Xelqarada Xitaylarning Sherqiy Türkistandiki Mustemlike Siyasitige Qarshi Shidetlik Naraziliqlar Dawamlashmaqta!

Norwégiyede Xitaygha Qarshi Namayish Ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz oghuzxan
2017-10-03

Norwégiyediki uyghur jamaiti paytext oslodiki xitay elchixanisi aldida ötküzgen namayishidin körünüsh. 2017-Yili 1-Öktebir.

Norwégiyediki uyghur jamaiti paytext oslodiki xitay elchixanisi aldida ötküzgen namayishidin körünüsh. 2017-Yili 1-Öktebir.

 RFA/Oghuzxan

Bügün, yeni 1-Öktebir küni norwégiyediki uyghur jamaiti paytext oslodiki xitay elchixanisi aldigha yighilip, xitaygha qarshi naraziliq namayishi ötküzdi.

Bu qétimqi namayish xitay kommunist hakimiyitining uyghur diyarida 68 yildin buyan yürgüzüp kelgen mustemlike hökümranliqigha qarshi küch körsitishni meqset qildi.

Namayish oslo waqti chüshtin kéyin saet 1:30 da bashlinip saet 3:30 da axirlashti. Namayishqa norwégiye uyghur komitéti yétekchilik qildi. Paytext oslo we yéqin etraptiki uyghur jamaiti namayishqa aktipliq bilen ishtirak qildi.

Norwégiye uyghur komitétining reisi bextiyar ömer ependi neq meydanda ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: «gerche bügün osloda hawa yamghurluq we boranliq bolsimu, emma norwégiyediki uyghur jamaiti imkaniyitining yétishiche namayishni qollidi we qatnashti. Bu uyghurlarning öz wetinige bolghan mesuliyitining untulup qalmighanliqining bir belgisi.»

Norwégiye uyghur komitétining heyet ezaliridin semet abla ependimu xitaygha qarshi namayishning muhajirettiki uyghurlar üchün bir emeliy qarshiliq körsitish meydani ikenlikini tekitlidi.

Norwégiyediki péshqedem uyghurlardin 70 yashliq ömer hajim ziyaritimizni qobul qilip, uyghur tarixining bügünki eng qarangghu yillirida muhajirettiki uyghurlarning uxlap yatmasliqini chaqiriq qildi.

Axirida norwégiye uyghur komitétining heyet ezaliridin xelchem xanim norwégiyening jay-Jayliridin kelgen namayishchi ammigha bolghan teshekkürini bildürdi. U, cheteldiki uyghur jamaitige chaqiriq qilip, «gerche biz erkin dunyada yashawatqan bolsaqmu, lékin xitay mustemlikisi astidiki wetinimizni hergizmu untup qalmasliqimiz kérek,» dédi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/norwegiye-namayish-10032017125722.html?encoding=latin

Munewwerning Hékayisi (1): «Uyghur Bolghanliqim Üchün Namayish Qilimen!»

Muxbirimiz eziz
2017-10-02

Munewwerning maqalisi bésilghan zhurnal. Shu bettin resimge élinghan.

Munewwerning maqalisi bésilghan zhurnal. Shu bettin resimge élinghan.

Photo: RFA

Amérikada chiqidighan «diplomat» zhurnilining bu yil iyun éyidiki sanida «uyghur bolghanliqim üchün namayish qilimen» serlewhilik bir maqale élan qil

Maqale aptori hazir awstraliyede tébbiy penler boyiche magistir aspirantliqta oquwatqan uyghur qizi munewwer shemsidin abdulla idi.
«Diplomat» zhurnili amérikidiki oqurmenliri birqeder köp bolghan zhurnal bolup, u asiya qitesi we bashqa jaylarda yür bergen türlük weqeler heqqide yézilghan yuqiri sewiyelik analiz maqaliliri we bahalarni élan qilish bilen köpchilikke tonulghan.

Munewwer maqalisini awstraliyediki uyghur jamaitining xitay elchixanisi aldida ötküzgen namayishlirigha qatnashqanda herwaqit özini qiynap kéliwatqan iztirapliq soallar bilen bashlaydu. ‏«Men néme üchün bu jayda namayish qilimen?» derweqe, gherbtiki démokratik ellerde bu xildiki puqralar namayishi herwaqit söhbetlishishning orni qalmighanda qollinilidighan chare bolup, uning jemiyetke we hakimiyetke mueyyen tesir peyda qilidighanliqi köpchilikke sir emes. Emma, uyghurlarning xitay tewelikide qilghan herqandaq namayishi herqachan qirghinchiliq bilen axirlishidu, shundaqla uninggha qatnashqanlar «bölgünchilik» we «térrorluq» qa chétilip qalidu. U özining mushu xildiki namayishlargha qatnashqandiki hés-Tuyghuliri toghriliq sorighinimizda özining bu xildiki namayishlarni «muhim», dep qarapla qalmastin, belki yene «biz choqum uninggha qatnishishimiz lazim,» dep qaraydighanliqini bildürdi.

Munewwer maqalisining dawamida xitay hökümiti uyghurlar diyarida ijra qiliwatqan, emma uyghurlarning eng eqelliy insaniy heqlirini depsende qilishni meqset qilghan bir qatar siyasetlirini eslitip ötidu. Jümlidin diniy libaslarni we islami isimlarni meni qilish, ay-Yultuz belgilirini «sherqiy türkistan» chüshenchisige baghlap uyghurlarni jazalash, «amanliq» üchün uyghurlarning gén ewrishkisi (DNA) ni yighiwélish, maarip sistémisida uyghurlarning til-Yéziqini meni qilish, uyghurlargha qaritilghan tekshürüsh we nazaretni kücheytish qatarliqlardin taki yéqinqi mezgillerde otturigha chiqqan jüme namizida shi jinpinggha medhiye oqushqiche bolghan tedbirlerni epchillik bilen sanap chiqidu.

U bu heqtiki radiyo ziyariti jeryanida uyghurlar nöwette siyasiy, iqtisad we medeniyet saheliride duch kéliwatqan yuqiriqidek ehwallarni özining ingliz tilidiki bir shéirigha ilawe teriqiside yézip chiqish meqsitide qelem tewretkenlikini tilgha aldi. Emma mesililerning köplüki addiy bir ilawide ularning hemmisini eks ettürüp bolmaydighanliqini ishare qilghachqa bir addiy ilawe bir uzun maqaligha aylinip kétidu.

Munewwer maqalisining dawamida xitay hökümiti uyghurlar diyarida ijra qiliwatqan türlük tedbirlerning peqet uyghurlarni assimilyatsiye qilishtek birla meqsiti barliqini sherhleydu. Uning qarishiche, xitay hökümiti mushu meqsetke yétish üchün nishanini uyghur ösmürlirige qaratqan. Buning bilen uyghur ösmürlirini özlirining edebiyatidin, tarixidin yiraqlashturup ularni «men junggoluq» deydighan mangqurtlargha aylandurushqa urunghan.

Maqalida bu heqte mexsus toxtalghan munewwer chetellerde köpligen uyghur yashlirini körgenlikini yazidu. U körgen bu yashlar qolliridiki pasportning xitay pasporti bolghanliqi sewebidin emes, belki ular chetelge chiqishtin burun qobul qilghan maaripning tesiride özlirini «men junggoluq» dep qarashqa adetlengen. Buning bilen ularda öz millitini pes körüsh, uyghur jemiyitini yaratmasliq xahishi rawurus bash kötürgen. Buning bilen zor bir türküm uyghur ösmürliri «uyghurluq halitini saqlap qélish» bilen «xitay jemiyitige qoshulup kétish» ariliqida téngirqap qélishtek bir xeterlik halet peyda bolghan. U bu jehette chetellerdiki yashlarda mewjut bolghan ewzellik we kemchillik heqqide toxtilip ötti.

Munewwerning diqqitini tartqan yene bir nuqta shu bolghanki, uyghurlarning milliy kimlikini zor küch bilen yoqitiwatqan xitay hökümiti herqachan tashqi dunyani «mahirliq» bilen aldap kelgen. Buningda herwaqit qollinilidighan usullarning biri «shadiman» uyghurlarni sehnige élip chiqip ularni usul oynitish arqiliq bashqilarni uyghurlarning qandaq «bextiyar» turmush kechürüwatqanliqigha ishendürüsh, shuning bilen birge uyghurlar heqqidiki teshwiqatlarda herqachan «güzel qizlarning» qum barxanliri arisidiki jilwidar ussulgha jör bolushi heqqidiki körünüshlerni qollinish bolghan. Ular mushular arqiliq uyghurlarning «oghri» we «yanchuqchi» dep yeklinishi, «térrorchi» dep jazalinishidek éghir réalliqni yapmaqchi bolghan. Shunga munewwer erkin dunyadiki uyghurlar bu jehette melum tirishchanliqlarni körsitishi kérek, dep qaraydu.

Uyghurlarning milliy kimliki ene shundaq qatmu-Qat krizislar we müshkülatlargha duch kéliwatqan bir murekkep ehwalda munewwer «biz namayish qilish arqiliq heqiqetni körsitishimiz lazim» dep qaraydu. Uning pikriche, xitaydiki diktator tüzümide namayish qilishtek eng addiy insan heqqidin mehrum qaldurulghan uyghurlarning éytalmighan sözlirini erkin dunyadikilerning bashqilargha anglitish mejburiyiti bar. Uning neziride yürikini daghlawatqan dertlerni tinchliq sheklide ipadileshning héchqandaq imkaniyiti bolmighan uyghurlargha namayishqa chiqish hemde ay-Yultuzluq kök bayraqni égiz kötürüp besh yultuzluq qizil bayraqqa robro bolushtin bashqa héchqandaq tallash mewjut emes.

Gérmaniyede Xitaygha Qarshi Namayish Élip Bérildi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-10-02

Merkizi myunxén shehiridiki d u q ning teshebbusi, «yawropa sherqiy türkistan birliki» teshkilatining teshkillishi bilen xitay konsulxanisi aldida ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2017-Yili 2-Öktebir, myunxén.

Merkizi myunxén shehiridiki d u q ning teshebbusi, «yawropa sherqiy türkistan birliki» teshkilatining teshkillishi bilen xitay konsulxanisi aldida ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2017-Yili 2-Öktebir, myunxén.

 RFA/Ekrem

Bügün, yeni 2-Öktebir küni gérmaniyening myunxén shehiridiki xitay konsulxanisi aldida naraziliq namayishi élip bérildi.

Merkizi myunxén shehiridiki d u q ning teshebbusi, «yawropa sherqiy türkistan birliki» teshkilatining teshkillishi bilen 2-Öktebir küni myunxén shehiridiki xitay konsulxanisi aldida naraziliq namayishi bolup ötti. Namayishqa myunxén, frankfurt, karlsirux we etraptiki sheherlerdiki köpligen uyghurlar kélip qatnashti.

D u q bayanatchisi dilshat rishit ependi, d u q teshebbusi bilen xitayning dölet bayrimi künide herqaysi ellerde élip bériliwatqan namayishlarning xitay hakimiyitige qarshi xelqaraliq bir heriket bolghanliqini bildürdi.

Myunxéndiki namayishchilar ay-Yultuzluq kök bayraq, türlük teshwiqat lozunkiliri we resimlik taxtaylarni kötürüshüp, uyghurche, gérmanche, xitayche jarangliq shoarlar bilen xitay hakimiyitige bolghan ghezeplirini ipade qilishti.

Bu namayishni uyushturghan «yawropa sherqiy türkistan birliki» ning reisi turghunjan alawudun hajim neq meydanda ziyaritimizni qobul qilip, bu qétimqi namayishni uyushturushtiki seweblerni izahlap ötti.

Gérmaniyediki uyghur paaliyetchi we jamaet erbabi ablimit tursun ependi, xitayning nöwette uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan wehshiy siyasetlirining cheteldiki köpligen uyghurlarning qattiq ghezipini qozghawatqanliqini tilgha aldi.

Namayish jeryanida yene birqisim siyasiy aktiplar we diniy zatlar nutuq sözlep, xitaygha qarshi küreshni yenimu kücheytishni teshebbus qilishti. Gérmaniyediki jamaet erbabliridin abdullah ependimu namayish axirida kök bayraqqa atap yazghan shéirini jamaetke teqdim qildi.

Saet 15:00 te bashlanghan bu namayish ikki saetke yéqin dawamlashti.

 

Xitay Köchmenlirining Uyghur Diyaridiki «Muqimliq Tedbirliri» ge Bolghan Inkasliri

Muxbirimiz méhriban
2017-10-03
Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

 AFP

Xitayning 1-Öktebirdiki dölet bayrimi mezgilide uyghur diyarida barghanche küchiyiwatqan «muqimliq tedbirliri» ge qarita rayondiki puqralarning inkasini bilish üchün qeshqer, xoten qatarliq jaylardin ehwal igileshke tirishtuq.

Xotendiki xuayi méhmanxanisidin téléfonimizni alghan xitay ayal mulazimetchi xadim xotende qattiq bixeterlik tedbirliri yolgha qoyulghanliqini bildürdi.

Ayal mulazimetchi xadim: bu yerning amanliq tedbirliri intayin yaxshi.

Muxbir: anglishimizche u yerdiki qattiq bixeterlik tedbirliri silerning tijaritinglargha tesir yetküzüptu, siler bu weziyetni qobul qilalamsiler?
Ayal mulazimetchi: konkrét ehwallarni menmu sizge éytalmaymen, emma hazir köp mesile yoq, bizmu bu ehwalgha könüp qalduq.

Muxbir: hazirqi qattiq tekshürüsh silerning tijaritinglargha passip tesir körsetmidimu?
Ayal mulazimetchi: yaq, yaq, héchqandaq passip tesir körsetmidi.

Muxbir: anglishimizche, her 200 métirda saqchi munari bar iken. Saqchilarmu köp iken.
Ayal mulazimetchi: shundaq, u saqchi qarawulxanisi. Méhmanxanimizning udulidila bir saqchi qarawulxanisi bar, qarawulxanida 24 saet saqchilar nöwetchilik qilidu. Herbir kochida saqchi aptomobilliri charlap yüridu.

Muxbir: sizningche hazirqi weziyette mushundaq tedbir qollinish lazimmu?
Ayal mulazimetchi: méning qarishimmu? men bu yerlik, méningche, bu yerning amanliq ehwali hazir intayin yaxshi. Köp mesile yoq.

Muxbir: sizningche puqralar buni qobul qilalamdu?
Ayal mulazimetchi: méni sorisingiz, men qobul qilalaymen, emma peqet men özümgila wekillik qilalaymen.

Muxbir: sizningche, hökümet mushundaq qattiq tedbir qollinishi kérekmu?
Ayal mulazimetchi: men bundaq qilishi kérek démidim, men peqet ularning bundaq qilishida ularning özlirining melum asasi bar dep bilimen. Men bir addiy puqra, men némimu déyeleymen?!

Muxbir: ilgirikige sélishturghanda, hazir qandaq perq bar dep qaraysiz?
Ayal mulazimetchi: méni désingiz, men bu ishlar bizge tesir qilmaydu, dep qaraymen. Méning démekchi bolghinim, men shexsen qobul qilalaymen, emma ular (uyghurlarni démekchi) buninggha qandaq qaraydu, buni men bilmeymen.

Qeshqer konasheherlik nahiyelik méhmanxanidin téléfonimizni alghan xitay mulazimetchiliri hökümetning rayonda yolgha qoyuwatqan muqimliq tedbirlirini qobul qilalaydighanliqini we bu weziyettin razi ikenlikini bildürdi.

Téléfonimizni deslep bir ayal mulazim aldi, uningdin nöwettiki qattiq muqimliq tedbirlirige inkasini sorighinimizda u bu xil qattiq tedbirlerni qobul qalalaydighanliqini bildürdi.

Muxbir: men nöwette yolgha qoyuluwatqan qattiq muqimliq tedbirlirige qarita xitaylarning inkasini bilmekchi idim.
Xitay mulazimetchi ayal: biz hemmimiz bu ehwalgha könüp kettuq, bu xil weziyettin qorqush tuyghusimu yoq bizde. Bu xil weziyetni biz qobul qilalaymiz.

Muxbir: undaqta sizning qarishingiz qandaq? siz bundaq qattiq tedbir élishni toghra dep qaramsiz yaki xata boldi dep qarawatamsiz?sizningche hazirqi siyaset qattiq bolup ketmidimu?
Xitay mulazimetchi ayal: siyasette qattiq tedbirlerning qollinishi bizni qoghdash üchün boluwatidu.

Muxbir: siz mushundaq qilish toghra dep qaraydikensiz. Undaqta, saqchilar yoq bolsa qandaq qilisiler?siz bu xil qattiq bashqurush ularni(uyghurlarni) renjitidu dep qarimamsiz? siler bu xil naraziliq keypiyatidin ensirimemsiler? sizningche téximu köp saqchilar silerni qoghdishi kérekmu?

Emma téléfonda deslepki soallirimizgha jawab bergen bu ayal mulazimetchi bu soallargha jawab bermidi. Shu chaghda ayal mulazimetchi bilen sözlishiwatqan meydanda xitay millitidin bolghan yene bir er kishining uninggha téléfonni qoyuwétish heqqide dégen gepliri anglandi.

Namelum er: gep qilma, téléfonni üzüwet!

Ayal mulazimetchi sözlishiwatqan téléfonni er kishige bergendin kéyin, xitay er xizmetchisi rayondiki «muqimliq tedbirliri» ge qandaq qaraydighanliqi heqqidiki soallirimizgha rayon weziyitining nahayiti yaxshi ikenlikini tekitlep, éhtiyatchanliq bilen jawab berdi.

Muxbir: siz xenzu millitidin bolghan bir puqraliq salahiyitingiz bilen hazir shinjangda yürgüzülüwatqan alahide siyasetke qandaq qaraysiz?
Xitay xadim: nahayiti yaxshi dep qaraymen.

Muxbir: igilishimizche, ichkiri ölkilerdin perqliq halda rayonda saqchilar intayin jiq iken, bolupmu rayonda uyghurlargha qaritilghan bashqurush intayin ching iken. Siz bir xenzu bolush süpitingiz bilen buninggha nisbeten qandaq keypiyatta boluwatisiz?
Xitay xadim: keypiyatim intayin yaxshi.

Muxbir: saqchila intayin köpken. Anglishimizche, her 200 métirda birdin saqchi qarawulxanisi bar deydu. Bundaq ehwalda qandaq tuyghuda boluwatisiz?
Xitay xadim: chégra rayondiki siyasette bu! normal ehwal dep qaraymen.

Muxbir: siz bu xil qattiq bashqurushni normal dep qaramsiz?
Xitay xadim: nahayiti normal dep qaraymen. Méningche, bu tedbirler bolidu.

Söhbet jeryanida bu xitay xadim téléfonning amérikadin kelgenlikini we özining «erkin asiya radiyosi» ning muxbiri bilen paranglishiwatqanliqini bilgendin kéyin, pozitsiyesini keskinlik bilen özgertti. Shuning bilen bir waqitta u yene nahayiti qetiylik bilen bashqa dölet muxbirlirining xitayning ichki ishlirigha arilashmasliqini agahlandurdi.

Muxbir: bizge rayondiki bashqurushning qattiqliqi heqqide uchurlar kelgen, shunga ehwal igilep baqay dégen idim.
Xitay xadim: siz qeyerning adimi? siz qaysi tarmaqta ishleysiz?

Muxbir: men amérikidiki «erkin asiya radiyosi» ning muxbiri.
Xitay xadim: sizning bizning ishlirimizgha arilishish heqqingiz yoq.

Muxbir: bu ichki ishlargha arilishish emes. Biz peqet xitay puqralirining bu xil siyasetke qarita inkasini igilep baqmaqchi. Yeni démekchi bolghinim, rayonda tijaret qiliwatqan xitay karxanichiliri, méhmanxana-Réstoran xojayinlirining hazir yürgüzülüwatqan bu yuqiri bésimliq siyasetke qarita inkasini bilip baqay dégen idim.
Xitay xadim: bular toghriliq uchur bérishke bolmaydu.

Muxbir: némishqa? sewebini bilsem bolamdu?
Xitay xadim: bularni sanga désem bolmaydu. Bu ichki qisimdiki ehwallar.

Muxbir: emma uyghurlar buningdin narazi iken, xenzularning bu heqtiki qarishini bilsem deymen.
Xitay xadim: bu tüzümdin kim rahetsiz iken?

Muxbir: uyghurlarning intayin narazi ikenliki melum.
Xitay xadim: ular naraziliqini sanga éyttimu? u kim iken?

Muxbir: shundaq, ular inkas qildi, bir muxbir bolush salahiyitim bilen sizning qarishingizni bilip baqay deymen.
Xitay xadim: bu ehwallarni ashkarilashqa bolmaydu, sewebini sanga désem téximu bolmaydu.

Muxbir: undaqta, shexsen özingizning qarishi qandaq? siz bu xil qattiq bashqurush tedbirliridin qorqush hés qilmamsiz?
Xitay xadim: méning keypiyatim bekla yaxshi.

Muxbir: chünki saqchilar sizni qoghdaydu, shundaqmu?
Xitay xadim: bashqilarnimu qoghdaydu, uyghurlarmu xitay puqrasi.

Muxbir: emma uyghurlar méhmanxanilarda yatalmaydiken, uyghurlar qeyergila barsa tekshürüshtin ötidiken shundaqla bu tekshürüsh bekla qattiq iken. Inkaslarda ular özlirining 2-Derijilik puqra muamilisige uchrawatqanliqidin shikayet qiptu.
Xitay xadim: bundaq ehwal yoq. Biz xenzularmu oxshashla qattiq tekshürüshtin ötimiz.

Muxbir: siler xenzularmu tekshürüshtin ötidikensiler. Siler bu ehwallardin awarichilik hés qilmamsiler?
Xitay xadim: yaq, awarichilik hés qilmaymiz, chégra rayonda yolgha qoyulghan siyaset bolghachqa chüshinishke bolidu.

Muxbir: yeni hökümetning rayonda yolgha qoyuwatqan bu xil qattiq qol siyasetlirini qobul qilishqa bolidu, dep qaraysiz, shundaqmu? men shundaq xewer bersem bolamdu?
Xitay xadim: toghra, shundaq démekchimen.

Halbuki bu yil 9- Ayning béshida qeshqerning qaghiliq nahiyesidin ziyaritimizni qobul qilghan bir xitay sodiger nöwette uyghur diyarida yolgha qoyuluwatqan bu xil «muqimliq tedbirliri» ni uyghurlargha qaritilghan «radikal basturush siyasiti» dep eyibligen idi.

U eyni waqittiki ziyaritimiz jeryanida mundaq dégen idi: «men shinjangdiki bixeterlik tedbirliri ziyade mukemmel we qattiq dep qaraymen. Hazir yerlikning siyasiti hemmide muqimliqni tekitlesh, muqimliq xizmitini ching tutush. Ular üchün iqtisadiy qurulush mesile emes. Méningche, dairiler hazir bu jayda muqimliqni saqlashni ziyade tekitligenliki seweblik ziddiyet barghanche ötkürleshken bir weziyetni özi peyda qiliwatidu. Hemme jayda közitish esliheliri yeni kaméraliri bar. Bizning shirkitimizning qilidighan ishimu alaqe üsküniliri, közitish kamérasi we bixeterlik eswablirini ornitish.»

Eyni chaghda bu xitay sodiger yene hökümet dairilirining ulargha oxshash xitay tijaretchilirining rayon weziyiti heqqidiki naraziliq teleplirini qobul qilmaywatqanliqidin shikayet qilghan idi.

Xitay sodiger öz naraziliqini bildürüp mundaq dégen idi: «hey, némisini deysiz. Hazir yerlikning siyasiti hemmide muqimliqni tekitlesh, muqimliq xizmitini ching tutush. Ular üchün iqtisadiy qurulush mesile emes. Uyghurlar teqib astigha élinip, xalighan jaylargha bérip ishlesh erkinlikidinmu mehrum qilinmaqta. Bu xil qattiq siyaset bizge oxshash tijaret qiliwatqan, shirket échiwatqan xitaylarning uyghurlarni yallap ishlitishige qiyinchiliq shekillendürüwatidu. Biz hazir tijarette éghir ziyan tartiwatimiz.»

Bu xitay tijaretchi uyghur diyaridiki qattiq basturush weziyitige qarita endishisini bildürüp: «men shinjanggha kelginimge 10 yil bolay dédi. Deslep kelgen chaghlarni séghinish ichide esleymen. U chaghlarda uyghurlar bilen xenzular azade paranglishattuq, psixik jehettimu tosalghular yoq idi. Hazir bashqilar (uyghurlarni démekchi) sen bilen sözlishishke jüret qilalmaydu, rast gépini qilmaydu! méningche, bu xil ehwal yerlik uyghurlarda wehime we qorqunch tuyghusi qozghaydu. Hés qilishimche, naraziliq keypiyati küchlük, düshmenlik nezirini ularning közidin körüsh mumkin, emma, ular sizge buni éytmaydu. Hazir uyghurlardiki naraziliq keypiyati barghanche küchiyiwatidu, bu méni ensiritidu.» Dégen idi.

UYGUR TÜRKLERİ, ŞİDDETİ PROTESTO ETTİ

ADANA’da, Doğu Türkistan’daki Müslümanlar’a yönelik şiddeti protesto etmek için toplanan Uygur Türkleri, tarihi Taşköprü üzerinden Seyhan Nehri’ne karanfil…

Uygur Türkleri, Şiddeti Protesto Etti

01 Ekim 2017 Pazar 13:13

ADANA’da, Doğu Türkistan’daki Müslümanlar’a yönelik şiddeti protesto etmek için toplanan Uygur Türkleri, tarihi Taşköprü üzerinden Seyhan Nehri’ne karanfil bıraktı. Çin’in, Doğu Türkistan’daki Müslümanlar’a yönelik şiddet uyguladığını söyleyen Uygur Türkü Osman Turan, beraberindeki kadın ve çocuklar ile Taşköprü üzerinde yürüdü. Ellerindeki Türk ve Türkmen bayraklarıyla slogan atan grup, Uygur topraklarındaki işgalin son bulmasını istedi. Grup adına konuşan Osman Turan, katliamın her geçen daha büyük boyutlara ulaştığını belirterek, “Topraklarımızda özgürce dil ve dinimizi yaşamak istiyoruz. İşgal son bulsun, tüm dünya bunu duysun” dedi. Açıklamanın ardından şehit olanlar için Kuran-ı Kerim okundu. Grup daha sonra Seyhan Nehri’ne karanfil bıraktıktan sonra dağıldı.

DHA

http://m.arti49.com/uygur-turkleri-siddeti-protesto-etti-945206h.htm

Almatada Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Milliy Armiyesi Qomandani Zunun Téyipof Xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-09-28

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining muawin bash qomandani zunun téyipof tewellutining 100 yilliqini xatirilesh paaliyitide oghli jesur téyipof söz qilmaqta. 2017-Yil 23-Séntebir, almata.

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining muawin bash qomandani zunun téyipof tewellutining 100 yilliqini xatirilesh paaliyitide oghli jesur téyipof söz qilmaqta. 2017-Yil 23-Séntebir, almata.

 RFA/Oyghan

24-Séntebirde almatada quddus ghojamyarof namidiki jumhuriyetlik dölet akadémiyelik uyghur muzikiliq komédiye tiyatirining kichik zalida sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining muawin bash qomandani, général zunun téyipofning 100 yilliqigha béghishlanghan xatirilesh paaliyiti ötti. Uninggha ziyaliylar, yurt-Jamaetchilik, merhumning uruq-Tughqanliri qatnashti.

Yighingha dunya uyghur qurultiyi reisining ottura asiyadiki orunbasari erkin exmetof riyasetchilik qildi. Aldi bilen zunun téyipofning ömür bayani heqqide qazaqistan uyghur yashliri birlikining ezaliri bextinur sidiqowa, adilem mesimjan we shahidem yüsüpowalar tepsiliy doklat qildi. Andin sözge chiqqan tarixchi qehriman ghojamberdi ötken esirning 40-Yilliri uyghur diyarida ewj alghan xitayning gomindang basqunchilirigha qarshi azadliq herikiti, uning sewebliri we aqiwetliri, xitayning ilgiriki gomindang we kéyinki kommunistik hakimiyetlirining hem sowét ittipaqining uyghur élidiki azadliq herikitini bésishi, zunun téyipofning azadliq herikettiki orni we roli, uning qazaqistandiki paaliyiti, teqdiri we uning ilgiri sürgen asasiy idiyiliri heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Qehriman ghojamberdi, zunun téyipofning uyghur milliy rohini oyghitishta maaripning roligha alahide diqqet qilinghanliqini tekitlep, bügünki künde qazaqistan jumhuriyitide yaritilghan sharaitlardin paydilinip, milliy maaripni, medeniyetni, edebiyatni, senetni rawajlandurush lazimliqini, yashlarning bilimge bolghan intilishini terbiyeleshning muhimliqini bildürdi.

Ötken esirning 40-Yilliri uyghur élining ghulja shehiride qurulghan «azadliq teshkilatining» aktip ishtirakchilirining biri zunun téyipof 1917-Yili qazaqistanning yarkent shehiride déhqan ailiside dunyagha kelgen. Uning rus mektipide oquwatqan waqti sowét hakimiyitining yéza igilikini zorluq bilen kolléktiplashturush dewrige toghra kélip, jay-Jaylarda baylarning, ottura halliq déhqanlarning mal-Mülkini musadire qilish ishliri yürgüzülüwatatti. Shu sewebtin zunun téyipof ailisimu bashqilar qatarida, ghulja shehirige köchüp kétishke mejbur boldi. U, shu dewrning inawetlik shexslirining biri, meripetperwer zat hüsenbay musabayéfning kön zawutida addiy ishchi, andin zawut boyiche bash ustining yardemchisi bolup ishlidi.

Tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, zunun téyipof 1944-Yili aprél éyida qurulghan mexpiy «azadliq teshkilati»gha eza bolup, abdukérim abbasof, qasimjan qembiri, reximjan sabirhaji, elixan töre, abdurup mexsum qatarliq milliy-Azadliq herikitining aktip ishtirakchiliri bilen bir septe boldi. U üch derwaza, nowiygorod, ‹silingbu› (qomandanliq shtabi), herembagh we bashqimu jaylarni azad qilish üchün bolghan shiddetlik jenglerge rehberlik qildi.

Zunun téyipofni xatirilesh yighinida sözge chiqqan uning perzentliridin mubarek israyilowa we reghne qasénowalar merhumning uyghur milliy-Azadliq herikitige qoshqan töhpisi, uning qazaqistandiki hayati, insaniy xisletliri heqqide öz eslimilirini bayan qildi.

Zunun téyipof 1945-Yili 8-Aprélda sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiyesi qurulghanda, uning muawin qomandanliq wezipisige teyinlendi. Milliy armiyening podpolkowniki, andin polkowniki zunun téyipof «azadliq», «istiqlaliyet üchün küresh», «baturluq», «sadaqet» we bashqimu ordén we médallar bilen mukapatlanghan.

1949-Yili, 10-Ayda xitay kommunistik armiyesi uyghur élini igiligendin kéyin, zunun téyipof «shinjang herbiy rayoni» ning muawin shtab bashliqi wezipisige belgilinidu. U milliy armiye xitay xelq azadliq armiyesining 5-Korpusi bolup özgertilgendin kéyin uni saqlap qélish heriketlirini qilghan bolsimu, xitay hakimiyiti teripidin ongchilliqta, milletchilikte eyiblinip, jismaniy emgek bilen özgertish lagérigha palanghan idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan zunun téyipofning qizi mubarek israyilowa xatirilesh kéchini uyushturghan qehriman ghojamberdi, tursun arziyéf we yashlar uyushmisigha özlirining minnetdarliqini bildürüp, mundaq dédi: «heqiqeten atam zunun téyip xelq üchün küreshken ajayip bir insan. Men özüm tarix muellimi bolghan üchün dahiylar heqqide balilargha köp ders ötettim. Oylap baqsam, atimiz zunun téyipof, exmetjan qasimi, elixan töre, amal yoq, bularning ishi emelge ashmidi. Biraq ularning ishini dawamlashturidighan bizning yashlirimiz. Shular mushularning kim ikenlikini bilse. Uning qilghan ishlirining emelge ashmighanliqi we ashqanliqining asasiy seweblirini bizning yashlirimiz chüshense iken deymen. Dadam yashlarning bilim élishigha nahayiti köp köngül bölgen adem».

Mubarek israyilowaning éytishiche, zunun téyipof 1977-Yili bilim qazaqistan ministirliqi rehberlikining aldigha kirip, 26 uyghur balisining almata shehiridiki abay namidiki qazaq pédagogika institutigha oqushqa sirttin chüshüshige yardemleshkenlikini, daim öz balilirigha, bashqimu uyghur balilirigha bilimning insan üchün neqeder ulughluqi heqqide nesihetler bergen idi.

Zunun téyipof 1961-Yili ailisi bilen qazaqistan diyarigha köchüp chiqip, almata shehirige orunlishidu. U 1961- We 1965-Yillar ariliqida almatadiki aliy partiye mektipide oqup, ozuq-Tülük sanaiti xadimliri kespiy ittipaqining almata wilayetlik komitétining reisi bolup ishligen we 1977-Yili hörmetlik dem élishqa chiqqan.

Zunun téyipof ötken esirning 70-Yillirining béshida 1944- We 1949-Yillardiki sherqiy türkistan milliy-Azadliq inqilabi heqqide xatire yazghan. Bu eser «azadliq üchün küresh» nami bilen rus tilida 1974-Yili moskwada 15 ming nusxa bilen neshr qilindi. Mezkur emgek 1977-Yili «sherqiy türkistan yéride» dégen nam bilen uyghur tilida yoruq kördi. Zunun téyipof 1984-Yili 67 yéshida alemdin ötti.

Ziyaritimizni qobul qilghan mezkur murasimgha qatnashqan almata shehirining gorniy gigant mehellisining turghuni, tiliwaldi qurbanof ependi zunun téyipofning ömür bayani heqqide doklat qilghan yashlargha hemde sherqiy türkistan jumhuriyitining tarixi heqqide toluq tepsilat bergen qehriman ghojamberdige chong rehmet éytti we uyghurlarning ataqliq shexsliri heqqide mushundaq paaliyetlerni ötküzüp turushning muhimliqini, uning yashlar üchün terbiyiwi ehmiyitining zor ikenlikini alahide tekitlidi.

Mezkur paaliyette qazaqistan uyghur yashliri birlikining uyushturushi bilen konsértliq programma körsitildi. Andin yighingha kelgen méhmanlar zunun téyipofning perzentliri bilen xatire süretke chüshti.

Teywenlikler Yighinida Uyghurlar Bilen Teywen Hemkarliqini Kücheytish Tekitlendi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-10-01

Bérlinda chaqirilghan yawropa teywen teshkilatliri fédératsiyesining 47-Nöwetlik qurultiyidin bir körünüsh. 2017-Yil 1-Öktebir, bérlin, gérmaniye.

Bérlinda chaqirilghan yawropa teywen teshkilatliri fédératsiyesining 47-Nöwetlik qurultiyidin bir körünüsh. 2017-Yil 1-Öktebir, bérlin, gérmaniye.

 RFA/Erkin

Gérmaniyening paytexti bérlinda chaqirilghan yawropa teywen teshkilatliri fédératsiyesining 47-Nöwetlik qurultiyi bilen «teywendiki herbiy hakimiyetning axirlashqanliqining 30 yilliqi» mawzuluq yighinda teywen bilen uyghurlar otturisidiki hemkarliqni kücheytish kérekliki tekitlengen.

Mezkur ikki yighingha alahide teklipke binaen dunya uyghur qurultiyi bash katipi dolqun eysa, dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat réshit ependiler qatnashqan. Mezkur qurultay bilen «teywendiki herbiy hakimiyetning axirlashqanliqining 30 yilliqi» mawzuluq yighin birlikte ötküzülgen bolup, yighinda buningdin 30 yil ilgiri teywende gomindang hökümiti teywendiki yerlik milletlerge qarita qirghinchiliq siyasiti élip barghanliqi, mezkur siyaset tüpeylidin, ölüm jazasi bérish, iz-Déreksiz yoq bolup kétish hadisilirining yüz bergenliki, buninggha qarshi küresh netijiside, teywende diktator tüzümge xatime bérilip, démokratiye tüzümige ötülgenliki xatirlengen.

Mezkur yighingha yawropdiki teywenlikler, amérika, kanada, awstralye we yaponiye qatarliq döletlerdin kelgen teywenning musteqilliqini yaqlighuchi mutexessisler qatnashqan we ilmiy doklatlirini bergen. Échilish murasimigha teywen prézidénti sey yingwén xanim widiyo nutqi ewetip, mezkur ikki yighinning muweppeqiyetlik ötüshini tiligen.

Biz neq meydangha téléfon qilip yighin heqqide melumat igiliduq. Dunya uyghur qurultiyi bash katipi dolqun eysa ependi bu yighingha dunyaning herqaysi jayliridin kelgen teywenlikler, parlamént ezaliri we teywendin kelgen dölet rehberliridin bolup köp sanda kishining ishtirak qiliwatqanliqini bayan qildi.

Yighinda söz qilghan dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat réshit ependi teywenning musteqilliqi bilen uyghurlarning musteqilliq bolushining xitayning tehditi astida ikenlikini, shunga xitaygha qarshi küreshte xelqaradiki hemkarliqni kücheytish kéreklikini tekitligenlikini bayan qilip mundaq dédi: «bu qétimqi yighinda teywenningmu her jehettin béyjing hökümitining tehditige uchrawatqanliqini, shunga xelqara sorunlarda xitaygha qarshi birlikte paaliyet élip bérishimiz kérekliki mesilisini otturigha qoydum. Uningdin bashqa teywen démokratiye bilen bashquriliwatqan bir dölet, rayondiki mesililerde bolupmu,uyghur mesiliside sükütte turmasliqi kéreklikini, pütün imkanliridin paydilinip, xitayning bügün uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitige dunyaning diqqitini tartish jehette küch chiqirishi kéreklikini tekitlep öttuq. Dunyaning herqaysi jayliridin kelgen muhim kishiler qatnashqan bu yighin uyghur mesilisini anglitish üchün yaxshi bir purset boldi dep qaraymen.»

30-Séntebir we 1-Öktebir künliri gérmaniyening bérlin shehride chaqirilghan yighinda, dunya uyghur qurultiyi rehberliri teywendin kelgen dölet rehberliri we teywenning gérmaniyede turushluq bash wekili ju wéyishiye ependiler bilen ayrim-Ayrim uchriship uyghur diyarining hazirqi weziyiti we dunya uyghur qurultiyi rehberlirining gomindang hökümiti hakimiyette turiwatqan mezgillerde teywenge wiza bermigenliki, hazir démokratiyeni ilgiri sürüsh partiyesi hakimiyet béshida bolghachqa buni bikar qilishi kéreklikini dégenlikini bayan qildi.

Dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat réshit ependi yighinchaqlap éytqanda bu yighingha xitayning tehditi astida turiwatqan teywen bilen uyghurlarning xelqarada hemkarliqni kücheytish mesilisining yighinda alahide tekitlengenlikini yighin ehliningmu buninggha alahide qiziqqanliqini bayan qildi.

Yawropa teywen teshkilatlar fédératsiyesi bu yil 47-Qétimliq qurultiyini her yili her xil dölette ötküzidighan bolup, qurultaydin bashqa her yili bir témida ilmiy muhakime yighinimu ötküzidiken. Mezkur yighingha dunya uyghur qurultiyi tunji qétim ishtirak qilghan.

Shwétsiye We Gollandiyede Xitaygha Qarshi Namayish Boldi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-10-01

Amistérdamdiki xitay elchixanisi aldida ötküzülgen namayish. 2017-Yil 1-Öktebir, amistérdam, gollandiye.

Amistérdamdiki xitay elchixanisi aldida ötküzülgen namayish. 2017-Yil 1-Öktebir, amistérdam, gollandiye.

 RFA/Ekrem

1-Öktebir küni shiwétsiyening sitokholim we gollandiyening amistérdam sheherliridiki xitay elchixana we konsulxaniliri aldida naraziliq namayishliri élip bérildi.

Shiwétsiyening sitokholim shehiridiki namayish meydanidin ziyaritimizni qobul qilghan abdullah ependi, bu namayishni «shiwétsiye uyghur maarip uyushmisi» orunlashturghanliqini we mongghullar, tibetlikler bilen birlikte namayish élip barghanliqini eskertip, bu qétimqi namayishning meqsidi heqqide toxtaldi.

Shiwétsiyediki namayish chüshtin kéyin saet 13:00 da bashlanghan bolup, ikki saet dawamlashqan bu namayishqa qatnashqan yene bir xanimmu, özining bu qétimqi namayish heqqidiki tesiratini bildürüp ötti.

1-Öktebir küni yene gollandiyening amistérdam shehiridiki uyghurlarmu «yawrupa sherqiy türkistan maarip jemiyiti» qatarliq teshkilatlarning teshkillishi bilen amistérdamdiki xitay konsulxanisi aldida saet 13:00-14:30 Giche namayish élip barghan bolup, neq meydandin ziyaritimizni qobul qilghan mezkur teshkilat rehberliridin abdurahman hajimmu xitay üchün dölet bayrimi bolghan bu künning uyghurlar üchün «matem küni» hésablinidighanliqini ilgiri sürdi. Mezkur teshkilatning mesulliridin obulqasim ependimu bu qétimqi namayish heqqide qarashlirini bildürdi.

Gollandiyediki jamaet erbabi, «yawrupa sherqiy türkistan maarip jemiyiti» ning mesulliridin eysa qarimu bügünki bu namayish heqqide toxtilip, pütün dunyadiki uyghurlarning zich ittipaqlishishini teshebbus qildi.

Namayishchilarning bildürishiche, ular ay-Yultuzluq kökbayraq we türlük teshwiqat lozunkilirini kötürüshüp, jarangliq shuarlar bilen xitay hakimiyitige bolghan ghezeplirini ipade qilish bilen birge, teshwiqat wastiliri arqiliq yerlik xelqqe xitay zulmini pash qilghan.

Amérikidiki Xitay Elchixanisi Aldida Namayish Ötküzüldi

Muxbirimiz irade

Washington we uning etrapidiki uyghurlar xitay elchixanisi aldigha toplinip namayish ötküzdi. 2015-Yili 30-Séntebir, washington.

Washington we uning etrapidiki uyghurlar xitay elchixanisi aldigha toplinip namayish ötküzdi. 2015-Yili 30-Séntebir, washington.

Photo: RFA

Dunya uyghur qurultiyi her yili «1-Öktebir» ni uyghurlar üchün «matem küni» dep élan qilghan bolup, dunyaning herqaysi jayliridiki uyghur jamaiti bu künde her xil shekillerdiki naraziliq paaliyetlirini teshkillesh arqiliq özlirining xitay hökümitige bolghan ghezipini ipadilep kelmekte. Bu yilmu amérika uyghur birleshmisining uyushturushi bilen amérikidiki uyghur jamaiti washingtondiki xitay elchixanisi aldigha toplinip öz naraziliqini ipadilidi.

1-Öktebir xitayning dölet bayrimi yétip kélish harpisida amérikidiki uyghur jamaiti 29-Séntebir washingtondiki xitay elchixanisi aldida uyushturghan namayishqa dunya uyghur qurultiyi aliy rehbiri rabiye qadir xanim özi biwasite ishtirak qildi.

Sherqiy türkistan marshi bilen bashlanghan namayishqa washington etrapida yashaydighan uyghur jamaitidin köp sanda kishi qatnashti.

Dunya uyghur qurultiyi aliy rehbiri rabiye qadir xanim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, uyghurlarning hazir tarixtiki eng éghir bésimgha duch kéliwatqanliqini bildürdi.

Namayish uyushturghuchi organ bolghan amérika uyghur birleshmisi reisi ilshat hesen ependimu ziyaritimizni qobul qildi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushidin zubeyre xanimmu namayish meydanidin ziyaritimizni qobul qildi.

Ay yultuzluq kök bayraqlar bilen tolghan xitay elchixanisi aldidiki namayish qizghin keypiyat ichide dawamlashti.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: