Jorji Washington Uniwérsitétida Xitayning Ottura Asiyada Bash Kötürüshi Heqqide Léksiye Bérildi

Xitay proféssor pen guang jorj washington uniwérsitétida léksiye bermekte. 2017-Yili 17-Öktebir, washington.

Xitay proféssor pen guang jorj washington uniwérsitétida léksiye bermekte. 2017-Yili 17-Öktebir, washington.

 RFA/Eziz

«Dunyaning erzan emgek küchi baziri» dep qariliwatqan xitay dölitining asiyada yéngidin qed kötürgen siyasiy küch süpitide otturigha chiqishigha egiship, uning qoshna rayonlar we döletler bilen bolghan munasiwitimu xelqaraning diqqitidiki mesililerdin bolup kelmekte. Shu qatarda xitayning ottura asiya rayoni, bolupmu sowét ittipaqi halak bolghandin kéyin hasil bolghan ottura asiya jumhuriyetliri bilen bolghan türlük munasiwetliri herqachan kishiler köngül bölüp kéliwatqan témilardin bolup qaldi. 17-Öktebir küni amérikaning paytexti washington shehiridiki jorji washington uniwérsitétigha qarashliq éllyot xelqara munasiwet institutida ötküzülgen léksiye ene shu témigha béghishlandi.

Bu qétimqi léksiyeni teyyarlighuchi xitay mutexessis pen guang xitaydiki shangxey ijtimaiy penler akadémiyisining proféssori bolup, qoshumche shangxey hemkarliq teshkilati we belwagh-Yol tetqiqat merkizining diréktori. Xitaydiki yehudilar we ularning hazirqi ehwalini tetqiq qilish sahesi bilen tonulghan pen guang ilgiri birnechche qétim amérikidiki dangliq uniwérsitétlarda léksiye bergen.

U léksiyede aldi bilen ottura asiyadiki musteqil jumhuriyetlerning omumiy ehwalini tonushturup ötkendin kéyin, xitay hökümitining islam kerimofning ölümidin kéyin ottura asiyada bir zor malimanchiliq chiqishi mumkin, dep texmin qilghanliqini, emma sabiq sowét ittipaqi dewridin qalghan bir türküm kona «rehber» lerning hazirghiche ottura asiyada muqim weziyetni saqlap kéliwatqanliqini bayan qildi. U sözining dawamida shangxey hemkarliq teshkilatining iqtisadiy tereqqiyati anche yaxshi bolmighan bu jumhuriyetlerde muqim bolghan siyasiy weziyetning dawam qilishida achquchluq rol oynighanliqini alahide tekitlidi. Shuningdek shangxey hemkarliq teshkilatining xitay, rusiye we ottura asiya jumhuriyetlirini tunji qétim bir sistémigha jem qilip «bixeterlik» we «térrorluq» mesilisi boyiche ghelibilik hemkarlashqanliqini bayan qildi.

Proféssor pen guangning pikriche, nöwette shangxey hemkarliq teshkilati sheklide ottura asiyada bash kötürüwatqan xitay hökümitining bu döletler bilen bolghan siyasiy hemkarliqi iqtisadiy hemkarliqtin köp halqip ketken. Iqtisadiy jehettiki hemkarliq asasen türkmenistan-Xitay gaz turubisi, qazaqistan-Xitay néfit turubisi qatarliq qurulushlar bilen cheklinip qalghan. Bolupmu néfit we gazgha merkezleshken bu soda hemkarliqining sewiyisi bekmu töwen halette dawam qilmaqta iken. U bu jehettiki yétishsizlikni xitay hökümiti nöwette zor küch bilen ijra qiliwatqan «bir belwagh, bir yol qurulushi» zor derijide toluqlap kétidiken. Chünki bu qurulush yawro-Asiyadiki xitay we rusiyedin ibaret ikki zor küchni bir ortaq hemkarliqqa jelp qilidiken. Buning bilen amérika dollirini herqaysi terepler otturisidiki soda ishlirida ishletmeslik, uning ornigha xitay we rusiye pullirini ishlitishkimu yol échilidiken. Mushu meqsette hazir shangxey hemkarliq teshkilati namida bir ortaq banka qurup chiqish küntertiptiki muhim mesililerdin boluwétiptu.

Pen guangning qarishiche, hazir xitayning ottura asiyada bash kötürüshige xiris qiliwatqan bir muhim amil bixeterlik sahesidiki mesililer iken. Bolupmu özbékistan, afghanistan, shuningdek uyghur diyaridin kelgen «esebiy küchler» ilgiri «jihad» namida süriyede jeng qilghan bolsa emdilikte ularning waqti namelum bolghan kelgüside «daish küchliri» namida ottura asiyagha qaytip kélip, xitayni hujum nishani qilish éhtimalliqi bar iken. Chünki hazir türkiye chégrasigha yéqin jaylarda «mujahid» namida jeng qiliwatqan qoralliqlar arisida mueyyen sandiki uyghurlar we özbékler bar iken. Shunga ottura asiyaning bixeterlik saheside hazirche bir chong chataq bolmisimu, «jihadiy» küchlerning ottura sherq rayonidin ottura asiyagha qaytip kélish éhtimalliqi yenila bir bash qétinchiliqi iken.

Pen guang léksiyening axirida xitayning ottura sherq elliri bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqi we buning ikki terepke élip kélidighan menpeetliri heqqide sözlidi.

Léksiyedin kéyinki soal-Jawab bölikide soralghan soallarning biri bixeterlik mesilisi heqqide boldi. Shu qatarda yighin qatnashquchiliridin bireylen nöwette qeshqer rayonida qattiq bolghan herbiy halet yürgüzülüwatqanliqi, kech saet 10 din kéyin sirtta méngish cheklengenliki, bu xil tedbirlerning élinishi rayon dairisidiki iqtisadning tereqqiyati üchün tosalghu bolush-Bolmasliqi heqqide soal soridi. Pen guang buninggha jawab bérip mundaq dédi: «tégi-Tektidin alghanda, men bixeterlik tedbirliri bilen iqtisad bir-Birni algha süridu, dep qaraymen. Emma bezi rayonlarda (bixeterlik üchün) élinghan tedbirler chektin éship ketken bolushi mumkin. Bu tamamen mumkin. Emma men mushu yéqinda shinjanggha bérip baqmidim. Shunga u jaydiki ehwallarni anche bilip ketmeymen. Shangxey hazir qeshqerge yardem bériwatidu, yeni biz qeshqerni shangxeyning hemkarliq shériki, dep ataymiz. Hazir shangxeydin nurghun doxturlar, oqutquchilar we proféssorlar qeshqerge yardemge bériwatidu. Bu jehette jiq ish qiliwatimiz. Shangxeydin bérip qeshqerde ders bériwatqan birnechche proféssorni tonuymen. Ishlar mushu yosunda dawamliq yaxshi bolup ketsiken, dep ümid qilimen. Emma bezi selbiy hadisilermu yoq emes, bularni bek éniq bilip ketmeymen. Chünki ötken üch yilda men shinjanggha bérip baqmidim. Yene alsaq, siz tilgha alghan chong weqeler, yeni (19-Nöwetlik) partiye qurultiyi seweblik bezi amanliq tedbirliri qattiq ijra boluwatqan bolushi mumkin. Emma köp qisim waqitlarda undaq emes, dep oylaymen. Chünki shangxeydin shinjanggha sayahet ömekliri méngip turuwatidu, ular ürümchi, qeshqer, qanas qatarliq jaylargha baridu. Bularning hemmisi bek chirayliq jaylar.»

Shuningdin kéyin biz erkin asiya radiyosi namidin uyghurlar diyarida hazir yolgha qoyuluwatqan tedbirler, bolupmu chén chuengo ötken yili uyghurlar diyarigha partiye sékrétari bolup kelgendin buyan pütkül rayonning «saqchi döliti» ge aylandurulushi, bu weziyetning xitayning ottura asiyada bash kötürüsh herikitining bir qismi yaki emesliki heqqide soal soriduq. Halbuki, proféssor pen guang bu soalgha jawab bérishni ret qildi we mundaq dédi:

«Sizning chén chuengo heqqidiki soalingizgha kelsek, men chén chuengo heqqide söz qilalmaymen. Men silerning chén chuengogha chish-Tirniqinglarghiche qarshi ikenlikinglarni bilimen. Shuningdek siler xitay hökümiti shinjangda qiliwatqan hemmila nersige qarshi turisiler. Shunga siler jezmen chén chuengogha qarshi turushqa éhtiyajliq. Chén chuengo kim, u hazir néme ish qiliwatidu? men bularni bilmeymen. Emma siz uni tenqidlisingiz bolidu. Uni dawamliq tenqid qiliwéring. Men bu kishige baha bérelmeymen. Siz kim, qeyerdin kelgen, bumu manga qarangghu. Siz ‹erkin asiya› din, deysiz. Men u yerni bilimen, siler xitay hökümiti shinjangda qiliwatqan hemmila nersini inkar qilisiler. Siler ashu xizmitinglarni dawam qiliwéringlar. Bu sizning ‹erkin› bolghiningiz, shundaqla sizning erkinlikingiz.»

Léksiyening axirida uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimliridin zubeyre shemsidin ziyaritimizni qobul qilip, xitayning ottura asiyadiki yéngi hökümran küch bolup kötürülüshi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimliridin hénriy shajawiskimu léksiyege kelgen bolup, u xitayning hazirqi «bir belwagh, bir yol qurulushi» hemde uning uyghurlar rayonidiki weziyetke körsitidighan tesiri heqqide oylighanlirini biz bilen ortaqlashti. U bu heqte mundaq dédi:

«Hazir bizning körüwatqinimiz shu bolmaqtiki, ‹bir belwagh bir yol qurulushi› shinjangdiki uzun mezgilni közligen tereqqiyat qurulushining bir parchsi. Yeni ilgiriki ‹gherbni keng kölemde échish›, ‹shinjang xizmet yighini›, ‹bir belwagh, bir yol› dégenler mushu yosunda bir-Birige ulinip kélidu. Méning qarishimni sorisingiz, men buni xitayning ziméngha bolghan kontrolluq hoquqini mustehkemlesh qurulushi, dep chüshinimen. Bu xildiki zémin kontrolluqini mustehkemlesh qurulushi hazir ‹bixeterlik› namidiki türlük tedbirler arqiliq kapaletke ige qiliniwatidu. Ular shu arqiliq özlirining shinjanggha serp qiliwatqan atalmish sélinmilirini qoghdap qalmaqchi boluwatidu. Shunga bu jehette biz uning emili ehwaligha yéqindin nezer sélishimiz zörür. Bu nuqtidin xitayning yer shari miqyasida qaysi derijide bash kötürelishi hazir bizge namelum, uning shinjanggha qandaq tesir körsitishigimu bir nerse dep bolghili bolmaydu. Emma bizge ashkara bolghini shuki, 2013-Yili ‹bir belwagh, bir yol› qurulushi bashlanghandin buyan shinjangdiki ‹bixeterlik› tedbirliri mislisiz derijide kücheydi. Diniy erkinlik, uchur erkinliki qattiq teqibge uchrawatidu. Hazir muxbirlar u jaygha baralmaywatidu. Shunga bu jehette endishe qilidighan ishlar köp.»

Melum bolushiche, xitayning yéngi siyasiy küch bolup bash kötürüshining asiya qitesi we dunyaning bashqa jaylirigha qandaq tesir körsitishi toghriliq her sahe mutexessisliri otturisida oxshash bolmighan munaziriler dawam qilmaqta iken.

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: