Chinese Police Order Xinjiang’s Muslims to Hand in All Copies of The Quran

A mosque in Xinjiang's Turpan city is shown in a file photo.

A mosque in Xinjiang’s Turpan city is shown in a file photo.

AFP

Chinese authorities in the northwestern region of Xinjiang have ordered ethnic minority Muslim families to hand in religious items including prayer mats and copies of the Quran to the authorities, RFA has learned.

Officials across Xinjiang have been warning neighborhoods and mosques that ethnic minority Uyghur, Kazakh and Kyrgyz Muslims must hand in the items or face harsh punishment if they are found later, sources in the region said.

“Officials at village, township and county level are confiscating all Qurans and the special mats used for namaaz[prayer],” a Kazakh source in Altay prefecture, near the border with Kazakhstan told RFA on Wednesday.

“Pretty much every household has a Quran, and prayer mats,” he said.

Dilxat Raxit, spokesman for the exile World Uyghur Congress group, said reports have emerged from Kashgar, Hotan and other regions of similar practices starting last week.

“We received a notification saying that every single ethnic Uyghur must hand in any Islam-related items from their own home, including Qurans, prayers and anything else bearing the symbols of religion,” Raxit said.

“They have to be handed in voluntarily. If they aren’t handed in, and they are found, then there will be harsh punishments,” he said.

Raxit said announcements are being made by the police via popular social media platform WeChat.

“All Qurans and related items must be handed into the authorities, and there are notices to this effect being broadcast via WeChat,” Raxit said.

“The announcements say that people must hand in any prayer mats of their own accord to the authorities, as well as any religious reading matter, including anything with the Islamic moon and star symbol on it,” he said.

“They are requiring people to hand in these items of their own accord,” he said.

‘Three Illegals’

Earlier this year, Xinjiang authorities began confiscating all Qurans published more than five years ago due to “extremist content,” according to local officials, amid an ongoing campaign against “illegal” religious items owned by mostly Muslim ethnic Uyghur residents.

The Qurans were appropriated as part of the “Three Illegals and One Item” campaign underway in Xinjiang that bans “illegal” publicity materials, religious activities, and religious teaching, as well as items deemed by authorities to be tools of terrorism—including knives, flammable objects, remote-controlled toys, and objects sporting symbols related to Islam, they said.

The Kazakh source said that earlier directives calling for the confiscation of Qurans and other religious items hadn’t been effective, and so the authorities are now stepping up the pressure and placing the onus on individual households to hand them in under a compulsory program.

He said confiscation drives targeting Uyghurs are now also being extended to the country’s ethnic Kazakh population.

At the same time, any products from neighboring Kazakhstan or bearing the Kazakh language or symbols have also been outlawed, sources said.

A leaked police notice from Changji prefecture called on local officials to search for any items bearing any writing or symbols linked to Kazakhstan.

“Any items bearing writing or any other traces of Kazakhstan, including street signs or graffiti, store decorations, arts and crafts items, T-shirts and so on, must immediately be investigated … and a detailed report made to higher authorities by Sept. 25,” the notice, dated Sept. 22, it said.

Products from Kazakhstan

A second Kazakh source said authorities are also searching for and confiscating any products brought from Kazakhstan.

“There are restrictions on the sale of any products and foodstuffs from Kazakhstan, including noodles, organic products and mare’s milk spirit,” the source said. “They won’t let you sell things brought over from Kazakhstan.”

An official who answered the phone at the Altay police department on Wednesday hung up when asked to comment on the reports.

Chinese authorities have lately issued orders for ethnic Kazakh Chinese nationals to hand in their passports and Kazakh green cards in some parts of Xinjiang, and have reportedly detained dozens of Kazakhs returning from overseas study or family visits to Kazakhstan, sending them for indefinite terms in “re-education” facilities, sources have told RFA.

Official figures show that there are around 1.5 million Kazakhs in China, mostly concentrated in and around the Ili Kazakh Autonomous Prefecture close to the Kazakhstan border.

China has previously welcomed Kazakhs who wished to relocate from Kazakhstan, with their numbers peaking at nearly 38,000 in 2006. But now many Kazakhs with Chinese nationality are heading back in the other direction.

Reported by Qiao Long for RFA’s Mandarin Service and by Wong Lok-to for the Cantonese Service. Translated and edited by Luisetta Mudie.

Uyghur Élidiki Yeslilerde Uyghur Tili, Medeniyitini Ipadileydighan Herqandaq Nerse Cheklengen

Uyghur rayonidiki melum bir «qosh tilliq» yeslide xitay dölet bayriqi bilen xitay dölet gérbini xitayche toghra teleppuz qilishqa zorlanghan 3-4 Yashliq uyghur bala.

Uyghur rayonidiki melum bir «qosh tilliq» yeslide xitay dölet bayriqi bilen xitay dölet gérbini xitayche toghra teleppuz qilishqa zorlanghan 3-4 Yashliq uyghur bala.

 Social Media

Xoten wilayiti belgilime chiqirip, wilayet tewesidiki barliq yeslilerde oqutquchilarning uyghur tilida sözlishi, dingha étiqad qilishini chekligen. Bu, xoten wilayetlik maarip tarmaqlirining bu yil 7‏-Ayda xoten wilayitidiki ottura-Bashlanghuch mekteplerde uyghur tilini cheklep, birdek xitay tilini ishlitish toghrisidiki 5 maddiliq belgilimisidin kéyin chiqarghan yene bir qattiq belgilimidur.

Xoten maarip tarmaqlirining yeslilerge chiqarghan «yesli oqutquchilirining 8 maddiliq intizami» namliq belgilimiside oqutquchilarning dingha étiqad qilishi, uyghur tilida sözlishi, oqutquchilarning diniy kiyim-Kécheklerni kiyishi, yaghliq artishi, er oqutquchilarning saqal qoyushi cheklinip, ularning birdek «dölet tili» da sözlishi telep qilinghan.

Xoten wilayitining melum nahiyisidiki bir bir xitay yesli oqutquchisi charshenbe küni muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, yeslilerdiki yasaq diniy étiqad we uyghur tili bilen cheklinip qalmaydighanliqini bildürdi. Uning ashkarilishiche, yeslilerde uyghur medeniyiti, tarixiy, uyghur klassik shexsler, uyghur milliy hayati yaki uyghur örp-Adetlirini ipadileydighan resim, hösni xet we senet eserlirining, tam géziti we shuninggha oxshash herqandaq körünüsh cheklinidiken.

U mundaq deydu: «diniy mesilide bizning yeslimiz 3 baligha bir oqutquchi mesul. Biz daim balilarning ailisige bérip turimiz. Hazirgha qeder aililerge bérip birer diniy xahishni uchratmiduq. Eger uchratsaq bir terep qilimiz. Mesilen, ular ata-Anilar balilirini yer asti diniy mektepke ewetiwatamdu yaki diniy étiqad terbiyisi bériwatamdu, dégenlerge diqqet qilimiz. Bu ehwallarni bayqisaq derhal yuqirigha melum qilimiz. Bizning yeslide 3 baligha bir oqutquchi mesul, ular daim aililerge bérip, balining ailisining xizmet we turmush ehwalini igilep turidu. Bizning yeslide uyghur oqutquchilar bar.»

Bu xitay yesli muellimining bildürüshiche, ular yeslidiki uyghur oqutquchilarning diniy étiqad ehwalini qattiq tekshürüp turidiken. U, mezkur yeslide héchqandaq oqutquchining dingha étiqad qilishigha we uyghur tilida sözlishige yol qoyulmaydighanliqini delillidi.

U mundaq deydu: «eger oqutquchilar yaghliq artip qalsa, derhal bir terep qilinidu. Ularning yaghliq artishigha qetiy yol qoyulmaydu. Yene oqutquchilarning dingha étiqad qilishigha birdek yol qoymaydu. Til mesilisige kelsek hazir birdek dölet tilida sözlesh yolgha qoyuluwatidu. Mesilen, hazir oqutquchilar bilen oqutquchilar öz ara sözleshse, dölet tilini ishlitishi kérek. Ularning uyghurchini ishlitishige yol qoyulmaydu. Mesilen, bireri yeslige kelse yaki oqutquchilar bilen oqutquchilar öz ara alaqe qilsa dölet tilida sözlesh kéreklikini bilidu. Eger uyghur tilida sözlep qalsa ular bir terep qilinidu. Bizning yeslide bir mushundaq ehwal bayqilip bir terep qilindi. Shuningdin béri oqutquchilar bu ehwalni qayta sadir qilip baqmidi. Eger siz dölet tilini bilip turup uningda sözlimey uyghur tilida sözlishishingiz, bayqilip qalsa bir terep qilinidu. Bir terep qilish usulimiz birinchi qétim körülse jerimane qoyulidu. Yene dawamliq sadir qilsa xizmettin heydilidu.»

Bu oqutquchi yene, cheklimining til we diniy étiqad bilen cheklinip qalmaydighanliqini bildürüp, ularning yesliside yene uyghurlarning tarixiy, klassik edibler, hösni xet, uyghurlarning medeniyiti turmush we örp-Adetlirige alaqidar herqandaq resim, tam géziti, teshwiqat buyumi we shuninggha oxshash nersilerning cheklinidighanliqini bildürdi.

U: «buninggha yol qoyulmaydu, qetiy yol qoyulmaydu. Yeslimizde uyghur tilidiki uyghur medeniyitini eks ettüridighan yesli medeniyet hayatigha alaqidar herqandaq nersilerge ruxset qilinmaydu. Bashqa bezi mekteplerde bu xil xahishlargha yol qoyamdu-Qoymamdu, uni bilmeymen. Lékin bizning yeslide buninggha yol qoyulmaydu.»

Xitay hökümitining uyghur ana til maaripini bikar qilip, uning ornigha «dölet tili» dégen namda omumyüzlük xitay tili maaripini dessitishi uyghurlarningla emes, bezi xitay ziyaliylirining tenqidige uchrighan. Amérikada olturushluq xitay tarixchi we tilshunas ju shöyüen ependi, xitayning bu siyasiti medeniyetning köp qutupluq we köp xilliqini ret qilish, dep tenqid qildi.

U mundaq deydu: «bir milletning tilini qoghdap qélish bu insaniyetning bayliqidur. Oxshash tildiki insanlarning oxshash idéologiye, medeniyet xasliqi bolidu. Bizning köprek xasliqni saqlap qélishimiz köprek kitabni saqlap qélishimizgha oxshaydu. Bu dunyani téximu köp xillashturidu. Dunya taq bir dunya bolup qalmaydu. Uyghurlarning tili hindianlarning tilini saqlap qélishqa oxshimaydu. Uyghur nopusi 12 milyon, biz ularning qandashliqi mesilisini démeyla qoyayli. Ularning qolliniwatqan bir xil ortaq til. Bu ortaq tilni yoqitish nahayiti müshkül. Uyghur tili bizning jungxua milliti we medeniyiti üchün bir xil köp qutupluq we köp xilliqning ipadisi. Biz bu tilni yoqatsaq emeliyette biz köp xilliqni we köp qutupluqni yoqatqan bolimiz. Bu xitay medeniyitini taqlashturidu. Bu bizning xitay medeniyiti we tarixini chüshinishimizge paydisiz. Biz köp xilliqni teshebbus qilishimiz, bashqilarning idiyesining xasliqigha yol qoyushimiz kérek. Bu bir xil bayliqning ipadisi, dunyadiki bir bayliqni yoqitish biz üchün paydiliq emes.»

Lékin, ju shöyüenning körsitishiche, xitay hökümiti uyghur tilining ornigha xitay tilini dessitishke zor meblegh we küch chiqarghan bolsimu, biraq uning bu pilani emelge ashmaydiken.

U mundaq deydu: «az sanliq milletlerning erkinlikini tartiwalidighan, ularning medeniyitining asasi bolghan tilini tartiwalidighan bundaq tedbir nahayiti nachar ehwal. Bu jemiyetni taq jemiyetke aylandurup, köp xilliqtin yiraqlashturidu. Bu dunyaning hazirqi éqimigha xilap. Jyang jyéshi teywenge barghanda teywenlikler özining yerlik tili minnen tilida sözlishetti. U buni cheklidi. Mektep, téléwizorda minnen tili ishlitishni meni qildi. Emma axirida uning bu herikiti emelge ashmidi. U minnen tilini yoqitalmidi. Teywenlikler hazir yene minnen yaki kéjya tilida sözlishidu. Chünki, jyang jyéshi teywenliklerning ailide minnen tilida sözlishishni tosalmaytti. Shunga, bu xil tedbir choqum meghlup bolidu. Uning üstige teywen bilen shinjang oxshimaydu. Teywenlikler minnen tilida sözleshken bilen xitay yéziqini qollinatti. Bu ehwalda ejeba, 12 milyon uyghurning tilini yoqitalamdu? bu qetiy mumkin emes.»

Uyghur aptonom rayoni bu yil xitayning memliket miqyasigha uqturush chiqirip, uyghur rayonining yesli, bashlanghuch we toluqsiz ottura mekteplirige 20 minggha yéqin adem qobul qilghan. Buning ichide xoten wilayitining her qaysi nahiyeliridiki yesli, bashlanghuch, ottura mekteplerge yuqiri teminat bilen 3000 oqutquchi qobul qilinghan idi.Erkin

ÇİN,TUTUKLADIĞI UYGUR TÜRKLERİNİ MERKEZİ ÇİN’DEKİ HAPİSHANELERE GÖNDERİYOR

Görüntünün olası içeriği: 2 kişi, ayakta duran insanlar

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)

Pekin’in geçtiğimiz yılın Ağustos ayında özellikle Urumçi’ye Tibet’ten naklen atadığı Çin Lideri Şi’in   Çin ırkçısı  çömezi  ve Tibette sergilediği insanlık dışı vahşet  ve acımasız uygulamaları ile Tibet Canisi olarak ünlenen  Faşist Çeng Çuvenggou’nin Doğu Türkistandakı baskı,zulam,asimilasyon etnik ve dini soykırım uygulamalarına ait yeni haberler gelmeye devam ediyor. İşgalci Çin’in adeta çelik kafese hapsettiği  ve  dünya’dan tecrit ederek  kapattığı Doğu Türkistan bir açık hava hapishanesi  durumuna getirilmiş durumda. Çin işgal yönetiminin sıkı sansürü,internet ve soysal medya üzerindeki olağan dışı ve vahşice baskılar bunun en büyük sebeplerinden biri olarak görülüyor. Geçtiğimiz yılın son aylarında uygulamaya konulan dış seyahat yasağı ve Uygur Türklerin ellerindeki Pasaportlarına el konulması özellikle Türkiye ve Türkiye üzerinden dış ülkeler ile olan seyahatler tamamın  durmuş durumda. Doğu Türkistan’dan gelen olmayınca bu ülkede ne olup bittiği konusunda sağlıklı ve güvenilir ve kanıtlı bilgi ve haberlere almak adeta imkansız oluyor.Ancak buna rağmen vatansever ve duyarlı insanlarımızın yardım ve katkıları ile elimize ulaşan bazı yeni bilgi ve haberlere az da olsa ulaşabilmekteyiz. Haberin yeri ve kaynağı ile kendi kimliğini de Doğu Türkistan’daki ailesinin güvenliği nedeniyle açıklayamayan  bir Uygur  Aydınının verdiği bilgiler  önemli olduğu kadar de çarpıcı  olmaktadır

Görüntünün olası içeriği: 1 kişi, ayakta ve açık hava

Çin Doğu Türkistan’da Tutukladığı Uygurları Merkezi Çin’deki Hapishanelere Gönderiyor
Doğu Türkistan’daki Çin işgal yönetiminin geçtiğimiz yılın sonlarında uygulamaya koyduğu hangi sebeple olursa olsun yurt dışına bir kez dahi çıkmış olanların tutuklanması ve Terbiyeleş Merkezlerinde eğitilmesi uygulaması ile 01 Nisan’da çıkardığı “Aşırı Dinciler ve Terörcülerle Savaş “ yasası ile  ülke genelinde toplu tutuklamalar yapıldığı bilinmektedir. Uygur tutukluların sayılarının  çok fazla olması ve Doğu Türkistan’daki Çin  Nazi Kampları ve zindanlarının kapasitesinin yeterli olmaması nedeniyle Merkezi Çin’deki hapishanelere gönderilmeye başlandığı bildiriliyor.

Urumçi’de Çin işgal yönetiminin  üst düzey bir yetkilisinin bir yakını bir süre önce tutuklanıyor ve kendisinden haber alınamıyor.Bunun üzerine İşbirlikçi Yetkili Kamu Güvenliği Bakanlığında üst düzey bir makamda olan ve daha önce birlikte çalıştığı ve dost olduğu Çinli arkadaşından bu yakının nerede olduğu konusunda   yardımcı olmasını istiyor. Etnik Çinli ÇKP.  yetkilisi  tutuklunun yerini öğrenmek için yaptığı çalışmalardan bir sonuç alamıyor ve tutuklunun yerini öğrenemiyor.Ancak,tutukluların durumu ile ilgili bir Bakanlık yetkilisi son haftalarda Doğu Türkistan’daki hapishanelerde yer olmadığı için Uygur Tutukluların merkezi Çin’e nakledildiklerini ve söz konusu kişinin Orta Çin’de yer alan Çin’in kadim başkenti Xi’an’daki bir hapeshanede olduğu bilgisini veriyor.

Görüntünün olası içeriği: 1 kişi, ayakta
Uygur İş Adamları Hapsedilmekten Kurtulmak için Hastanelerden Rüşvet Karşılığı Rapor alıyorlar
Bir diğer haber kaynağını ise şu bilgileri veriyor ; Çin işgal yönetiminin Doğu Türkistan’daki toplu tutuklama ve hapsetme uygulamalarından kendilerini kurtarmak amacı ile bazı zengin Uygur Tüccar ve iş adamalarının Urumçi’de etnik Çinlilerin işlettiği Büyük ve tanınmış Hastanelere yüklü miktarda rüşvet vererek ağır  derecede hasta raporu aldıkları bildiriliyor.Ayrıca bazı Uygur iş adamlarının hasta olmadıkları halde tutuklanmak ve “ Eğitim Merkez”’lerine kapatılmamak için Hastanede yatarak tedavi oldukları belirtiliyor.Bunu haber alan Çin işgal yetkililerinin geçtiğimiz hafta Urumçi’deki ünlü bir Hastenede yatarak tedavi gören 14 Uygur iş adamını hasta yatakları ile birlikte Polis araçları ile tutuklayarak  Hapishaneye götürdüklerini bilgisini veriyor.

http://www.uyghurnet.org/52487-2/

Uyghur Meshhurlirining Portrét Süretliri Körgezme Qilindi

Uyghur élide uyghur milliy kimliki éghir tehditke uchrawatqan bu künlerde bishkek shehiride uyghur tarixiy meshhurlirining portrét süretlirining körgezmisi échildi.

«Meshhurlarning séymasi» dep atalghan mezkur körgezme 14- Séntebirdin 1- Öktebirgiche dawam qilidu. Körgezmide 85 parchidin artuq resim tamashibinlarning huzurigha sunuldi.

Mezkur körgezmini péshqedem ressam sabitjan babajanof qirghizistanda élan qilinghan «edep-Exlaq yili»gha béghishlidi.

U, qirghizistan senitige qoshqan hessiliri üchün 1993 yili, qirghizistan hökümiti teripidin «emgek singdürgen ressam» dégen aliy mukapatqa érishken idi.

Ressamning éytishiche, körgezmining asasiy meqsiti uyghur xelqining alim, mutepekkur we tarixiy qehrimanlirini eslesh we yash-Ösmürlerge uyghur milliy medeniyitini tonutush iken.

Ressam sabitjan aka 2002 – Yili, mushu mezmundiki bir körgezmini uyushturghan bolup, eyni yili körgezmige peqet 20-25 Parche resim qoyulghan idi. Emma, nöwette dawamlishiwatqan körgezmige u, ötken 15 yil jeryanida ijad qilghan eserlerni öz ichige alghan 85 parche tarixiy shexsning portréti qoyuldi.

Uyghur éli, ana-Weten témiliri ressamning ijadiyitide muhim orun tutup kelgen bolsimu, emma bu qétimqi körgezmide uyghur meshhurlirining resimliri alahide salmaqni igileydu.

Ularning ichide yüsüp xas hajip, mexmut qeshqeri, elishir nawayi, lutpulla mutellip, exmetjan qasimi, sadir palwan qatarliqlar körürmenlerni jelp qilidu.

Körgezmini körgen «ittipaq» gézitining muawin bash muherriri, siyasiy penlerning magistir namzati rehimjan hapizning éytishiche, uyghur élide uyghurlarning milliy kimliki depsende qiliniwatqan waqitta, meshhur uyghur tarixiy shexslirining portrétlirining qirghizistanda körgezme qilinishi intayin muhim ehmiyetke ige bolupla qalmay, belki bu dölette uyghur medeniyet-Senitige orun bériliwatqanliqini körsitidiken.

Rehimjan hapizning éytishiche, xewerlerge qarighanda, xitay dairiliri yéqinqi bir nechche yildin buyan uyghurlarning milliy kimlik, diniy étiqad we til ishlitish hoquqlirigha éghir derijide buzghunchiliq qilghan. Bu xil buzghunchiliq ötken bir yildin buyan téximu qattiq kücheytilgen. Uyghur aptonom rayonluq maarip tarmaqliri yéqinda bir uqturush chiqirip, uyghur tilini maarip sahesidin pütünley siqip chiqarghan.

Közetküchilerning éytishiche, uyghur élidiki mekteplerde uyghur til-Edebiyati ders qilip ötülmigen sharaitta, uyghur perzentliri öz tarixiy meshhurlirini bilish we ulardin öginish pursitidin mehrum qaldurulidiken.

Körgezmini ziyaret qilghan senet söyerler sabitjan babajanofning ijadiyitige yuqiri bahalarni berdi we uning bilen pexirlinidighanliqini bildürüshti.

Sabitjan kamal oghli babajanof 2016- Yili moskwa shehiride ötküzülgen xelqaraliq körgezmige qatnashqan we rus xelqige uyghur dewasini medeniyet arqiliq tonushturghan idi.

Sabitjan ependi qirghizistan uyghurlirining senet bayriqi bolup, uning uyghur xelqining medeniyet bayliqi we edep-Exlaq enenisini ilgiri sürüshke qoshqan töhpiliri üchün qirghizistan uyghurliri «ittipaq» jemiyiti teripidin «éhsan» médali bilen mukapatlanghan idi.Firuze

Kishilik Hoquq Teshkilatliri Ilham Toxti Heqqide Bayanat Élan Qildi

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

 AFP

22-Séntebirdin bashlap, «xitaydiki özgirish» torining sahibi saw yashö xanim, «xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati» ning xitay ishliri diréktori sofiy richardson xanim qatarliqlar arqa-Arqidin bayanat élan qilip, 3 yildin buyan xitay türmiside ömürlük jaza mudditi ötewatqan uyghur ziyaliysi ilham toxtini xatirilidi.

Xitay türmisidiki ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghanliqining üch yilliqi munasiwiti bilen «xitaydiki özgirish», «xelqara kechürüm teshkilati» qatarliq xelqara kishilik hoquq teshkilatliri bayanat élan qilip, ilham toxti mesilisige köngül bölüshning zörürlükini oxshimighan nuqtilardin tekitlidi.

«Xitaydiki özgirish» torida élan qilinghan «uyghur ziyaliysi ilham toxtigha jaza höküm qilinghan 3 yildin buyan u heqqidiki xewerler qamal qilindi» serlewhilik doklatta xitay türmisidiki ilham toxti, uning bilen birlikte qamaq jazasigha höküm qilinghan 7 neper oqughuchi we ilham toxtining béyjingdiki ailisige ait uchurlarning xitay dairiliri teripidin qattiq qamal qilinghanliqi otturigha qoyulghan.

Mezkur maqalining aptori saw yashö xanim, ilham toxti ependi 2014-Yili 22-Séntebir xitay dairiliri teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghandin buyan, ilham toxti mesilisini üzlüksiz otturigha qoyup kéliwatqan aktip kishilik hoquq paaliyetchiliridin biri.

Bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilghan saw yashö xanim, xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni telep qilishta ilham toxtining idiyisini we közqarashlirini xelqaragha dawamliq tonutushning muhimliqini tekitlidi.

U mundaq dédi: «‹xitayda özgirish› tor békitimizning eng deslep qilghan ishimiz, ilham toxti ependining yazmilirini inglizchigha terjime qilish xizmiti boldi. Biz ilham toxti ependining xitay hökümitining ‹shinjang siyasiti› heqqidiki teklip-Pikirlirini, yeni uning dairilerning rayonda yürgüzüwatqan siyasiy, iqtisadiy we diniy siyasetliri heqqidiki analizliri otturigha qoyulghan uzun bir maqalisini ingliz tiligha terjime qilduq. Chünki bu maqale ilham toxtining idiyesini eng roshen eks ettürgen maqale. Bu maqale emeliyette xitay saqchilirining ilham toxtigha yetküzgen hawalisi yeni xitay hökümitining yuqiri qatlimidiki melum emeldarining ilham toxtining ‹shinjang mesilisi› heqqidiki qarishini otturigha qoyush telipi bilen yézilghan iken. Emma xitay hökümiti bu uyghur ziyaliysining awazigha étibar bermeyla qalmastin uni jazalap türmige tashlidi. Méningche, bu xil maqale-Eserlerni terjime qilip tonushturush xitay hökümitining ilham toxtini ‹bölgünchilik›bilen eyiblep, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishining tamamen asassiz ikenliki ispatlashta muhim delil déyishke bolidu.»

Saw yashö xanim sözini dawamlashturup mundaq dédi: «dunya ilham toxti mesilisige üzlüksiz köngül bölüp kéliwatidu. Yawropa parlaménti, amérika hökümiti qatarliqlarning her yili xitay bilen ötküzidighan kishilik hoquq dialoglirida ilham toxti mesilisi dawamliq eng muhim mesile qatarida tilgha élinip kéliwatidu. Emma xitay hökümiti nöwette xelqaraning awazini nezerge almaydighanliqini ipadilewatidu. Bundaq ehwalda ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyush téximu muhim we zörür.»

2008-Yili «saxarof mukapati» gha érishken xitay kishilik hoquq paaliyetchisi xu jya ependi ilham toxti türmige kirishtin ilgiri uning bilen yéqin dostluq ornatqan xitay paaliyetchiliridin biri. Nöwette ilham toxtining béyjingdiki ailisi we atushtiki uruq-Tughqanliri bilen alaqilishish mumkin bolmighachqa, radiyomiz xu jya qatarliq xitay paaliyetchiliri arqiliq ilham toxti we uning ailisining ehwalini igilep kelgen idi. Bu yil qurban héyt mezgilide xu ja ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ilham toxtining béyjingdiki ailisining ehwalini anglatqan idi. Emma bügün xu jya ependige téléfon qilip ilham ependining béyjingdiki ailisining yéqinqi ehwalini bilishke tirishqan bolsaqmu, emma uning téléfoni ulanmidi.

Saw yashö xanim bu heqte izahat bérip, xitay hökümiti ilham toxtigha ait uchurlarni téximu qattiq qamal qilish üchün uning béyjingdiki ailisi we ilham toxti bilen ilgiri yéqin alaqide bolup kéliwatqan béyjingdiki bir qisim xitay ziyaliyliri hemde kishilik hoquq paaliyetchilirini dawamliq nazaret we teqib astigha alidighanliqini bildürdi.

«Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati» ning xitay ishliri bölümi diréktori soféy réchardson xanimmu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining ilham toxtini atalmish «bölgünchilik we milliy qutratquluq» jinayiti bilen eyiblep, türmige tashlishining asassiz ikenlikini bildürdi. U mundaq dédi:

«Normalda ilham toxtidek bir kishi bashqa bir démokratik dölette maliyege, yaki maaripqa we yaki milletler ishlirigha mesul ministir bolghan bolatti. Bizning qarishimizche, u merkizi hökümet bilen az sanliq milletler arisida dialog ötküzüsh üchün kem bolsa bolmaydighan tinchliqperwer hem mesililer üstide chongqur oylinidighan bir tenqidchi idi. Emma xitay hökümiti uni ömürlük qamaq jazasigha höküm qildi. Biz mushuningdin xitay hökümitining tenqidiy pikirlerge qanchilik derijide düshmenlik neziri bilen muamile qilidighanliqini körüwalalaymiz.»

Sofiy réghardson xanim yene xitay hökümitidin ilham toxtini shertsiz qoyup bérishni dawamliq telep qilishning muhimliqini tekitlidi «menche, hemme kishi uning shertsiz qoyup bérilishini qetiy telep qilishi kérek. Uning mesilisini dawamliq türde kötürüp chiqish intayin muhim. Bolupmu uni xitaydiki milletler mesilisini tinch usulda bes-Munazire we öz-Ara chüshinish arqiliq hel qilishning bir misali süpitide körsitish lazim. Shundaq qilghandila andin xitayning uni ‹jinayetchi› yaki ‹térrorchi› qilip körsitiwatqan hékayilirige reddiye bergili bolidu.»

Chetellerdiki uyghurlardin amérikidiki tonulghan uyghur ziyaliysi, doktor erkin sidiq ependimu radiyomiz ziyaritini qobul qildi.

Erkin sidiq ependi, xitay hökümitining nöwette ilham toxtigha oxshash heqqaniyet tuyghusigha ige uyghur ziyaliylirini türküm-Türkümlep tutqun qiliwatqanliqini, pütkül uyghur millitining xitay hökümitining qattiq basturushigha uchrawatqanliqini bildürüp, bundaq bir weziyette ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyushning téximu zörür we texirsizlikini tekitlidi.Mehriban

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (1)

2016-Yili 12-, 14- Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatniship, özlirining milliy hem tarixiy kimlikidin iptixarlinish, ghururlinish pursetlirige érishti.

D u q wekilliri, qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri, engliye, gollandiye, shiwétsiyedin kelgen uyghurlarni hemmidinmu bekrek hayajangha salghini, bu qétimqi turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning pütkül hun-Türk bayraqlirining béshigha tiklinishi boldi.

Turan qurultiyi sehnisi we maharet meydanining kirish éghizigha tiklengen 1-Bayraq, ayyultuzluq kökbayraq idi. Hetta wéngiriyening dölet bayriqimu kökbayraqning arqigha qadalghan. Ayyultuzluq kökbayraq goya turan qurultiyining simwoli kebi bu yerdiki yüzminglighan insanning tunji qétim nezirige chüshetti. 30 Din artuq dölet we milletning bayraqlirining béshigha ayyultuzluq kökbayraqning tiklinishi tasadipiyliq emes idi.

Öz bayraqlirining pütkül bayraqlarning béshida lepildep turghanliqini körgen uyghurlar hayajanda kökbayraqni arqa körünüsh qilip bes-Beste resimlerge chüshüshti. D u q muawin reisi ümid agahi ependimu bu halettin köp söyündi. Chünki, ilgiriki bir qétimliq turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq seweblik qozghalghan majiragha u shahit bolghan idi.

Qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri qurghan chédirning ichi-Téshighimu ayyultuzluq kökbayraq ésildi. Kishiler uyghurlarni xéli yiraqtinla ashu bayraq arqiliq tonuytti. Uyghur senetkarlirigha xas kiyingen uyghur qizliri bu yerde honlar we bashqa türkiy milletlerning kökbayraqni arqa körünüsh qilip resimge chüshidighan nishanigha aylinip qaldi.

12-Awghust 6-Nöwetlik turan qurultiyining échilish murasimida, barliq türk-Hun nesillik milletler tonushturuldi we her bir milletning ismi atalghanda, uning bayriqini kötürgen atliq bir hun jengchisi sehne aldidin ötüp, pütün meydanni ikki qétim aylinip chiqti. Uyghur ismi atilishi bilenla ayyultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen bir hun jengchisi meydanni atliq aylanghanda, hemme yerdin güldüras alqish sadaliri kötürüldi.

Ayyultuzluq kökbayraqning bu yerde bu qeder hörmetlinishi uyghurlarni heqiqetenmu hayajangha chömdüretti. Ayyultuzluq kökbayraqning bu sheripi yene d u q bash katipi dolqun eysa ependinimu köp memnun qildi.

Biraq, uyghurlar 2006-Yilidin buyan her qétimliq turan qurultiyigha qatniship kéliwatqan bolsimu we wéngiriyediki hun-Majar nesillik xelqlerning qizghin baghrigha bésishigha ériship kelgen bolsimu, turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqlirining qataridin orun élishi, uyghur chédirining bu mubarek sorungha qurulushi undaq asangha toxtighan ish emes. Buningmu özige chushluq derdi, bedili ötülgen.

Wéngiriyediki uyghur mestanisi yanush ependi we uyghur-Hun munasiwet réshtini qurghan ümid agahining bildürüshiche, turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin 2010-Yilighiche ötküzülgen 3 qétimliq qurultayda uyghurlar we kökbayraqqa qarshi bir weqe-Hadise körülmigen. Emma 2012-Yili ötküzülgen 4-Nöwetlik turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraqning sehnige tiklinishi, ayyultuzluq kökbayraqning parattin ötüshi, d u q wekillirining qurultaygha qatnishishi tosalghugha uchrighan.

Yanush we ümid agahining éytishiche, shu yili xitay hökümiti wéngiriye hökümitige bésim ishlitip, d u q wekillirining turan qurultiyigha qatnishishini chekleshni telep qilghan. Buning bilenla qalmay, xitay hökümiti yene qazaqistan wekillirini ündekke keltürüp, uyghur bayriqining turan qurultiyida sehnige qadilishini qazaqlarning qoli arqiliq tosushni ishqa ashurmaqchi bolghan.

Wéngiriye hökümiti xitay bilen boluwatqan iqtisadiy menpeetni nezerge élip, turan qurultiyini teshkillewatqan turan teshkilatigha d u q wekillirining bundin kéyinki turan qurultiyigha kélishini chekleshke we teklip qilmasliqqa buyrughan. Turan teshkilatining reisi andirias döletning bésimi bilen resmiy rewishte d u q wekillirini teklip qélishqa amalsiz qalghan. Chünki, her qétimliq turan qurultiyini dölet medeniyet ministirliqi 3 milyon yawrodin artuq pul bilen qollap kéliwatqan bolup, bu puldin quruq qélish, yüzminglarche insan qatnishidighan turan qurultiyini aqsitishtin dérek béretti.

Netijide, 2012-Yili d u q wekilliri turan qurultiyigha resmiy rewishte teklip qilinmighan. Shundaq bolushigha qarimay, ümid agahi ependi myunxén shehiridin bir senet ömikini teshkillep, bu qétimqi turan qurultiyigha qatnashqan we sehnilerde chang chiqarghan.

Turan teshkilati 2012-Yilidin bashlap, charisiz qazaqistandiki uyghurlarni uyghurlarning resmiy wekili süpitide teklip qilish yolini tutqan. Qazaqistandiki uyghur mötiwerliridin waqqas ependi bashchiliqidiki uyghur wekiller shundin étibaren uyghurlarning wekili bolmasliqtek boshluqni toldurup mangghan.

Emma 2012-Yilidiki turan qurultiyida qazaqistandin kelgen qazaq wekiller xitayning ümidige binaen, ayyultuzluq kökbayraqning turan qurultiyida közge chéliqishigha qarshi chiqqan. Ular «uyghuristan deydighan dölet yoq, uning bayriqimu yoq» dégen. Tiklinip bolghan bayraqni alduriwétishke urunghan. Bu teshwiqat uyghurlarda endishe peyda qilghan. Ayyultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqliri qataridin orun alalmasliq, parat meydanidin ötküzülmeslik endishisi peyda bolghan.

Ümid agahi we myunxén hem qazaqistandin kelgen uyghur wekilliri qattiq étiraz bildürgen. «Turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq bolmaydiken, uyghurlarmu bolmaydu» dep qattiq shert qoyghan. Turan teshkilati tenglikte qalghan. Chünki, qazaqistanmu turan teshkilati we turan qurultiyini iqtisadiy jehettin qollap kéliwatqan bir dölet idi. Talash tartish shuning bilen bashlanghan. «Uyghur dégen kim? uyghurlarning turan qurultiyigha qatnishish hoquqi barmu-Yoq? ay yultuzluq kökbayqning bu yerde qed kötürüp turush heqqi barmu-Yoq? turan qurultiyining meqsiti zadi néme?».

Turan qurultiyining qurghuchiliridin biri, wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi, honlarning axirqi padishahining ewladi bolghan uyghur mestanisi yanush ependining bildürüshiche, turan qurultiyining ghayisini belgiligüchiler «turan»ning esli makani, esli ejdadi uyghur bolghanliqini, uyghursiz turan qurultiyini tesewwur qilghili bolmasliqtek réalliqni bilishetti. Ular derhal bir qarargha kélip, turan qurultiyidin ayyultuzluq kökbayraqni ayrip tashlashning, turan qurultiyigha ziyankeshlik qilish bilen barawer ikenlikini ilgiri sürgen hemde kökbayraqning paaliyetlirini eslige keltürgen.

Lékin ümid agahi ependining tekitlishiche, iqtisadiy jehette ajiz orunda turuwatqan wéngiriye dölitining öz menpeetliri üchün xitayning shertlirige könüsh éhtimali her zaman mewjut iken. Biraq öz hakimiyitidin dawamliq narazi halette yashawatqan wéngiriye xelqi, uyghurlarni bashqiche bir méhri-Muhebbet bilen baghrigha basidiken.

2014-Yili uyghurlarning wéngriyediki paaliyetliri yene bir qétim qattiq tosqunluqqa uchrapla qalmay, wéngiriye metbuatlirini lerzige keltürgen bir weqe yüz berdi. Ümid agahi ependi «térrorist» betnami bilen tutup kétildi. Dunyaning her yéridin kelgen 30 gha yéqin uyghur yash atilla méhmanxanisida qorshawgha élindi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chidirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (2)

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyida tégishlik hörmetke sazawer bolush bilen birge, uyghur wekillirimu alahide ezizlendi.

Biraq, 2014-Yili 5-Nöwetlik turan qurultiyi échilishtin 3 ay ilgiri wéngiriyede yüz bergen köngülsiz bir weqe nezerge élinghanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri budapéshitta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida uyghurlarning alahide izzetlinishini we ay yultuzluq kökbayraqning bu qeder qedirlinishini tesewwurmu qilghili bolmaytti.

D u q muawin reisi ümid agahining éytishiche, 2014-Yili 5-Ayning 23-Künliri, d u q yashlar komitétining yighinigha qatnishish üchün dunyaning her yéridin budapéshitqa toplanghan 16 dölettin kelgen 35 etrapidiki uyghur yashlirini «atilla méhmanxanisi» ning xojayini bardoshi qizghin kütüwalidu. Wéngiriyediki uyghur mestaniliridin biri sanalghan bardoshi bu 3 künlük yighin üchün méhmanxana yataqlirini uyghurlar üchün heqsiz échip béridu we 3 künlük tamaqni üstige alidu.

Bu qétimqi yighinni d u q gha wakaliten muawin reisi ümid agahi ependi qurultay yashlar komitéti bilen birge teshkilligen, honlar qurultiyi sahipxanliqni üstige alghan hemde yighinni honlar qurultiyining xizmet binasigha orunlashturghan. Birqanche ammiwi teshkilatmu yighinni maddiy, meniwi tereplerdin qollighan.

Ümid agahining bildürüshiche, yighin her qaysi ellerde yashawatqan uyghur yashlirini milliy dewaning yaramliq warislirigha aylandurush, uyghur yashlirining xelqaraliq paaliyetlirini janlandurush, d u q üchün izbasar yétishtürüshni meqset qilghan. Téximu muhim bir meqset bolsa, uyghur yashliri bilen wéngiriye yashlirini hemde dunyaning her qaysi elliridin kéliwatqan hon yashlirini tonushturush, uyghur-Hon munasiwet rishtini baghlash bolghan.

Shuning bilen birge, bu yighinning muhim küntertipliridin biri, paytext budapéshittin 50 kilométir yiraqliqtiki bir yézining namini «uyghur mehellisi» dep atash, bu yézigha ay yultuzluq kökbayraqni tiklep, «uyghur mehellisi» ning qurulush murasimini ötküzüsh bolghan. Mezkur yéza xelqi bu tupraqni uyghurlargha heqsiz hediye qilmaqchi bolghan.

Bu qétimqi yighingha yene myunxén shehiridin xalise xanim yétekchilikidiki senet ömikimu birge barghan. Amérika, kanada, ruminiye qatarliq ellerdinmu hon yashliri we senetkarlar kelgen. Bu qétimqi yashlar yighinining honlar qurultiyining heshemetlik zalida debdebilik ötküzülüsh hazirliqi pütken. Yighinning échilish murasimigha 500 etrapida majar siyasiyonliri, tarixchiliri, ammiwi teshkilatlarning mesulliri, wéngiriye tashqi ishlar ministiri we her sahe ziyaliylar teklip qilinghan. Yighinning 2-Küni yene yawropagha meshhur bolghan hon parlaménti ziyaret qilinip, tashqi ishlar ministiri uyghur wekillirini kütüwalmaqchi bolghan.

Emma, 24-May küni seherde, ümid agahi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tuyuqsiz tutup kétilidu. 16 Saetkiche namelum bir orungha qamap qoyulidu. U özining tutulushidiki sewebni sorighinida dairiler «térror tehditige dair melumat alduq» dep jawab bérishidu. Ümid agahi shu yerde turupla gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi we gérmaniyening wéngiriyediki bash elchixanisigha téléfon urup, weqeni bildüridu. Gérmaniye terep mesilige jiddiy qarap, wéngiriye tashqi ishlar ministirliqi bilen alaqilishidu. Otturida bolup ötken dialog namelum.

Del shu küni seherde, wéngiriye bixeterlik küchliri, qoralliq saqchilar bilen birge «atilla méhmanxanisi» gha basturup kiridu. Méhmanxanigha orunlashqan 35 neper uyghur yashlirini sirtqa chiqirip nazaret qorshawigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni péchetleydu. «Atilla méhmanxanisi» ning aldida nazaret astida tutup turulghan uyghur yashliri néme weqeler boluwatqanliqini bilelmey ganggiraydu.

Oxshash waqitning özide yene, yashlar komitétining yighini chaqirilmaqchi bolghan orun «honlar qurultiyi»ning xizmet binasimu péchetlinidu. Saqchilar bina etrapini nazaret astigha élip, kirip-Chiqishni chekleydu.
Ümid agahining wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tutup kétilgenliki, «atilla méhmanxanisi»gha orunlashqan uyghurlarning nazaret astigha élinghanliqi we méhmanxanining péchetlengenliki, honlar qurultiyi binasining péchetlengenliki hesh-Pesh dégüche pütün budapéshtqa pur kétidu.

Honlar qurultiyining rehberliri, majar xelqi, nurghunlighan muxbirlar «atilla méhmanxanisi»gha qarap aqidu. Bu yerde qoralliq qisimning nazariti astida turuwatqan uyghurlargha yémeklik, ussuluq sunidu. Wéngiriye xelqi saqchi terepni qattiq sökidu. «Siler hon-Majar xelqini nomusqa qoydunglar! wéngiriye dölitining sheripige qara dagh sürttinglar, majar xelqi wéngiriye hökümitini hergiz kechürmeydu!…» Dep eyibleydu. Ijtimaiy taratqular bu weqeni bir demdila pütkül wéngiriyege yéyiwétidu.

Salahiyitini ashkarilashni xalimighan bir wéngiriyelik erbab 6-Nöwetlik turan qurultiyida bu weqe heqqide sorighan soalimizgha mundaq jawab berdi: «uyghurlargha qarshi herqandaq selbiy muamile majar xelqining iradisi bilen sighishalmaydu. Biz öz hakimiyitimizdin razi emes. Wéngiriye döliti xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni hon nesillik milletlerning qérindashliqidin üstün orungha qoyuwatidu. Shu sewebtin uyghurlarning yighilishigha tosqunluq qilishtek nomussiz bir weqe tariximizda bolup ötti. Bu biz üchün haqaret. Wéngiriye xelqi buni hergiz kechürmeydu. Biz bir künliri, tarixta bolup ötkinidek musteqil uyghur döliti bilen honlar dölitining barawer yashaydighanliqigha mutleq ishinishimiz lazim…».

Honlar qurultiyining rehberliri, wéngiriyediki ammiwi teshkilatlarning mesulliri we wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi janush ependiler parlamént binasigha bérip, hökümetni qattiq eyibleydu we uyghurlarni tutqun qilish ishi heqqide qanaetlengüdek chüshenche bérishni telep qilidu. Nurghunlighan hökümet xadimliri bundaq bir weqedin xewiri yoqluqini bildüridu. Hetta wéngiriye tashqi ishlar ministirimu weqedin xewersizlikini, buni qisqa waqit ichide sürüshtürüp, chirayliq hel qilidighanliqini bildüridu.

Izdinishler netijiside, d u q muawin reisi ümid agahining «térrorchi» ikenliki, bu qétimqi yighingha kelgen 35 neper uyghur wekillirining «térror gumandari» ikenliki, mesilining jiddiy tekshürülüwatqanliqi, kéchikkende 24 saet ichide bir terep qilinidighanliqi melum bolidu.

Axbarat wasitiliri shu saettin bashlap qaynap kétidu. «Uyghurlar wéngiriyede tutqun qilindi», «wéngiriye dölitining yüz qarisi», «uyghur siyasiy aktipliridin ümid agahi qolgha élindi» dégendek xewerler hemme yerni qaplaydu. Bu weqe bolup 3 kün ichide, mexsus mushu weqege alaqidar 900 parchidin artuq xewer we maqale téléwizorlarda, metbuatlarda élan qilinidu. Bir menidin, bu weqe uyghurlarning wéngiriyede yenimu tonulushigha ghayet zor türtke bolidu.

Biraq, 16 saetlik nazarettin kéyin, d u q muawin reisi ümid agahi ependi «derhal wéngiriyeni terk étish» hemde «bir yilghiche wéngiriye tupraqlirigha dessimeslik» sherti bilen qoyup bérilidu. Nazaret astidiki uyghurlarmu derhal wéngiriye chégrasidin chiqip kétishke buyrulidu. 35 Neper uyghur wéngiriyeni terk étidu. Ümid agahi eyni chaghda wéngiriyening yawropa parlaméntidiki wekili tomas ependini adwokat tutup, wéngiriye hökümiti üstidin aliy sotqa erz sunidu.

Ayrilip ming yildin kéyin emdila eslige kelgen hon-Uyghur munasiwetlirining yüzige ene shundaq bir qara dagh sürtülidu. Undaqta, wéngiriye xelqi teripidin shu qeder söyülüwatqan uyghurlar, qandaq bolup bundaq bir qismetke yoluqti?

Mezkur weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili ishning arqa yüzini ashkarilaydu. (Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/turan-qurultiyi-08172016151805.html?searchterm%3Autf8%3Austring=TURAN+QURULTIYI&encoding=latin

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (3)

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

 RFA/Ekrem

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyi sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarigha ulashti.

8-Ayning 12-14-Künliri wéngiriyede ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida d u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa hemde qazaqistan, engliye, gollandiye, shiwétsiye elliridin kelgen uyghurlar bu yerdiki qandash milletler teripidin zor hörmet we izzet bilen qarshi élindi. Uyghurlar mesilisimu kökbayraq arqiliq we oxshash bolmighan sorunlarda uyghurlarning teshwiqatini qilish usuli bilen keng tonutuldi.

Emma 5-Nöwetlik turan qurultiyidin ilgiriki weziyet bashqiche idi. 2014-Yili 24-May küni wéngiriye paytexti budapéshtta 16 dölettin kelgen 35 neper uyghurlar saqchilar teripidin «térror gumandari» atilip nazaret astigha élinghan, yighinni teshkilligen d u q muawin reisi ümid agahi ependi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin «térrorchi» gumani bilen tutqun qilinip, 16 saet solap qoyulghan hemde bir yilghiche wéngiriyege qedem basmasliq sherti bilen chégrasidin chiqiriwétilgen idi.

Wéngiriye xelqi teripidin turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin buyan qizghin qarshi élishlargha ériship kelgen uyghurlar, néme sewebtin tosattin tutqun qilishlargha uchraydu?

Wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, ümid agahigha ishning arqa yüzini ashkarilaydu. Ümid agahining éytishiche, bu kishi uninggha mundaq melumat béridu: «2014-Yilining bashlirida, uyghur aptonom rayonining hazirqi reisi shöhret zakir bashchiliqidiki bir wekiller ömiki wéngiriyede ziyarette bolidu. 3 Neper uyghur we köpligen xitaylardin teshkil tapqan bu wekiller ömiki ziyariti esnasida dunya uyghur qurultiyi bolsa bir térrorchi teshkilat. Bu teshkilatning xadimliri uyghurlargha wekil bolalmaydu. Uyghurlarning heqiqiy wekilliri biz. Uyghurlar shinjang uyghur aptonom rayonida yashaydu. Chetellerdiki bir qisim milliy bölgünchiler özlirini uyghurlarning wekili atiwéliship, junggogha qarshi siyasiy suyiqestlerde bolmaqta. Uyghur xelqini térrorchiliq heriketlirige küshkürtüp, uyghur-Xenzu milletlirining ittipaqliqini buzmaqta, xenzularni öltürüp, döletni parchilash gherizide bolmaqta. Turan we honlar qurultiyining bu milliy bölgünchilerge quchaq échishi we ularni siyasiy sehniler bilen teminlishi, junggo-Wéngiriye munasiwetlirige éghir ziyan élip kélidu» deydu hemde wéngiriye hökümitidin cheteldiki uyghurlarni turan, hon qurultaylirigha qatnishishtin chekleshni telep qilidu.

Ümid agahining bildürüshiche, bu qétimqi diplomatik suyiqest, xitay hökümitining 2012-Yili d u q rehberliri we uyghurlarni turan qurultiyidin chetleshtürüsh üchün qollanghan tedbirliri kargha kelmigendin kéyin qollanghan ikkinchi charisi idi.

Ümid agahining bildürüshiche, wéngiriye ichki ishlar ministirliqining yuqiri derijilik bir xadimi, weqe bolup bir qanche aydin kéyin ümid agahigha shularni bildüridu: «2014-Yili 24-May budapéshtta honlar qurultiyi binasida ötküzülmekchi bolghan uyghur yashlirining yighilishidin aldin xewer tapqan xitay jasusluq organliri, wéngiriyediki xitay elchixanisi arqiliq «ümid agahi isimlik bir térrorchining bir top térrorchi unsurlarni bashlap budapéshtqa kelgenliki, atilla méhmanxanisigha orunlashqanliqi, ularning wéngiriye dölitining paytextide wehimilik bir térrorluq herikiti peyda qilmaqchi bolghanliqi» heqqide wéngiriye bixeterlik organlirigha jiddiy melumat yollaydu. Netijide, wéngiriye bixeterlik idarisi, saqchi, qoralliq saqchilar derhal heriketke ötüp, atalmish «térrorchilarning kattiwéshi ümid agahi»ni qolgha alidu we yighingha kelgen uyghurlarni teqib astigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni tepsiliy tekshürüp, péchetlep, uyghurlarni nazaret astida tutidu.

Mezkur weqe bolup ötkendin kéyin, wéngiriyediki uyghushunaslar, uyghur mestaniliri, ammiwi teshkilatlar uyghurlarning teripini tutup, hökümetni eyibleshni izchil dawamlashturidu. Ümid agahi yollighan erzge binaen, wéngiriye aliy sot mehkimisi sot échip, mezkur délo üstidin 2015-Yili axirqi hökümni chiqiridu we wéngiriye bixeterlik küchlirining uyghurlargha heqsizliq qilghanliqini, ümid agahining térror bilen alaqidar héchqandaq mesilisi yoqluqini, uning pütünley gunahsiz bir insan ikenlikini békitidu. Saqchi terepning bir yilghiche ümid agahining wéngiriyege qedem bésishini cheklesh permanining inawetsiz ikenlikini jakarlaydu.

Sotning hökümi élan qilinghandin kéyin, wéngiriye metbuatlirida «ümid agahi 1:0 netije bilen utti», «ümid agahi térror töhmitidin aqlandi», «uyghurlarning gunahsizliqi ispatlandi» dégendek xewer, maqaliler élan qilinidu. Uyghurlar mesilisi wéngiriyede yene bir qétim qiziq téma bolidu.

Ümid agahi 2015-Yili wéngiriyege kelgende, köpligen ammiwi teshkilatlarning wekilliri uni qarshi élip, öz hökümetlirining uninggha qilghan heqsizliqliri üchün epu soraydu. Honlar qurultiyi, wéngiriye aqsöngekler jemiyiti qatarliq chong teshkilatlar uyghur qérindashliri uchrighan heqsizliqlar seweblik wéngiriye hökümitini dawamliq tenqidlepla qalmay, uyghurlarning teshwiqatini qanat yayduridu. Turan qurultiyining reisi andériasmu uyghurlarni qarshi élishni dawamlashturidu.

2014-Yili bolup ötken bu weqe d u q rehberlirining könglini zidiligen bolsimu, bu weqedin kütmigen bir ijabiy netije kélip chiqqan. Ümid agahining bildürüshiche, ilgiriki zamanlargha sélishturghanda wéngiriyede uyghurlarni bilidighan, uyghurlargha qiziqidighan, uyghurlarni baghrigha basidighanlarning sani hessilep köpeygen. Xitayning tosqunluqi eksiche tesir yaritip, wéngiriye tupraqlirida uyghur mestanilirining sanini zor derijide yükseltken. Bu qétim awghust aylirida ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi bu nuqtini ispatlidi.

D u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa qatarliq uyghurlarni majar xelqliri qizghin baghrigha basti. Uyghurche kiyingen qiz-Oghullarni körgen haman, kishiler «siler uyghurmu?» dep sorishatti we «resimge chüshiwalsaq bolamdu?» dep iltimas qilishatti. D u q teripidin tikilgen uyghur chédiri, qazaqistandin kelgen uyghurlar teripidin tikilgen chédirlardin ziyaretchilerning ayighi üzülmeytti. Hetta ruminiye, silowakiye, sérbiye qatarliq ellerdin kelgen saklar, changgolar alayiten uyghur chédirini izdep tépip «uyghurlargha salam bergili kelduq, xatire süretke chüshiwalayli» déyishetti. Dunyaning her yéridin kelgen türkler bolsa, tamaqta bille bolushni, nashtiliqta bille bolushni iltimas qilishatti.

Ruminiyede yashaydighan sak nesillik, mélina isimlik bir xanim 13-Awghust özining ikki oghlini egeshtürüp, uyghur chédirigha ziyaretke kelgende «uyghurlar heqqide 10 yildin buyan anglap we izdinip kéliwatimen. 2014-Yili uyghurlarning wéngiriye dairiliri teripidin tutqun qilinghanliq weqesini metbuatlardin anglap, bekmu könglüm yérim bolghan idi. Uyghurlar emdi turan qurultiyigha kelmise kérek, dep oylaptikenmen. Qurultay sehnisige ésilghan kökbayraqni körüp, silerning kelgenlikinglarni bildim we shunchilik söyündüm. Ikki oghlumgha uyghurlarni körsitish üchün, silerning chédiringlarni izdep tépip keldim. Biz saklar ruminiyede yashaymiz. 2 Milyongha yéqin nopusimiz bar. Biz yashawatqan tupraqlar eslide honlar zéminigha tewe idi. 1-Dunya urushidin kéyin ruminiyege bölüp bérilgen. Bizmu hörlük üchün intilimiz. Biraq, bizning derdimizdin silerning derdinglarning bekla éghirliqini bilimiz. Siler hetta özünglarning mewjutluqini saqlap qélish gérdabigha chüshüp qapsiler. Üstünglardiki zulum bek éghirken. Emma ümidsizlenmeslik kérek. Turan qurultiyigha oxshash, hon-Türk nesillik milletler haman bir küni bir yaqidin bash chiqirip, bu mustemlikichilikke xatime béridighan künler choqum kélidu. Men büyük turanni xiyal dep qarimaymen. U, yéqin kelgüsidiki réalliq» dégenlerni tilgha aldi.

Qisqiche éytqanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri wéngiriye paytexti budapéshtta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi uyghurlar üchün heqiqetenmu xeyrlik boldi. 2014-Yili yüz bergen u weqening jarahetlirini méhmandost, qan béghigha sadiq majar xelqi we türkiy milletler özlirining mihribanliqliri bilen yuyup tashlidi. Ay yultuzluq kökbayraqning orni, uyghurlarning türk-Hun dunyasidiki ornigha shahit bolghandek, qurultay sehnisining béshigha, seynaning etrapigha, uyghur chidirlirigha tikilip, bu qétimqi turan qurultiyining uyghurlargha bolghan tarixi ehmiyitini dunyagha jakarlidi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (4)

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

 RFA/Ekrem

2016-Yili 12-, 14-Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatnashqan idi.

12-Awghust etigende qurultay bashlinishtin burun uyghurlargha atap ikki chédir tikilgen. Bularning biri qazaqistanliq uyghurlar teripidin tikilgen bolsa, yene biri uyghurlargha uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla teripidin hediye qilinghan.

Atilla ependi, bu chédirni 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgendin sirt, uni öz qoli bilen tikip bergen. Uning bu xalisane yardimi yighingha qatnashqan uyghurlarni hayajangha salghan.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraq qimmetlik bir kechmishke shahit bolupla qalmay, uyghur chédirimu tesirlik bir hékaye yaratti.

11-Awghust wéngiriye paytexti budapéshtqa yétip kelgen d u q rehberliridin ümid agahi we dolqun eysa qatarliq 5 neper uyghurni uyghur mestanisi yanush ependi aldigha chiqip kütüwélip, özining aqsöngekler rayonidiki heshemetlik dachisigha orunlashturghan idi. Biraq, bu uyghur méhmanlar kéchini bu aramxuda sarayda emes, shawqun-Sürenler bilen tolghan kengri yaylaqta, yeni qanche 10 minglighan adem chédir qurup tüneydighan turan qurultiyi meydanida ötküzüshni ixtiyar qildi. Yanush ependi méhmanlirining arzulirigha hörmet qildi.

Wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi yanush ependi derhal turan qurultiyi teshkilatigha téléfon qilip, gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirige merkezdin bir chédir qurup bérishni éytti.

Qurulidighan chédirlar nahayiti köp bolghach, turan qurultiyining paaliyetlirige dexli yetmesliki üchün, eslide chédirlarni meydanning sirtigha orunlashturush belgilengen iken. Dunyaning her yéridin kelgen qanche onminglighan insan bu yerdiki atliq paaliyetler, senetler, milliy namayendilerni toluq körüsh üchün, mumkin qeder chédirlirini meydangha yéqin jaygha qurushni oylaydiken. Merkezdin yiraqlap ketkende, bu yaylaqta kicheyu kündüz dawamlishidighan türlük paaliyetlerdin behr élishqa qulaysizliq tughulidiken. Peqet alahide méhmanlarghila merkez etrapida chédir qurushqa ijazet qilinidiken. Turan qurultiyining reisi andérias uyghurlargha alahide étibar közi bilen qarap, uyghur chédirini merkezde qurushqa ijazet bergen.

Biraq, birazdin kéyin jawab turan qurultiyidin emes, honlar qurultiyi we «baranta guruhi» din keldi. Yanush ependining bildürüshiche, d u q wekillirige turan qurultiyi öz namidin bir chédir qurup bermekchi bolghan. Emma gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirining chédirgha éhtiyaji barliqini bilgen honlar qurultiyi, bu xizmetni özliri üstige élishni, uyghur wekillirige xizmet qilishning bu pursitini honlar qurultiyigha ötünüp bérishni telep qilghan. Merkizi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» mu bu ishtin xewer tapqandin kéyin, uyghur chédirini qurush ishini honlar qurultiyidin taliship éliwalghan.

Bash shtabi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» silowakiye we wéngiriyede 6-7 Ming neper ezasi bolghan mushtlashchilar (yeni boks) teshkilati bolup, uning atamani atilla isimlik majar yash tipik hon milletchisi bolupla qalmay, yene «uyghur ashiqi» iken.

Atilla birazdin kéyin ümid agahigha téléfon qilip, uyghur chédirini «baranta guruhi» namidin özliri qurup béridighanliqini, turan teshkilati we honlar qurultiyining chédirini ret qilishni telep qildi. Alayiten silowakiyedin chédir ekélish müshkül ish bolghach, ümid agahi ularning riyazet chékidighanliqini nezerge élip, chédirni mushu yerdin hel qilishni muwapiq köridighanliqini bildürdi. Biraq atilla héch unimidi. Talash-Tartishtin kéyin, ümid agahi uyghur chédirini qurush ishini axiri «baranta guruhi»gha tapshurdi.

Silowakiye bilen wéngiriye chégridash döletler bolsimu, silowakiye paytexti biratislawa bilen budapéshttiki turan qurultiyi ötküzülidighan meydanning ariliqi 500 kilométirdin ashatti. Majar yigiti atilla uyghur chédirini özliri qurup bérish arqiliq, uyghurlargha bolghan söygü-Muhebbitini izhar qilishning bu pursitini turan qurultiyi we honlar qurultiyidin talashqan idi.

Derweqe, 12-Awghust küni turan qurultiyi resmiy bashlinishtin ilgiri, baranta guruhining atamani atilla chédir bilen 5 neper muridini élip, uzun bir musapini bésip turan qurultiyi meydanigha yétip keldi. Uyghur qérindashliri bilen quchaqliship körüshti we uyghur chédirini tikish ishini orunlashturdi. Chédir tikish bashlinish bilenla, etraptiki bir qisim majar milletchilirimu özlükidin yardemlerde boldi. Uyghur chédiri turan qurultiyi sehnisige yüz métir kélidighan yerge, yeni eng yéqin jaygha quruldi.

Biz uyghur chédiri quruluwatqan shu esnada, neq meydanda turup baranta guruhining atamani atillani ziyaret qilip, uning uyghurlargha körsetken bu merhemitining sewebini we uning uyghurlar heqqidiki chüshenchisini soriduq. Atilla mundaq deydu: «men silowakiyedin keldim. Ilgiri wéngiriyede yashayttim. Biz honlar bilen uyghurlar bir atining ewladliri. Uyghur tarixi bilen hon tarixi chemberchas baghlanghan. Méning uyghurlar bilen yaxshi alaqem bar. Biz qérindash millet bolupla qalmay, pütkül hon-Türk milletlirining ejdadi bolghanliqimizni ögendim. Méning uyghurlargha bolghan hörmitim yildin-Yilgha küchiyip bardi. Elwette, uyghurlarning hazirqi weziyiti bizni intayin biaram qilidu. Tarixtin buyan, hon-Uyghur millitidin qorqup seddichinni qurup özini mudapie qilishqa mejbur qalghan xitaylarning bügün uyghurlar üstidin hökümranliq qilishini eqlim qobul qilmaydu. Uyghurlar ezeldin xitay millitige boysunghan emes, belki boysundurghuchi bolup yashighaniken. Uyghurlarning bu künlerde béshigha kéliwatqan xitay zulumdin pütün majar xelqi, pütün hon-Türk ewladlirining perishan ikenlikini dawamliq anglap turimen. Men pütün hon-Türk milletlirining uyultashtek birlikke kélip, uyghur qatarliq bextsiz qérindashlirini asaret zulmitidin azad qilidighanliqigha ishinimen we arzu qilimen.»

D u q bash katipi dolqun eysa ependi atillaning bu gheyriti we yardimidin köp tesirlengenlikini tilgha aldi.

Uyghur chédiri quruluwatqanda neq meydanda su, yémeklik toshup xizmet qilghan sak qizi lawra ruminiyedin kelgen bolup, u ziyaritimizni qobul qilghanda «men uyghurlar bilen körüshkinimdin bekla xush boldum. Biz saklar tariximizni waraqlisaq, her qedemde uyghurlar közimizge chéliqidu. Saklar arisida ‹uyghurlar qandaq bir millettu? bir körgen bolsaq!› deydighanlar köp. Uyghurlar bilen saklarning qan-Qérindashliqi, tarixtiki kechmishliri heqqide yézilghan eserlerge qiziqidighanlarmu köp. Biraq, uyghurlar bilen saklar arisidiki alaqe bek az. Biz tereplergimu qedem teshrip qilishinglarni bek ümid qilimiz» dédi.

Uyghur chédirining qurulushigha yardem qilghanlar ichide yene türklermu bar idi. Gérmaniyening duyisburg shehiridin kélip turan qurultiyigha qatnashqan we uyghurlarni izdep tépip, uyghur chédirida birge turushni iltimas qilghan türk milletchisi abbas ependimu, uyghurlarning hon xelqliri arisidiki hörmitidin tesirlengenlikini, uyghur bayriqining bu qétimqi turan qurultiyida köp ezizlengenlikidin iptixar hés qilghanliqini, pütün dunya türklirining uyghurlargha yar-Yölekte bolush mejburiyiti barliqini tilgha aldi.

Uyghur chédiri xas uyghurlar üchün yasalghan bolsimu, bu chédirda uyghurlar, honlar, saklar we türkler birge turdi. Ularning nashtiliqi birge, künlük tamaqliri birge boldi. Chédir etrapigha ayyultuzluq kök bayraqtin bashqa yene, majarlarning xas bayriqi, budapésht rayonining yerlik bayraqliri, türk milletchilirining bayriqi, qedimki uyghur dölitining bayriqi qatarliqlar ésildi.

Uyghur chédiri qandash milletlerning uyghurlarning bügüni we kelgüsi heqqide söhbetler quridighan, pilan-Programmilar tüzidighan, ish birliki quridighan paaliyet meydanigha aylandi. (Ekrem)

Xotende Bir «Jinayetchi» 4 Yil, Uni Yoshurghan «Ikki Yüzlimichi» 17 Yil Késiwétilgen

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

 AFP

Ashkarilinishiche xitay dairiliri xoten shehirining ilchi yéza gazon kentide atalmish «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni 4 yilliq, uni qanat astigha alghan kent amanliq mudiri jélil abdullani «ikki yüzlimichilik» bilen eyiblep 17 yilliq kesken.

Xitay dairilirining atalmish «jinayetchi» ge qarighanda «qanat astigha alghuchi» ni 4 hesse artuq jazalishi heqqide pikir bayan qilghan gérmaniyediki siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi, dairilerning bu xil jaza tedbirliri arqiliq uyghurlar arisidiki öz-Ara milliy méhir-Muhebbetni we insaniy mesuliyetchanliqini yoqitishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Biz ötkende xotenning ilchi yézisida 400 nechche aililik gazon kentide her ikki ailidin birdin mehbus barliqi heqqide xewer bergen iduq. Gazondiki kent kadirlirining bayan qilishiche, ene shu kenttiki mehbuslardin biri, uning üstige eng éghir késilgini, sabiq kent amanliq mudiri jélil abdulla؛ uning qilmishi «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni qanat astigha élish؛ yeni qanun organliri tekshürüsh élip bérish üchün üchün kentke kelgende, yer asti diniy telim télip bériwatqan memtimin mettursunni qachuruwétish.

Ejeblinerliki, dairiler atalmish esli «jinayetchi» ni 2016-Yili 4 yilliq, uni «qanat astigha alghuchi» amanliq mudiri jélil abdullani 17 yilliq kesken.

Közetküchilerning bayan qilishiche, uyghur aptonom rayonida nöwette dawam qiliwatqan tutqun we késimlerni qanuniy nuqtidin izahlash mumkin emes؛ undaqta, bu ijraatlarning siyasiy we ijtimaiy nuqtidiki körünüshi zadi qandaq? uning mahiyiti néme? bu soalimizgha gérmaniyede yashawatqan siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi mundaq jawab béridu: «xitay dairiliri dewrlerdin béri uyghurlarning teshkillesh we teshkillinish iqtidarini ajizlashturush we yoqitishqa urunup kéliwatidu؛ dairiler buni iqtisadiy jehette namrat qaldurush we maarip jehettin arqida qaldurushtin bashqa yene uyghurlar arisida özara milliy méhir-Muhebbetni ajizlashturush, öz-Ara bir-Biridin qéyidash, bextsizliklirini bir-Birige dönggesh psixikisini shekillendürüshke urunuwatidu؛ xitayning qanat astigha alghuchilarni jazalash, jazalighandimu éghir jazalash tedbiri xitayning rayonda yolgha qoyup kéliwatqan uyghurlar arisidiki milliy birlikni buzushtiki yüzlerche tedbiridin biri.»

Jélil abdullaning 17 yilliq késilishide, uninggha artilghan «ikki yüzlimichilik» jinayitiningmu muhim roli barliqini tekitligen perhat ependi, xitayning bu arqiliq uyghur kadirlarni milliy mesilide téximu éniq sep ayrishqa qistawatqanliqini, yeni uyghur kadirlarni öz millitidin ashkara halda yüz örüshke mejburlawatqanliqini bayan qildi.(Shöhret Hoshur)