu weqedin xewersizlikini, buni qisqa waqit ichide sürüshtürüp, chirayliq hel qilidighanliqini bildüridu.

Izdinishler netijiside, d u q muawin reisi ümid agahining «térrorchi» ikenliki, bu qétimqi yighingha kelgen 35 neper uyghur wekillirining «térror gumandari» ikenliki, mesilining jiddiy tekshürülüwatqanliqi, kéchikkende 24 saet ichide bir terep qilinidighanliqi melum bolidu.

Axbarat wasitiliri shu saettin bashlap qaynap kétidu. «Uyghurlar wéngiriyede tutqun qilindi», «wéngiriye dölitining yüz qarisi», «uyghur siyasiy aktipliridin ümid agahi qolgha élindi» dégendek xewerler hemme yerni qaplaydu. Bu weqe bolup 3 kün ichide, mexsus mushu weqege alaqidar 900 parchidin artuq xewer we maqale téléwizorlarda, metbuatlarda élan qilinidu. Bir menidin, bu weqe uyghurlarning wéngiriyede yenimu tonulushigha ghayet zor türtke bolidu.

Biraq, 16 saetlik nazarettin kéyin, d u q muawin reisi ümid agahi ependi «derhal wéngiriyeni terk étish» hemde «bir yilghiche wéngiriye tupraqlirigha dessimeslik» sherti bilen qoyup bérilidu. Nazaret astidiki uyghurlarmu derhal wéngiriye chégrasidin chiqip kétishke buyrulidu. 35 Neper uyghur wéngiriyeni terk étidu. Ümid agahi eyni chaghda wéngiriyening yawropa parlaméntidiki wekili tomas ependini adwokat tutup, wéngiriye hökümiti üstidin aliy sotqa erz sunidu.

Ayrilip ming yildin kéyin emdila eslige kelgen hon-Uyghur munasiwetlirining yüzige ene shundaq bir qara dagh sürtülidu. Undaqta, wéngiriye xelqi teripidin shu qeder söyülüwatqan uyghurlar, qandaq bolup bundaq bir qismetke yoluqti?

Mezkur weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili ishning arqa yüzini ashkarilaydu. (Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/turan-qurultiyi-08172016151805.html?searchterm%3Autf8%3Austring=TURAN+QURULTIYI&encoding=latin

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (3)

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

 RFA/Ekrem

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyi sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarigha ulashti.

8-Ayning 12-14-Künliri wéngiriyede ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida d u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa hemde qazaqistan, engliye, gollandiye, shiwétsiye elliridin kelgen uyghurlar bu yerdiki qandash milletler teripidin zor hörmet we izzet bilen qarshi élindi. Uyghurlar mesilisimu kökbayraq arqiliq we oxshash bolmighan sorunlarda uyghurlarning teshwiqatini qilish usuli bilen keng tonutuldi.

Emma 5-Nöwetlik turan qurultiyidin ilgiriki weziyet bashqiche idi. 2014-Yili 24-May küni wéngiriye paytexti budapéshtta 16 dölettin kelgen 35 neper uyghurlar saqchilar teripidin «térror gumandari» atilip nazaret astigha élinghan, yighinni teshkilligen d u q muawin reisi ümid agahi ependi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin «térrorchi» gumani bilen tutqun qilinip, 16 saet solap qoyulghan hemde bir yilghiche wéngiriyege qedem basmasliq sherti bilen chégrasidin chiqiriwétilgen idi.

Wéngiriye xelqi teripidin turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin buyan qizghin qarshi élishlargha ériship kelgen uyghurlar, néme sewebtin tosattin tutqun qilishlargha uchraydu?

Wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, ümid agahigha ishning arqa yüzini ashkarilaydu. Ümid agahining éytishiche, bu kishi uninggha mundaq melumat béridu: «2014-Yilining bashlirida, uyghur aptonom rayonining hazirqi reisi shöhret zakir bashchiliqidiki bir wekiller ömiki wéngiriyede ziyarette bolidu. 3 Neper uyghur we köpligen xitaylardin teshkil tapqan bu wekiller ömiki ziyariti esnasida dunya uyghur qurultiyi bolsa bir térrorchi teshkilat. Bu teshkilatning xadimliri uyghurlargha wekil bolalmaydu. Uyghurlarning heqiqiy wekilliri biz. Uyghurlar shinjang uyghur aptonom rayonida yashaydu. Chetellerdiki bir qisim milliy bölgünchiler özlirini uyghurlarning wekili atiwéliship, junggogha qarshi siyasiy suyiqestlerde bolmaqta. Uyghur xelqini térrorchiliq heriketlirige küshkürtüp, uyghur-Xenzu milletlirining ittipaqliqini buzmaqta, xenzularni öltürüp, döletni parchilash gherizide bolmaqta. Turan we honlar qurultiyining bu milliy bölgünchilerge quchaq échishi we ularni siyasiy sehniler bilen teminlishi, junggo-Wéngiriye munasiwetlirige éghir ziyan élip kélidu» deydu hemde wéngiriye hökümitidin cheteldiki uyghurlarni turan, hon qurultaylirigha qatnishishtin chekleshni telep qilidu.

Ümid agahining bildürüshiche, bu qétimqi diplomatik suyiqest, xitay hökümitining 2012-Yili d u q rehberliri we uyghurlarni turan qurultiyidin chetleshtürüsh üchün qollanghan tedbirliri kargha kelmigendin kéyin qollanghan ikkinchi charisi idi.

Ümid agahining bildürüshiche, wéngiriye ichki ishlar ministirliqining yuqiri derijilik bir xadimi, weqe bolup bir qanche aydin kéyin ümid agahigha shularni bildüridu: «2014-Yili 24-May budapéshtta honlar qurultiyi binasida ötküzülmekchi bolghan uyghur yashlirining yighilishidin aldin xewer tapqan xitay jasusluq organliri, wéngiriyediki xitay elchixanisi arqiliq «ümid agahi isimlik bir térrorchining bir top térrorchi unsurlarni bashlap budapéshtqa kelgenliki, atilla méhmanxanisigha orunlashqanliqi, ularning wéngiriye dölitining paytextide wehimilik bir térrorluq herikiti peyda qilmaqchi bolghanliqi» heqqide wéngiriye bixeterlik organlirigha jiddiy melumat yollaydu. Netijide, wéngiriye bixeterlik idarisi, saqchi, qoralliq saqchilar derhal heriketke ötüp, atalmish «térrorchilarning kattiwéshi ümid agahi»ni qolgha alidu we yighingha kelgen uyghurlarni teqib astigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni tepsiliy tekshürüp, péchetlep, uyghurlarni nazaret astida tutidu.

Mezkur weqe bolup ötkendin kéyin, wéngiriyediki uyghushunaslar, uyghur mestaniliri, ammiwi teshkilatlar uyghurlarning teripini tutup, hökümetni eyibleshni izchil dawamlashturidu. Ümid agahi yollighan erzge binaen, wéngiriye aliy sot mehkimisi sot échip, mezkur délo üstidin 2015-Yili axirqi hökümni chiqiridu we wéngiriye bixeterlik küchlirining uyghurlargha heqsizliq qilghanliqini, ümid agahining térror bilen alaqidar héchqandaq mesilisi yoqluqini, uning pütünley gunahsiz bir insan ikenlikini békitidu. Saqchi terepning bir yilghiche ümid agahining wéngiriyege qedem bésishini cheklesh permanining inawetsiz ikenlikini jakarlaydu.

Sotning hökümi élan qilinghandin kéyin, wéngiriye metbuatlirida «ümid agahi 1:0 netije bilen utti», «ümid agahi térror töhmitidin aqlandi», «uyghurlarning gunahsizliqi ispatlandi» dégendek xewer, maqaliler élan qilinidu. Uyghurlar mesilisi wéngiriyede yene bir qétim qiziq téma bolidu.

Ümid agahi 2015-Yili wéngiriyege kelgende, köpligen ammiwi teshkilatlarning wekilliri uni qarshi élip, öz hökümetlirining uninggha qilghan heqsizliqliri üchün epu soraydu. Honlar qurultiyi, wéngiriye aqsöngekler jemiyiti qatarliq chong teshkilatlar uyghur qérindashliri uchrighan heqsizliqlar seweblik wéngiriye hökümitini dawamliq tenqidlepla qalmay, uyghurlarning teshwiqatini qanat yayduridu. Turan qurultiyining reisi andériasmu uyghurlarni qarshi élishni dawamlashturidu.

2014-Yili bolup ötken bu weqe d u q rehberlirining könglini zidiligen bolsimu, bu weqedin kütmigen bir ijabiy netije kélip chiqqan. Ümid agahining bildürüshiche, ilgiriki zamanlargha sélishturghanda wéngiriyede uyghurlarni bilidighan, uyghurlargha qiziqidighan, uyghurlarni baghrigha basidighanlarning sani hessilep köpeygen. Xitayning tosqunluqi eksiche tesir yaritip, wéngiriye tupraqlirida uyghur mestanilirining sanini zor derijide yükseltken. Bu qétim awghust aylirida ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi bu nuqtini ispatlidi.

D u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa qatarliq uyghurlarni majar xelqliri qizghin baghrigha basti. Uyghurche kiyingen qiz-Oghullarni körgen haman, kishiler «siler uyghurmu?» dep sorishatti we «resimge chüshiwalsaq bolamdu?» dep iltimas qilishatti. D u q teripidin tikilgen uyghur chédiri, qazaqistandin kelgen uyghurlar teripidin tikilgen chédirlardin ziyaretchilerning ayighi üzülmeytti. Hetta ruminiye, silowakiye, sérbiye qatarliq ellerdin kelgen saklar, changgolar alayiten uyghur chédirini izdep tépip «uyghurlargha salam bergili kelduq, xatire süretke chüshiwalayli» déyishetti. Dunyaning her yéridin kelgen türkler bolsa, tamaqta bille bolushni, nashtiliqta bille bolushni iltimas qilishatti.

Ruminiyede yashaydighan sak nesillik, mélina isimlik bir xanim 13-Awghust özining ikki oghlini egeshtürüp, uyghur chédirigha ziyaretke kelgende «uyghurlar heqqide 10 yildin buyan anglap we izdinip kéliwatimen. 2014-Yili uyghurlarning wéngiriye dairiliri teripidin tutqun qilinghanliq weqesini metbuatlardin anglap, bekmu könglüm yérim bolghan idi. Uyghurlar emdi turan qurultiyigha kelmise kérek, dep oylaptikenmen. Qurultay sehnisige ésilghan kökbayraqni körüp, silerning kelgenlikinglarni bildim we shunchilik söyündüm. Ikki oghlumgha uyghurlarni körsitish üchün, silerning chédiringlarni izdep tépip keldim. Biz saklar ruminiyede yashaymiz. 2 Milyongha yéqin nopusimiz bar. Biz yashawatqan tupraqlar eslide honlar zéminigha tewe idi. 1-Dunya urushidin kéyin ruminiyege bölüp bérilgen. Bizmu hörlük üchün intilimiz. Biraq, bizning derdimizdin silerning derdinglarning bekla éghirliqini bilimiz. Siler hetta özünglarning mewjutluqini saqlap qélish gérdabigha chüshüp qapsiler. Üstünglardiki zulum bek éghirken. Emma ümidsizlenmeslik kérek. Turan qurultiyigha oxshash, hon-Türk nesillik milletler haman bir küni bir yaqidin bash chiqirip, bu mustemlikichilikke xatime béridighan künler choqum kélidu. Men büyük turanni xiyal dep qarimaymen. U, yéqin kelgüsidiki réalliq» dégenlerni tilgha aldi.

Qisqiche éytqanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri wéngiriye paytexti budapéshtta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi uyghurlar üchün heqiqetenmu xeyrlik boldi. 2014-Yili yüz bergen u weqening jarahetlirini méhmandost, qan béghigha sadiq majar xelqi we türkiy milletler özlirining mihribanliqliri bilen yuyup tashlidi. Ay yultuzluq kökbayraqning orni, uyghurlarning türk-Hun dunyasidiki ornigha shahit bolghandek, qurultay sehnisining béshigha, seynaning etrapigha, uyghur chidirlirigha tikilip, bu qétimqi turan qurultiyining uyghurlargha bolghan tarixi ehmiyitini dunyagha jakarlidi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (4)

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

 RFA/Ekrem

2016-Yili 12-, 14-Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatnashqan idi.

12-Awghust etigende qurultay bashlinishtin burun uyghurlargha atap ikki chédir tikilgen. Bularning biri qazaqistanliq uyghurlar teripidin tikilgen bolsa, yene biri uyghurlargha uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla teripidin hediye qilinghan.

Atilla ependi, bu chédirni 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgendin sirt, uni öz qoli bilen tikip bergen. Uning bu xalisane yardimi yighingha qatnashqan uyghurlarni hayajangha salghan.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraq qimmetlik bir kechmishke shahit bolupla qalmay, uyghur chédirimu tesirlik bir hékaye yaratti.

11-Awghust wéngiriye paytexti budapéshtqa yétip kelgen d u q rehberliridin ümid agahi we dolqun eysa qatarliq 5 neper uyghurni uyghur mestanisi yanush ependi aldigha chiqip kütüwélip, özining aqsöngekler rayonidiki heshemetlik dachisigha orunlashturghan idi. Biraq, bu uyghur méhmanlar kéchini bu aramxuda sarayda emes, shawqun-Sürenler bilen tolghan kengri yaylaqta, yeni qanche 10 minglighan adem chédir qurup tüneydighan turan qurultiyi meydanida ötküzüshni ixtiyar qildi. Yanush ependi méhmanlirining arzulirigha hörmet qildi.

Wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi yanush ependi derhal turan qurultiyi teshkilatigha téléfon qilip, gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirige merkezdin bir chédir qurup bérishni éytti.

Qurulidighan chédirlar nahayiti köp bolghach, turan qurultiyining paaliyetlirige dexli yetmesliki üchün, eslide chédirlarni meydanning sirtigha orunlashturush belgilengen iken. Dunyaning her yéridin kelgen qanche onminglighan insan bu yerdiki atliq paaliyetler, senetler, milliy namayendilerni toluq körüsh üchün, mumkin qeder chédirlirini meydangha yéqin jaygha qurushni oylaydiken. Merkezdin yiraqlap ketkende, bu yaylaqta kicheyu kündüz dawamlishidighan türlük paaliyetlerdin behr élishqa qulaysizliq tughulidiken. Peqet alahide méhmanlarghila merkez etrapida chédir qurushqa ijazet qilinidiken. Turan qurultiyining reisi andérias uyghurlargha alahide étibar közi bilen qarap, uyghur chédirini merkezde qurushqa ijazet bergen.

Biraq, birazdin kéyin jawab turan qurultiyidin emes, honlar qurultiyi we «baranta guruhi» din keldi. Yanush ependining bildürüshiche, d u q wekillirige turan qurultiyi öz namidin bir chédir qurup bermekchi bolghan. Emma gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirining chédirgha éhtiyaji barliqini bilgen honlar qurultiyi, bu xizmetni özliri üstige élishni, uyghur wekillirige xizmet qilishning bu pursitini honlar qurultiyigha ötünüp bérishni telep qilghan. Merkizi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» mu bu ishtin xewer tapqandin kéyin, uyghur chédirini qurush ishini honlar qurultiyidin taliship éliwalghan.

Bash shtabi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» silowakiye we wéngiriyede 6-7 Ming neper ezasi bolghan mushtlashchilar (yeni boks) teshkilati bolup, uning atamani atilla isimlik majar yash tipik hon milletchisi bolupla qalmay, yene «uyghur ashiqi» iken.

Atilla birazdin kéyin ümid agahigha téléfon qilip, uyghur chédirini «baranta guruhi» namidin özliri qurup béridighanliqini, turan teshkilati we honlar qurultiyining chédirini ret qilishni telep qildi. Alayiten silowakiyedin chédir ekélish müshkül ish bolghach, ümid agahi ularning riyazet chékidighanliqini nezerge élip, chédirni mushu yerdin hel qilishni muwapiq köridighanliqini bildürdi. Biraq atilla héch unimidi. Talash-Tartishtin kéyin, ümid agahi uyghur chédirini qurush ishini axiri «baranta guruhi»gha tapshurdi.

Silowakiye bilen wéngiriye chégridash döletler bolsimu, silowakiye paytexti biratislawa bilen budapéshttiki turan qurultiyi ötküzülidighan meydanning ariliqi 500 kilométirdin ashatti. Majar yigiti atilla uyghur chédirini özliri qurup bérish arqiliq, uyghurlargha bolghan söygü-Muhebbitini izhar qilishning bu pursitini turan qurultiyi we honlar qurultiyidin talashqan idi.

Derweqe, 12-Awghust küni turan qurultiyi resmiy bashlinishtin ilgiri, baranta guruhining atamani atilla chédir bilen 5 neper muridini élip, uzun bir musapini bésip turan qurultiyi meydanigha yétip keldi. Uyghur qérindashliri bilen quchaqliship körüshti we uyghur chédirini tikish ishini orunlashturdi. Chédir tikish bashlinish bilenla, etraptiki bir qisim majar milletchilirimu özlükidin yardemlerde boldi. Uyghur chédiri turan qurultiyi sehnisige yüz métir kélidighan yerge, yeni eng yéqin jaygha quruldi.

Biz uyghur chédiri quruluwatqan shu esnada, neq meydanda turup baranta guruhining atamani atillani ziyaret qilip, uning uyghurlargha körsetken bu merhemitining sewebini we uning uyghurlar heqqidiki chüshenchisini soriduq. Atilla mundaq deydu: «men silowakiyedin keldim. Ilgiri wéngiriyede yashayttim. Biz honlar bilen uyghurlar bir atining ewladliri. Uyghur tarixi bilen hon tarixi chemberchas baghlanghan. Méning uyghurlar bilen yaxshi alaqem bar. Biz qérindash millet bolupla qalmay, pütkül hon-Türk milletlirining ejdadi bolghanliqimizni ögendim. Méning uyghurlargha bolghan hörmitim yildin-Yilgha küchiyip bardi. Elwette, uyghurlarning hazirqi weziyiti bizni intayin biaram qilidu. Tarixtin buyan, hon-Uyghur millitidin qorqup seddichinni qurup özini mudapie qilishqa mejbur qalghan xitaylarning bügün uyghurlar üstidin hökümranliq qilishini eqlim qobul qilmaydu. Uyghurlar ezeldin xitay millitige boysunghan emes, belki boysundurghuchi bolup yashighaniken. Uyghurlarning bu künlerde béshigha kéliwatqan xitay zulumdin pütün majar xelqi, pütün hon-Türk ewladlirining perishan ikenlikini dawamliq anglap turimen. Men pütün hon-Türk milletlirining uyultashtek birlikke kélip, uyghur qatarliq bextsiz qérindashlirini asaret zulmitidin azad qilidighanliqigha ishinimen we arzu qilimen.»

D u q bash katipi dolqun eysa ependi atillaning bu gheyriti we yardimidin köp tesirlengenlikini tilgha aldi.

Uyghur chédiri quruluwatqanda neq meydanda su, yémeklik toshup xizmet qilghan sak qizi lawra ruminiyedin kelgen bolup, u ziyaritimizni qobul qilghanda «men uyghurlar bilen körüshkinimdin bekla xush boldum. Biz saklar tariximizni waraqlisaq, her qedemde uyghurlar közimizge chéliqidu. Saklar arisida ‹uyghurlar qandaq bir millettu? bir körgen bolsaq!› deydighanlar köp. Uyghurlar bilen saklarning qan-Qérindashliqi, tarixtiki kechmishliri heqqide yézilghan eserlerge qiziqidighanlarmu köp. Biraq, uyghurlar bilen saklar arisidiki alaqe bek az. Biz tereplergimu qedem teshrip qilishinglarni bek ümid qilimiz» dédi.

Uyghur chédirining qurulushigha yardem qilghanlar ichide yene türklermu bar idi. Gérmaniyening duyisburg shehiridin kélip turan qurultiyigha qatnashqan we uyghurlarni izdep tépip, uyghur chédirida birge turushni iltimas qilghan türk milletchisi abbas ependimu, uyghurlarning hon xelqliri arisidiki hörmitidin tesirlengenlikini, uyghur bayriqining bu qétimqi turan qurultiyida köp ezizlengenlikidin iptixar hés qilghanliqini, pütün dunya türklirining uyghurlargha yar-Yölekte bolush mejburiyiti barliqini tilgha aldi.

Uyghur chédiri xas uyghurlar üchün yasalghan bolsimu, bu chédirda uyghurlar, honlar, saklar we türkler birge turdi. Ularning nashtiliqi birge, künlük tamaqliri birge boldi. Chédir etrapigha ayyultuzluq kök bayraqtin bashqa yene, majarlarning xas bayriqi, budapésht rayonining yerlik bayraqliri, türk milletchilirining bayriqi, qedimki uyghur dölitining bayriqi qatarliqlar ésildi.

Uyghur chédiri qandash milletlerning uyghurlarning bügüni we kelgüsi heqqide söhbetler quridighan, pilan-Programmilar tüzidighan, ish birliki quridighan paaliyet meydanigha aylandi. (Ekrem)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: