Xitay Terbiyelep Özgertish Sinipliri ning Chümbilini Achti

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

 AFP

Chén chuengo uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlinipla «esebiylikni tügitish xizmiti shinjangning ijtimaiy muqimliqi we ebediy eminliki, dölet bixeterlikige munasiwetlik chong ish» dep körsetken idi. Xitay hökümiti bu yil kirgendin buyan «esebiylikni tügitish nizami» ni we «térrorluqqa qarshi turush» qanuni jiddiy ijra qilishqa bashlash bilen teng, rayondiki her qaysi sheher, bazar asasiy qatlamlarda «esebiylikni tügitish terbiyelesh sinipi» namida yéngi shekildiki lagirlarni berpa qildi. Bu jaygha mejburiy qamalghanlar bilen sirtning alaqisini pütünley üzüp tashlap, ularning saq-Salametlik uchurinimu bermey, yépiq shekilde, xuddi türmilerdikidek bashquruwatqanliqi melum bolmaqta.

Deslep bu jaylar «esebiylikni, radikalliqni tügitish terbiyelesh merkezliri» dep ataldi. Kéyinche, «yépiq terbiyelesh merkizi» yaki «maarip bilen özgertish terbiyelesh merkizi», «téxnika ögitish merkizi» dégendek oxshimighan namlarda atashqa bashlidi.

Xitay dairiliri yépiq terbiyelesh merkezlirining emeliy ehwalini yoshurushqa tiriship kéliwatqan bolsimu, emma dairilerning minglarche uyghurlarni qanunsiz tutqun qilip, ulargha siyasiy terbiye élip bérish bahaniside erkinlikidin mehrum qiliwatqanliqidek bir qatar pakitlar ashkarilinip, xelqarada küchlük inkas qozghidi we kishilik hoquq teshkilatliriningmu diqqitini tartqan idi.

11-Séntebir küni «xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati», «xitay, shinjangdiki siyasiy öginish tutqunlirini qoyup béringlar» namliq bir parche doklat élan qilip, uyghurlarning xitay hökümiti teripidin mejburiy halda «yépiq terbiyelesh merkezliri» ge qamiliwatqanliqi, héchqandaq qanuniy asasiy bolmighan ehwalda uyghurlarni xalighanche tutqun qilishtek bu heriketni «dehshetlik bir qilmish» dep atidi.

Xitay hökümiti uyghur aptonom rayonidiki «yépiq terbiyelesh merkezliri» ni kéngeytip, tutqun kölimini zoraytish bilen birge bu terbiyelesh merkezlirini qurush siyasitini aqlash teshwiqatlirini kücheytip barmaqta. Bu yil 5-Ayda uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaq komitéti, soxu, ündidar supilirida «terbiyelep özgertish sinipi zadi qandaq jay?» dégen témida mexsus teshwiqat maqalisi élan qilip tarqitishqa bashlighan idi. Yéqinda buning yene awazliq nusxisi ijtimaiy alaqe wasitiliride tarqilishqa bashlidi.

Xitay mezkur teshwiqati arqiliq bu xil yépiq terbiyelesh merkezlirining pütün uyghur élini qaplighanliqidek, zor kölimini étirap qilghan. Uningda, bu xil atalmish terbiyelep özgertish siniplirigha teshkillengenler «diniy esebiylik, zorawan térrorluq idiyisidin yuqumlanghan, shunglashqa ular balnistta yétip dawalinishi kérek» dep körsitip, idiye jehette késelge giriptar bolghan dep ammini waqtida dawalash üchün, her qaysi wilayet, nahiye, sheher, rayonlarda tesis qilghan terbiyelep özgertish sinipliri ammigha nisbeten bir qétimliq heqsiz «balnistta yétip dawalinish» pursiti dep körsitip, pütün uyghur we bashqa yerlik milletlerni idiyiwi jehettin késel qatarida körüwatqanliqini ashkarilighan.

Xitayning bu teshwiqatigha inkas qayturghan amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependi, buni: «oghrining yüriki pok-Pok dégendek özining bu terbiyelesh merkezlirini échishtiki meqsetlirini perdazlap körsitishke aldirap kétiwatqanliqi» dep chüshinidighanliqini bildürdi.

U, xitayning bu teshwiqatini élip bérishqa qistighan amillarning, xelqraning mezkur mesilige bolghan inkasliri we özining pütün uyghur élini üsti ochuq türmige aylandurghanliqining pash bolup qiliwatqanliqi seweb boluwatqanliqini mulahize qildi.

Kanadadiki uyghur paaliyetchi ruqiye turdush xanim buni «xitay hökümitining sherqiy türkistanni bir lagérgha aylandurghanliqining iqrari, bu eyni waqittiki fashistlarning gérmaniyede yehudilargha ayrim lagérlarni qurup qul qilip ishletkinidinmu xeterlik we éghir bir mesile, chünki xitay bu lagérlar arqiliq uyghurlarni pütün bir millet süpitide méngisini, oy pikrini qayta programlimaqchi», dep mulahize qildi.
Ilshat ependi yene «buni kemsitish siyasitini ochuq ashkara élip bériwatqanliqini étirap qilghanliq» dep körsetti.

Bu awazliq teshwiqatta yene «idiye jehettiki késellik jismaniy jehettiki késelge oxshash choqum öz waqtida dawalash kérek», dep körsitilgen shundaqla u terbiyelesh merkezliride ularning némining toghra, némining xataliqini, némini qilish némini qilmasliqni öginidighanliqi sözlengen.

Ruqiye xanim, «bu xitayning pütün uyghurlargha ishenmeydighanliqini körsitip béridu, mejburiy halda terbiyelesh merkezlirige qamash arqiliq uyghurlarni pütünley kontrol qilish meqsitini ashkarilaydu. Bu emeliyette ten jazasidinmu éghir rohiy jaza» dep otturigha qoydi. Ruqiye xanim yene, bu xil rohiy bésim uzun dawam qilghanda, uyghurlar özlirining kimlikini yoqitidighanliqi, solanghan kishiler eger hökümetning telep qilghinini qilmisa, özgermise, qiyin-Qistaqlargha uchrishining mumkinlikini otturigha qoydi.

Terbiyelesh merkezliri heqqide oxshimighan jaylardin éniqlighan hemde delilligen melumatlirimizdin, bu xil jaylarda terbiyeliniwatqanlar arisida xitay millitidin bolghan birmu kishining yoqluqi pash bolghan idi. Shundaqla mezkezdiki terbiyelesh xadimliri bu heqte bergen izahatida, kursning meqsiti esebiylikni tügitish bolghachqa, kursantlar arisida xenzular yoqluqini bayan qilghan idi. Uchurlardin melum bolushiche, terbiyelesh merkizige qamalghanlar: adettiki dingha étiqad qilidighan amma, chetellerge chiqip kirgenler, dinda oqughanlar, sabiq siyasiy mehbuslardin tartip, geptin kétip qalghan dölet kadirliri we hetta mesuliyitini aktipliq bilen ada qilmighan kompartiye ezasighiche bolghan her sahe, her qatlamdiki kishiler iken.

Emeliyette xitay teshwiqatidiki bu sözler «xitayning uyghur we bashqa milletlerge qaratqan kemsitish siyasiti échip bérilgen» dep mulahize qilghan ilshat ependi, «bu xitay terbiyelep özgertish siniplirining chümbilini achti, biz bu pakittin ünümlük ijabiy paydilinishimiz zörür» dégen qarashlirini otturigha qoydi.

U, uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaqi komitéti tarqatqan bu awazliq teshwiqatni, xitay hökümitining bu qanunsiz lagérlarni uzun muddet dawamlashturidighanliqining béshariti dep bilsimu, emma u xitayni «yenila közligen meqsitige yételmeydu» dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. Ilshat hesen ependi: «terbiyelep özgertish jeryani qanche uzun dawam qilishi we kishilerning zor rohiy bésim we riyazet chékishidin qetiy nezer, xitay dairiliri yenila uyghurlarning méngisini pütünley yuyup özgertish meqsitige yételmeydu. Chünki özgertish siniplirigha teshkillengenler, peqet mejburliniwatqanliqi üchünla xitayning shertlirige könmey bashqa amali yoq» dep mulahize qildi.

Ilshat ependi xitay dairilirining jaylarda kücheytip élip bériwatqan terbiyelep özgertish sinipliri namidiki siyaset, tüzümliridin dunyaning xewerdar ikenlikini we uyghurlar üstidin élip bériwatqan insan heqlirige xilap qanunsizliqlirini buningliq bilen yoshuralmaydighanliqini otturigha qoydi./gülchéhre

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: