Uyghur Élidiki Chektin Ashqan Siyasetler Xelqaradiki Közetküchilerning Diqqitini Qozghimaqta

Xitay saqchilirining héytgah meschitining etrapidiki kéchilik bazarni charlap yürgen körünüshi. 2017-Yili 25-Iyun, qeshqer.

Xitay saqchilirining héytgah meschitining etrapidiki kéchilik bazarni charlap yürgen körünüshi. 2017-Yili 25-Iyun, qeshqer.

 AFP

Nöwette uyghur élide yürgüzülüwatqan chékidin ashqan qattiq qolluq siyasetler xelqara axbaratlarningmu diqqitini qozghimaqta.

Bu heqte élan qiliniwatqan maqalilerde, xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasitini yerliktiki bashqa milletlergimu kéngeytishi hem shundaqla siyasiy idiye terbiye merkezlirining xitay hökümitining islamgha qarshi siyasiti hem shundaqla chén chüengoning siyasiy muddiasi bilen bolghan baghlinishi mulahize qilinghan.

Bügün «asiya xewerliri» torida «xitayning uzaq gherbidiki islamgha qarshi zalim siyasetler kéngeymekte» mawzuluq bir maqale élan qilindi. Uningda xitay hökümitining uyghurlar nishan qilinghan nurghun bixeterlik tedbirliri bilen birlikte yene, bir qanche aydin buyan siyasiy terbiyelesh merkezlirini yolgha qoyghanliqi, kishilik hoquqni közitish teshkilatining bundaq merkezlerde tutup turuluwatqanlarning sanini bir qanche ming dep qaraydighanliqini bildürgen.

Maqalide yene, xitay hökümitining uyghur élidiki qazaq, qirghiz qatarliq bashqa türkiy milletlergimu bésim qilip, chetelge chiqip kirgenler yaki qazaqistan toghruluq parang qilghanlarni tutqun qilip, ularnimu yuqiridikidek terbiyelesh merkezlirige ewetiwatqanliqini bayan qilghan. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi maya wang «asiya xewerliri» gézitige qilghan sözide, xitay hökümitining ezeldin uyghurlarning chetel bilen bolghan alaqilirini késishke urunup kelgenlikini bildürgen. U buning sewebi üstide toxtilip «xitay hökümiti uyghurlar we bashqa türkiy xelqlerni hökümetke we milletler ittipaqliqi siyasitige sadiq emes, ular özlirini chetellerdiki musulmanlar we türkiy milletlerge bekrek yéqin tutidu, dep gumanlinidu» dégen. U sözide, xitay hökümiti uyghur élidiki muqimliqni saqlash halitini eng yuqiri pellige chiqarghanliqtin tebiiy halda buning tesirige qazaq, qirghizlarningmu uchrawatqanliqini eskertken.

Amérikadiki erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanim bolsa xitay hökümitining hazir uyghur diyarini bashqurushta qolliniwatqan tedbirlirining köpinchisining özi békitken qanunlargha xilapliqini bildürdi. U mundaq dédi: «biz bir qanche yildin béri xitayning shinjangdiki bashqurushta qollanghan tedbirliride nurghun qanunsizliqlarni körduq. Mesilen, ular bir tuyuqsizla bir qisim islamche isimlarni balilargha qoyushtin chekleydu. Halbuki, bu isimlarning beziliri xitay hökümiti özi élan qilghan kitablarda maqullanghan isimlar. Yene bir küni xitay hökümiti tuyuqsizla kishilerning kiyimlirige arilishidu yaki birer kishini haraq ichmiseng bolmaydu, deydu. Bularning hemmisi intayin qanunning sirtida ep bériliwatqan, öz meyliche heriketler. Eger xitay hökümiti shinjangda radikallishish xewpidin ensirigen teqdirdimu, uni bu usullar arqiliq hel qilmasliqi kérek».

«Asiya xewerliri» géziti maqaliside, xitay dairilirining uyghur élide jihad idiyesining tarqilishidin ensirigenliki üchün ghulja we altay qatarliq jaylarda pasportlarni yighiwalghanliqi we uyghur diyarida nurghun kishilerni namaz oqughanliqi, burut qoyghanliqi yaki rozi tutqanliqi üchün tutqun qiliwatqanliqini bayan qilghan.

Uyghur közetküchilerning qarishiche, pasport yighiwélish, namaz oqushni cheklesh we saqal qoyghanlarni tutqun qilish we bashqa cheklimiler uyghur diyarining jenubida, asasliqi uyghurlar zich olturaqlashqan jaylarda keng yolgha qoyulup kelmekte. Xelqara kechürüm teshkilatining xitay ishliri tetqiqatchisi wilyam ni «asiya xewerliri» ge söz qilip «xitay hökümitining nechche waqittin béri uyghurlargha we tibetlerge yürgüzüp kelgen zalim siyasetliri ularni yurtini tashlap qéchishqa mejburlidi. Emdi bu siyasetler qazaq, qirghizlarghimu kéngeydi» dégen. U yene «qazaq qirghizlargha qilinghan bu tuyuqsiz hujumni xitayning islamgha qaratqan bésim siyasitining hem shundaqla atalmish ‹chetel küchlirining suqunup kirishi› ni cheklesh herikitining bir qismi, dep qaraymen. Emma buning mentiqliq asasi yaki nezeriyewi asasi yoq» dégen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati tetqiqatchisi maya wang sözide, xitay hökümitining uyghur élidiki qattiq qolluq tedbirlirini chetel küchlirining suqunup kirishige hem shundaqla uyghurlarni chetellerdiki térrorluq teshkilatlirigha chétip chüshendürüsh arqiliq özining heriketlirini aqlap kelgen bolsimu, emma xitay hökümitining térrorluq tehditi heqqide ilgiri sürgenlirini ispatlashning mumkin bolmaywatqanliqini éytqan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori doktor sofi richardson bolsa xitay hökümitining «térrorluq» dégen sözni suyiistémal qiliwatqanliqini bildürdi. U: «menche xitay hökümitining térrorluq dégen térimni ishlitishke sherti toshmaydu. Chünki u bu sözni bekla éghir derijide suyiistémal qilip ketti. Xitay hökümiti üchün meyli tinchliqperwer bolsun, meyli zorawan heriket bolsun, yaki hökümet tenqid qilinip éytilghan söz bolsun hemmisi térrorluq hésablinidu. Eng qisqisi uninggha qanunliringni ijra qil, déyishmu térrorluq hésablinidu» dédi.

«Asiya xewerliri» géziti öz maqaliside, közetküchi maya wangning sözini neqil qilip turup, uyghur aptonom rayoni partkom sékrétari chén chüengoning xitay kompartiyesining 19-Qurultiyida siyasiy byurogha daimiy eza bolup kirish arzusi uning uyghur élini bundaq qattiq idare qilishtiki seweblerning biri bolushi mumkinlikini, uning mushu siyasiy meqsiti üchün «chetel küchlirining suqunup kirishi» ni bahane qilip turup, uyghur élini saqchi dölitige aylanduruwetkenlikini bayan qilghan hem bu yil 61 yashqa kirgen chén chüengoning 19-Qurultayda eng diqqet qozghawatqan bir shexs ikenlikini éytqan.(irade)

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: