Bir Uyghur Qizining Milliy Rohi:Uyghur Bolghanliqim Üchün Namayish Qilimen!

Munewwerning hékayisi (1)

Munewwerning maqalisi bésilghan zhurnal. Shu bettin resimge élinghan.

Munewwerning maqalisi bésilghan zhurnal. Shu bettin resimge élinghan.

Photo: RFA

Amérikada chiqidighan «diplomat» zhurnilining bu yil iyun éyidiki sanida «uyghur bolghanliqim üchün namayish qilimen» serlewhilik bir maqale élan qil

Maqale aptori hazir awstraliyede tébbiy penler boyiche magistir aspirantliqta oquwatqan uyghur qizi munewwer shemsidin abdulla idi.
«Diplomat» zhurnili amérikidiki oqurmenliri birqeder köp bolghan zhurnal bolup, u asiya qitesi we bashqa jaylarda yür bergen türlük weqeler heqqide yézilghan yuqiri sewiyelik analiz maqaliliri we bahalarni élan qilish bilen köpchilikke tonulghan.

Munewwer maqalisini awstraliyediki uyghur jamaitining xitay elchixanisi aldida ötküzgen namayishlirigha qatnashqanda herwaqit özini qiynap kéliwatqan iztirapliq soallar bilen bashlaydu. ‏«Men néme üchün bu jayda namayish qilimen?» derweqe, gherbtiki démokratik ellerde bu xildiki puqralar namayishi herwaqit söhbetlishishning orni qalmighanda qollinilidighan chare bolup, uning jemiyetke we hakimiyetke mueyyen tesir peyda qilidighanliqi köpchilikke sir emes. Emma, uyghurlarning xitay tewelikide qilghan herqandaq namayishi herqachan qirghinchiliq bilen axirlishidu, shundaqla uninggha qatnashqanlar «bölgünchilik» we «térrorluq» qa chétilip qalidu. U özining mushu xildiki namayishlargha qatnashqandiki hés-Tuyghuliri toghriliq sorighinimizda özining bu xildiki namayishlarni «muhim», dep qarapla qalmastin, belki yene «biz choqum uninggha qatnishishimiz lazim,» dep qaraydighanliqini bildürdi.

Munewwer maqalisining dawamida xitay hökümiti uyghurlar diyarida ijra qiliwatqan, emma uyghurlarning eng eqelliy insaniy heqlirini depsende qilishni meqset qilghan bir qatar siyasetlirini eslitip ötidu. Jümlidin diniy libaslarni we islami isimlarni meni qilish, ay-Yultuz belgilirini «sherqiy türkistan» chüshenchisige baghlap uyghurlarni jazalash, «amanliq» üchün uyghurlarning gén ewrishkisi (DNA) ni yighiwélish, maarip sistémisida uyghurlarning til-Yéziqini meni qilish, uyghurlargha qaritilghan tekshürüsh we nazaretni kücheytish qatarliqlardin taki yéqinqi mezgillerde otturigha chiqqan jüme namizida shi jinpinggha medhiye oqushqiche bolghan tedbirlerni epchillik bilen sanap chiqidu.

U bu heqtiki radiyo ziyariti jeryanida uyghurlar nöwette siyasiy, iqtisad we medeniyet saheliride duch kéliwatqan yuqiriqidek ehwallarni özining ingliz tilidiki bir shéirigha ilawe teriqiside yézip chiqish meqsitide qelem tewretkenlikini tilgha aldi. Emma mesililerning köplüki addiy bir ilawide ularning hemmisini eks ettürüp bolmaydighanliqini ishare qilghachqa bir addiy ilawe bir uzun maqaligha aylinip kétidu.

Munewwer maqalisining dawamida xitay hökümiti uyghurlar diyarida ijra qiliwatqan türlük tedbirlerning peqet uyghurlarni assimilyatsiye qilishtek birla meqsiti barliqini sherhleydu. Uning qarishiche, xitay hökümiti mushu meqsetke yétish üchün nishanini uyghur ösmürlirige qaratqan. Buning bilen uyghur ösmürlirini özlirining edebiyatidin, tarixidin yiraqlashturup ularni «men junggoluq» deydighan mangqurtlargha aylandurushqa urunghan.

Maqalida bu heqte mexsus toxtalghan munewwer chetellerde köpligen uyghur yashlirini körgenlikini yazidu. U körgen bu yashlar qolliridiki pasportning xitay pasporti bolghanliqi sewebidin emes, belki ular chetelge chiqishtin burun qobul qilghan maaripning tesiride özlirini «men junggoluq» dep qarashqa adetlengen. Buning bilen ularda öz millitini pes körüsh, uyghur jemiyitini yaratmasliq xahishi rawurus bash kötürgen. Buning bilen zor bir türküm uyghur ösmürliri «uyghurluq halitini saqlap qélish» bilen «xitay jemiyitige qoshulup kétish» ariliqida téngirqap qélishtek bir xeterlik halet peyda bolghan. U bu jehette chetellerdiki yashlarda mewjut bolghan ewzellik we kemchillik heqqide toxtilip ötti.

Munewwerning diqqitini tartqan yene bir nuqta shu bolghanki, uyghurlarning milliy kimlikini zor küch bilen yoqitiwatqan xitay hökümiti herqachan tashqi dunyani «mahirliq» bilen aldap kelgen. Buningda herwaqit qollinilidighan usullarning biri «shadiman» uyghurlarni sehnige élip chiqip ularni usul oynitish arqiliq bashqilarni uyghurlarning qandaq «bextiyar» turmush kechürüwatqanliqigha ishendürüsh, shuning bilen birge uyghurlar heqqidiki teshwiqatlarda herqachan «güzel qizlarning» qum barxanliri arisidiki jilwidar ussulgha jör bolushi heqqidiki körünüshlerni qollinish bolghan. Ular mushular arqiliq uyghurlarning «oghri» we «yanchuqchi» dep yeklinishi, «térrorchi» dep jazalinishidek éghir réalliqni yapmaqchi bolghan. Shunga munewwer erkin dunyadiki uyghurlar bu jehette melum tirishchanliqlarni körsitishi kérek, dep qaraydu.

Uyghurlarning milliy kimliki ene shundaq qatmu-Qat krizislar we müshkülatlargha duch kéliwatqan bir murekkep ehwalda munewwer «biz namayish qilish arqiliq heqiqetni körsitishimiz lazim» dep qaraydu. Uning pikriche, xitaydiki diktator tüzümide namayish qilishtek eng addiy insan heqqidin mehrum qaldurulghan uyghurlarning éytalmighan sözlirini erkin dunyadikilerning bashqilargha anglitish mejburiyiti bar. Uning neziride yürikini daghlawatqan dertlerni tinchliq sheklide ipadileshning héchqandaq imkaniyiti bolmighan uyghurlargha namayishqa chiqish hemde ay-Yultuzluq kök bayraqni égiz kötürüp besh yultuzluq qizil bayraqqa robro bolushtin bashqa héchqandaq tallash mewjut emes.

 

Munewwerning Hékayisi (2)

Munewwerning mukapatqa érishken sheiri. Shu zhurnalning bétidin resimge élinghan.

Munewwerning mukapatqa érishken sheiri. Shu zhurnalning bétidin resimge élinghan.

Photo: RFA

Munewwer shemsidin abdulla «diplomat» zhurnilida «uyghur bolghanliqim üchün namayish qilimen» serlewhilik maqalisini élan qilghandin kéyin, uning bu ishidin hemmidin bekrek söyüngini ata-Anisi boldi. Uning dadisi turghan abdulla ependi bu heqte toxtilip, bu maqalida ilgiri özi oylap kelgen bolsimu, emma qandaq ipadileshni bilelmigen pikirlerning nahayiti uqushluq shekilde otturigha qoyulghanliqini éytti.

Munewwerning anisi zubeyre shemsidin xanimmu ingliz tilida élan qilinghan bu maqale heqqide toxtalghanda özining heyranliqini yoshurmidi. Uning tesewwurida tébbiy penler boyiche magéstirliqta oquwatqan munewwerning uyghurlar hemde ular nöwette duch kéliwatqan siyasiy mesililer heqqide bunchilik chongqur chüshenchige ige bolushi heyran qalarliq ishlar idi.

Derweqe, chetellerge köchmen bolup chiqiwatqan uyghurlar sanining éship bérishi bilen amérika, yawropa elliri, awstraliye qatarliq jaylarda uyghur muhajirliri barghanséri zoriyiwatqan bir ijtimaiy topluqqa aylinishqa bashlidi. Halbuki, chetellerde tughulup shu jaylarning til muhitida ösüwatqan uyghur perzentlirining uyghur kimlikidin hemde uyghur tilidin barghanséri yiraqliship kétishi öz nöwitide yat ellerdiki uyghur ata-Anilarni herwaqit teshwishke sélip kéliwatqan bir chong ijtimaiy mesililerning biri bolup kelmekte.

Zubeyre shemsidin xanim bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida awstraliyede tughulup, ingliz tili muhitida ösüp yétilgen munewwerning uyghur tili hemde uyghur medeniyiti jehetlerde bunche etrapliq melumatliq bolalishini asasliqi u chong bolghan aile muhiti hemde jemiyettiki uyghurlargha munasiwetlik tashqi amillargha baghlaydighanliqini bildürdi.

Munewwerning dadisi turghan abdullamu ependi bu heqte pikir qilip, munewwerning kichikidin awstraliyediki uyghurlarning siyasiy paaliyetlirige, jümlidin xitay elchixanisi aldidiki namayishlargha qatniship chong bolghanliqini pexirlinish ichide eslep ötti.

Derweqe, munewwerning ata-Anisining bu jehettiki tirishchanliqliri özige yarisha méwe berdi. Bolupmu uyghurlarning meniwi hayati bilen chemberchas baghlinip ketken uyghur edebiyati munewwerning baliliqidin bashlap yétildürgen kitab oqush aditide tégishlik orun alghan idi. Munewwer buningda yalghuz kitab oqush bilenla cheklinip qalmay, yene öz aldigha meshiq eserlerni yézishni dawam qilghan idi.

Buning bilen kichikidin edebiy ijadiyetkimu hewes qilish bilen ötken munewwerning bu jehettiki meshiqliri uzun ötmey bashqilarning mueyyenleshtürüshige nail boldi. Uning shéiri eserliri u toluq ottura mektepte oquwatqan mezgillerdila oqutquchilirining tewsiye qilishi bilen bir qisim mukapatlargha namzat qilip körsitilip, yaxshi netijilerge érishken idi.

Munewwerning edebiy ijadiyitidiki eng yaxshi netijilerning biri uning ana yurt ishqidiki hés-Tuyghuliri asasida yézilghan «tunji ewlad ösmürning wetinini izdishi» namliq shéiri esiri boldi. Bu shéir awstraliyediki yéngi jenubiy walés uniwérsitétining ingliz tilida neshr qilinidighan «shékersiz» namliq edebiy zhurnilining 2017-Yili 20-Awghusttiki sanida élan qilindi. Bu shéirni qandaq bir sewebning türtkiside yézilip chiqqanliqi heqqide sorighinimizda munewwer bu heqte qisqiche chüshenche berdi.

Shéirda qelb rishtisi uyghur diyarigha tutashqan bir muhajir uyghur perzentining ana yurt ishqida örtengen qelb sadasi yuqiri istilistikiliq shekilde bayan qilinidu. Shuningdek uyghur diyarining yéqin ötmüshi we uning hazirqi haliti obrazliq we janliq teswirlinidu. Esli shéir inglizche yézilghan bolup, mezkur shéirning shair tahir hamut teyyarlighan uyghurche terjimisi esli eserning bediiy güzellikini melum derijide eks ettürüp béreleydu.

Men aldandim shu tolun aygha,
Oranghan idi u yalghan yipekke,
Yochun makanda chachmaqta shola,
Ötmüshte mewjut bolmighan saxta eslime goya.
Tenha yashimaqtimen,
Héchbir ejdadim yashap baqmighan bir zéminda.
Tolun ay pichirlaydu,
Kümüsh qirghaqlar qargha chümkelgen perqlerni eslitidu.
Yalqunning eksi xuddi qum baraxanliri kebi,
Méning rohim uning ilkide.
Meptunluq we qorqunch ichide,
Okyangha tashlanghan menggülük sholisi
Bir yat aralning.
Ilajim yoq tengritaghqa qaytishqa,
Shundaqla
Toxarlar makanigha.

Huwlighan böriler we chapqur atlar kelmeske ketti,
Owchi lachinlarning chirqiraq sadaliri bilen.
Oxshash bir tolun ayda zahir bolup,
Tenha men özüm.

U qiz deydu:
Karwanlar, tolghanghan rohlar ésingdimu?
Tilni yaridighan qoghunlarning shérinliki yadingdimu?
Nawat chaylarchu?
Yadingdimu men? dep soraydu. Etken chaydin kéyin
Naxsham bilen séni elley éter idim.
Ata-Aniliring ili wadisida
Tökken idi hörlük üchün issiq qénini,
Yételmigen armanlar qaldi uzaqta.

Emma u qiz shiwirlaydu
Kechmish hayatqa.
Téqimigha chüshken sumbul chachlar,
Teklimakanning issiq tiniqi.
Men peqet bir tashlanghan saye,
Chetellerde,
Zindangha qayta bend bolushtin qutulush üchün tirmishiwatqan.
Yurtum emma
Tolun aygha esir bolghan.
U manga, tekrar – Tekrar
Téxi menzilge yetmigenlikimni shiwirlaydu,
Taki men esliyeligüche,
Némining téxi bashlanmighanliqini bilgüche.
Emma men qaytalmaymen
Taki ashu weten hör bolmighuche,
Tolun ayning apetlik changgilidin
Qutulmighuche.
Qachaniki men qutulghanda,
Ashu saxta yipeklerdin
Oriwalghan
Méni asrap östürgen wetinimni.
Uchup barghum bar
Rohim manga tikilip turuwatqan ashu makangha,
Ottura asiyadiki derya boyigha jaylashqan ashu wadigha,
Shu tolun aygha esir bolghan we uning ichide panahlanghan wetenge. –eziz

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: