Milliy Inqilap Yolidiki Tosalghular We Milliy Heriketning Upuqliri!

Ghelyan Bilen Isyanning, Jihat Bilen Qozghilangning, Naraziliq Namayishi Bilen Milliy Inqilapning Arisida On Tagh Bar!

-Milliy Oyghunush Ürgütliri! 

 

Autori: Korash Atahan

20156036_1408605955882376_7178549660461015658_n

 

Bir milletning qeddini tiklishi we bir wetenning güllinishi ichkiy tashqiy amillarning parallil derijide maslishishi asasida royapqa chiqidu! Milletimizning siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi ornini yükseldürüsh milliy dewlet arqiliq kapaletke ige bolidu!Dewlet qurushni meqset qilghan xeliq herkitide özini, dunyani, dostlirini we düshmenlirini istiratigiylik oylap toghra mölcherlesh shu dewirdiki ziyalilarning asasliq wezipisidur! Iradige kelmey turup ilghar ghayige ige bolghili, jasaret körsetmey turup ghelbe qilghili bolmaydu! Biz kim, nime ish qiliwatimiz, nerge kétiwatimiz, ghayimiz nime, nimishqa öz wetinimizning igilik hoquqi qolimizda emes, kimler bilen yashawatimiz, kimler bizning dostimiz, kimler bizning düshminimiz, nime üchün bundaq yaman künge qalduq, gunah kimde, nime qilishimiz kérek!!!Millitimiz bu heqte köp oylandi, köp heriket qildi, köp bedellerni berdi, emma netijige érishelmidi.Sewep milliy maaripta tereqqiy qilalmighachqa we medeniyette arqida qalghachqa dunya weziyitidin esirlep xewersiz qalduq we ilgirki biz muqeddes bilip kelgen édiologiye tereptiki bir qatar séstimilar kargha kelmeydighan bir dewirde “Kalla ishlimise putqa ziyan” dégendekla ish boldi, buning bedili bek éghir bolup ketti, millitimiz dunya weziyitige uyghun ilghar pikirler we ediologiye jehettin xelqimizni toghra yölünishke yétekliyeleydighan ziyalilar qoshunigha hemde xeliqqe heqiqi yol bashliyalaydighan yiraqni körer atamanlar/dahigha ige bolalmighachqa milliy herkitimizde dayim meghlubiyetlik aqiwetlerni körüshke bejbur bolup kéliwatimiz! Inqilapchilar bar bolsa xelqaragha bap kélidighan édiologiye yoq, zamaniwiy édiologiye bar bolsa ang sewiyesi uningha toghra kélidighan ilghar angsewiyege ige oyghanghanghan xeliq yoq, xeliq oyghanghanda, ularni yétekliyeleydighan kadérogha ige dahiy/ ataman yoq bolushtek tiragédiyelik riyalliqtin hich qutulalmayla kéliwatimiz!
Milliy herkitimiz dayim achchiq aqiwetler bilen meghlubiyetke duch kelgende mesuliyetni bir qanche kishige artip qoyush dunyani, xelqara weziyetni, milletning riyal alahiydilikini chüshenmigenliktindur! Bundaq iken weziyetke uyghun halda xelqimizge: Xelqara weziyet, milliy inqilap we milliy inqilapning tarixtiki ishtirakchillirigha shühbe bilen mundaq yaman közde qarawermey közünglarni échinglar, kitap oqup dunyani tonunglar, insaniyetke qarshi terepte emes, ular bilen ortaq meydanda turunglar we ang-sewiyesinglarni dewirge uyghun qerellik östürüp ménginglar!-dep xitap qilmay turalmaymiz!
Xelqimizning weten-millet heqqidiki chüshenchileri dewir rohigha zit halda zamanning arqisida qalghan xam we intayin sadda waqti allaqachan ötken iptidayi bilimlerge bekrek tayinidu. Ikki esirlik mustemlike hayat bizni bir millet süpitide ebgahlashturiwetti.Rohiyitimizde aq bilen qara toniwalghusiz derijide qalaymiqan arliship ketken! Meniwiyitimiz dunyadiki eng baziri kasat, ottura esirge ayit peodalliq édiologiyelerning her xil latqilliri bilen bulghunup yétiptu. Bolupmu weten, millet, medeniyet, inqilap we dewlet heqqidiki hemde ataman(dahiy)lar, qehrimanlar we meshhur shexisler heqqidiki bilim we chüshenchelerimizmu bekla chöcheksiman…Riyalliqta yüz bériwatqan bezi ishlar közimizge sighmaydu we qulaqlirimizgha hergiz yaqmaydu…Milliy herkitimizdiki ehwalimizni quduqning ichidiki paqigha oxshatsaq anche xata bolmaydu. Yéngiche pikir, iddiye, islahat we ilgirleshler yoq, yenila atam éyitqan kona senem, hich bashqa yol yoqdekla dunya mushu dep oylap yashawatimiz!
Bizningche qehrimanlar kargha kélish-kelmeslikidin qettiynezer asmandin chüshken bolishi yaki türmidin chiqqan bolishi kérek! Etrapimizgha, bashqa milletlerge qarap inqilap yolimizda, teshkilatchiliq métodimizda islahat élip barmaymiz. Xuda bizge chandurmay bir nijatkar ewetsimu, saqal qoymighan bolsa, qariy-quran bolmighan bolsa, erep-parischide bir az sawadi bolmighan bolsa ikki künde ana-manisini közige körsütüwétimiz! Eng nazuk siyasiy meselilerdemu diniy hésiyatimiz bilen milliy hésiyatimizni tengshep tutalmaymiz!
Méngimiz ilmi emes xurapiy pikir qilishqa adetlinip ketken! Biz ölüp kétiwétipmu riyal dunyada emes ming bir kéchede teswirlengendek pantaziye alimide yashaymiz! Biz özimizge paydiliq rast gepke emes, qulaqlirimiz köp anglap könüp ketken paydisi yoq quruq geplerge amraq!Mana mushundaq bir qatar hadisatlar wejidin militimiz meydisige chenlep étilghan ejel oqlirini gül-chichek dep chüshünüp, ölükler bilen tiriklerning arisida, hemde qorqunchluq bir sheklide yérimjan halette bexüdük yashawiridu!
Milletlerning chong ishliri keyinki 500 yildin beri bolupmu keyinki 300 yildin beri Awropada qurulghan mexpiy bir teshkilatning pilanlishi bilen ghelbe qildi yaki meghlup bolup keliwatidu.
Bu teshkilat özliri tüzgen dunya tertiwige boysunghan milletlerni dost, boysunmighan milletlerni düshmen tutup keldi.Birinchi we ikkinchi dunya urushini ular qozghighan. Bu jeryanda dunyada nurghun ishlar boldi. Bolghan ishlarning bezilliri ötkünchi, bezilliri sirliq shekilde himaye qilinidighan sistimning ichide mengülük idi.
Addiy awam-puqralar ularning qiliwatqanlirini xudadin köretti, ular bolsa tengrining iradisini yer yüzige hakim qilishning birdin-bir qanunluq igisi biz, dep oylayti!Dunyada munarxist dewletlerni yiqitish pilanini Büyük Birtaniyening eshu sirliq global teshkilat Illimunatida muhim wezipilerni alghan qulliri pilanlighanidi. Ular meqsetlirige yétish üchün kapitalizim we sotsiyalizim digendek atalghularni kéyinche radikalizim we Islamiy Térorrizim degendek atalghularni keship qilip, küchlük dewletlerning ornigha asan bashqurghuli bolidighan ulus dewletlirini hetta uningdinmu kichik milliy dewletlerni qurup chiqishti. Sowetler ittipaqidaki ittipaqdash dewletlerni, Awropadaki milliy Jumhuriyetlernimu qurup chiqti…Qanche ming yil qul yashighan xitaylarni xelqra islam birlikige qarshi we dunya türüklerining olusal ittipaqigha zit halda astirittin yölep, gherbiy asiya we sherqiy jenubiy asiyadaki dunya tinchliqigha ming yillap buzghunchiliq qiliwatqan Türük we Munghul xeliqliri qurghan sistémini gumran qilip, uyghur qatarliq milliy kimlikidin diniy kimlikini yoquri körüdighan milletlerning nepeslinidighan rujeklirining birnimu qaldurmay pütünley pichetliwetti.Bu jeryanda pelekning chaqi bashqa terepke, bizning chaqimiz bolsa barsa kelmesning sheherige qarap toxtimay chörgilidi, milletning uh digidekmu hali qalmidi!
Awropa edebiy oyghunushi we awropa sanaet inqilawiydin kéyinla bashlanghan global heriket 18-yüz yilning axirlirigha kelgende Türük-islam dunyasigha resmiy tesir körsütüshke bashlidi.Char padishah yiqitildi, Osmaniye émparatorluqi halak qilindi, xitaydiki atliq milletler tikligen Manjularning peodalliq tüzülmesi weyran qiliwétildi. Hetta 19-esirning bashlirigha kelgende xeterlik küch dep qaralghan Azeriler we Uyghurlarning ayrim millet bolup tereqqiy qilishigha yol achidighan azatliq küreshliri we milliy herketlirigimu chek qoyulup, bashqa xeliqlerge qul qilip bériwetildi. Azerbeyjan Türüklirining we Uyghur Türüklirining inqilapliri ulardiki milliy oyghunushning dewirge layiq kelmigenliki seweplik Paris, Türük we Xitaylarni indekke keltürüsh üchün süyistimal qilish wejidinla qollunilidighan ötkünchi hadisige aylandurulup qoyuldi. Büyük Béritaniye, Sowetler itipaqi we Amerika qatarliq xelqarada yéngi tertip ornatquchilarning potinsiyal reqipleri hesaplanghan eshu küchler yeni Xitaylar, Türükler, Parislar we Erepler bilen bolghan munasiwetler oylimighan yerdin bekraq chingha chiqip ketse Uyghur we Azeriy Türüklirining teqdirini xuddi Mungghuliyening ishidek bir terep qilinish üchün allaburun pilanlanlar tüzülüp bolghan bolsimu, kéyin düshmen bolush ihtimali bolghan Xitay, Erep, Paris we Türük xelqlirini ongushluq halda pilan boyinche boysundurghandin keyin, millitimizge ige chiqidighan hichqandaq bir arqa tirek bolmighachqa biz Uyghur xelqining milliy menpeetlirimizni özlirining keyinki yer shari xaraktérliq pilanliri üchün chakchalmisi qiliwetti…
Keyinki 300 yildin beri bolupmu axirqi ikki esirdin beri tariximizda ajayip köp weqeler, hadisiler bolup ötti…Hemmidin échinishliq bolghini, wetinimiz mustemlike qilinghandin beri nurghun tarixiy shexisler otturgha chiqti…Biz lékin mushu chaghqiche weqe we hadisilerge weyene tarixiy shexislerge hemde bizge munasiwetlik xelqara hadisilerge emeliyetni toluq chiqish qilghan halda ilmiy baha birelmey kéliwatimiz!
Millitimizning ichidin chiqqan serxillar milliy iradimizni qoghdap qélish meqsidide bu xelqara shahmat taxtisida her türlük rollarni alghan bolsimu netijede milliy oyghunush heriketliri yenila arqa-arqidin meghlubiyet bilen axirlashti we axirlishiwatidu. Bundaq kétiwermesliki üchün özimizni nahayiti chong bir opiratsiye qilip béqishimiz, kisellikni dawalash üchün xeterlik ösmini qilche ikkilenmey kisip tashlishimiz lazim!
Biz her türlük ichkiy we tashqiy buzghunchiliqlargha rahmen algha qarap qeyserlik bilen ilgirlewatimiz! Yiqilip qopup yürüshni, boranlargha qarshi uchup, perwaz qilishni, suda tunjuqup turup inqilap déngizida üzüshni üginiwatimiz!Bu uzaqqa sozulghan inqilap téxi üzil-késil meqsetke yételmigen bolsimu millitimiz barghanche piship yétiliwatidu we ediologiye upuqlirimiz échilip toghra bilen xata ayan bolushqa bashlawatidu. Milliy musteqilliqni qolgha keltürüshtin ibaret ikki esirge sozulghan bu ulugh inqilap jeryanida tarixmizning eng shanliq betliri yézilip pütti. Büyük bedeller hésabigha, shanliq pikirlerge ige bolduq! Inqilap métodimizdiki dinni we ériqchiliqni arqa körünüsh qilghan pan erepchi we türükchi peodal séstima teripidin xunukleshtürüwétilgen ediologiyening waqti ötti. Xelqara ölchem, démokratiye, insan heqliri we jumhuriyetchilik pikiri tughuldi. Milletler ara dostluq, dinlar ara diyalog we medeniyetler ara hemkarliqni asasiy ölchem qilghan yéngiche jumhuriyetchilik endizisi Milliy dewlet qurush ghayimizni bashqidin kök qehride parlitip, bu heqtiki zamaniwiy pikirlirimiz qaranghuluq qaplighan inqilap yolimizni bashqidin kishige ümit béghishlaydighan bir shekilde barghanche aydinglatmaqta!
Milliy herkitimizde buningdin ilgirki nurghun hadisilerning xaraktérini xelqimizge chüshendürishimiz, ularni xata yolgha, halaket girdawigha emes, qudret tépish we güllinish yoligha yéteklishimiz lazim! Biz ghelyan bilen isyanning, jihat bilen qozghilangning, naraziliq namayishi bilen milliy inqilapning arisidaki ortaqliq we nazuk periqlerni hés qilishimiz we bu heqte dunyawiy éqimgha uyghun siyasiy we pelesepiwiy qarash tiklishimiz lazim! Inqilap qilduq dep özimizning putigha özimiz palta urghan tariximizdin achchiq deris chiqirishimiz lazim! Tariximizda mueyenleshtürüshke erziydighan nurghun tejiribe we sawaqlar bolghinidek, bundin kéyinki inqilap yolida qettiy ret qilinishqa hemde tenqidiy muamile tutushqa tégishlik nurghun illetlik tereplermu bar elbette!
Shu seweptin bu inqilap we inqilapqa ishtirak qilghuchilargha awam puqralarning tutqan pozitsiysi bilen akademik siniptikilerning tutqan pozitsiysi, akademik sinipidikilerning pozitsiysi bilen xelqara jamaetchilikning pozitsiyisi oxshash emes bolup kéliwatidu. Ishlarning arqa körünishini bilmeydighan addiy xelq bugünki shorluq teqdirimizning sewepchisi inqilap jeryanida otturgha chiqqan siyasiy teshkilatlinishimiz we tarixiy shexislirimiz, dep oylaydu. Heqiqiy ehwalni bilidighanlar elbette nahayiti az sandikiler bolup, ular her bir dewirning imkanliri we shertlirini, millitimizning herqaysi tereqqiyat basquchliridiki ang-sewiyesini, yaxshi bilen yamanni, dost bilen düshmenni we milliy munapiqlar bilen weten xayinlirini eqil ishlitip periqlendüreleydu!
Biz bu yerde yoqarda digenlirimizge ayit xelqimizning kallisida shekillinip qalghan ilgirki we kéyinki jumhuriyetlirimiz we shu dewirde yashighan meshur shexislirimiz heqqidiki bezi köp uchraydighan suallargha tebiy rewishte jawab bérip ötüshni layiq taptuq:
1)Milliy inqilapqa qatniship aqiwiti Seypidin Ezizi ependidek bolghanlar köp. Bu ularning milliy inqilapqa asiyliq qilghanliqini hergiz bildürmeydu!
2)Milliy inqilapning héli Qeshqerde, héli Ghuljida peyda bolup qelishi we yoqap ketishidiki sadda oylar we milliy inqilap sépidikilerdin Sabit Dewmullam hezretliri, Memtimin Bughra Hezretliri, Huja Niyazhajim Janapliri, Alihan Törem Hezretliri we Ahmetjan qasimi qatarliq milliy qehrimanlarning hayatigha alaqidar xiyalingizdiki mujimel shühbiler, zamanning cheklimisi tüpeylidin millitimiz ortaq duch kelgen qismettin bashqa qandaqtur milliy inqilawimizdiki saghlamliq we késellikke ayit hichqandaq alahiyde nersini hergiz chüshendürelmeydu.
3)Meyli eyni chaghda bolsun hazir bolsun inqilapni, rayon halqighan ériqchiliqqa we xelqara arqa körünüshke ige dinlargha baghlap élip bérishning netijisi oxshashla meghlubiyet bilen bolidu!Inqilap qilishningmu xelqara étirap qilghan métodlirini qolunalmighan milletlerning aqiwiti bizningkige oxshash hetta buningdinmu yaman netije béridu! Milliy inqilapning netijisini düshmen emes özimiz belgüliduq! Eqilliq we piship yétilgen xeliq bolghan bolsaq netije xelqimiz arzu qilghandek bashqiche chiqatti elbette!
Milliy teqdirimizning mundaq bolup qélishida herqandaq bir tarixiy shexisning biwaste jawapkarliqi yoq! Eslide biz bashlighan inqilaplardin bashqiche xulase chiqirilip, netije xelqaradiki arqa körünishi namelum bolghan küchler teripidin shundaq téragediylik bekitiwetilgen. Miliy inqilaplar meghlup boldi, sewebi addiy bolup, dunyaning yengi sistémisigha uyghun kelmidi! Eger miliy inqilap xelqara arqa körünishke ige bolghan diniy tüs elip ketken bolsa meghlup bolidighan ishken, dep oylisaq chataq chiqmaydu. Milliy inqilapning bashlinishi bilen axirlishishi dunyada birlikke kelgen sistimigha uyghun bolishi kéreklikini biliwelish eqelliy bir sawat bolup qaldi.
Xelqimiz dunyada azatliq, erkinlik we milliy musteqiliq üchün eng köp bedel töligen az sandiki xeliqlerning biri! 1930-, we 1940-yillardiki inqilaplarda oxshash xataliq tekrarlanghanda, qolimizdin tutup yiqilghan yérimizdin yölep, bizni dost bilgenler inqilaptiki egirilik eslide millitimiz shu dewirde yétishtürüp chiqqan Ahmetjan Qasimi qatarliq shu dewirning ilghar küchliri arqiliq yaxshi niyet bilen tüzütülgenidi…Ishlar bir obdan kétiwatqanda yene qachmizgha chiwin chüshti. Amerika gomindangchilar arqiliq atalmish diniy erkinlik, ulusalchiliq, pantürükchilik we milletchilik maskisi arqiliq, inqilapni xelqimiz aldida yétim qaldurushqa orundi we beg törilermiz gomindangchi xitaylarning hamiyliqi astida milliy inqilap qoshunimizdin yüz chewridi. Keyin bizningkilerning pilani milliy birlikni nezerde tutup özgergechke, bu kütülmigen hadise perde arqidikilerning pilanigha yenila uyghun bolmighachqa yaki inqilap sepini xelqaradiki riqabetchi küchler qalaymiqanlashturiwetkechke milliy inqilapning serxilliri wehshiylerche qestlep öltürüldi…
4) Millitimiz 21-yüz yildamu yenila ottura esir zihniyiti qarangghuliqida yashawatqan bir xeliq bolghachqa, uni terbiylesh, tertipke sélish, ang-sewiyesini östürüsh, teshkilatlandurush, pikir jehettin keng-kölemde oyghutush ishi saghlam bolghan bir merkezdin pilanliq ijrahatqa qoyulmighachqa, milliy inqilapta toxtimay ziyan tartip keliwatimiz. Arimizda xitayning yenida bolsa siyasiy yanchuqchiliq qilip Mao ning üzündillirini misalgha keltürüp sözlep jan baqidighan, hür dunyada bolsa hich yüzi qizarmay quraniy kerimning ayetlirini erepche arlashturup tebligh qilip jan baqidighan we uni abroy bilim sanaydighan kishiler hilimu köp. Men eshundaq bir ademni tonuymen, u wetende kommunistlar partiyesining ezasi, xudagha emes xitaygha choqunidighan mangqurt, xitaylarning hakimiyet tüzülmisinining aktip himaye qilghuchisi idi, chetelde bir domilapla inqilapchigha aylinip, milliy qoshunimizgha soqunup kirip melum bir chong teshkilatning muawin reyisi bolup “inqilapqa” yitekchilik qiliwatidu…
Milliy inqilap yolimizda zaman özgerse xelqimizdin intayin tiz yüz chewrip, milliy iradige asiyliq qilidighanlarning aghdurmichiliq heriketliri milliy dawani bir izda toxtutup qoydi.Düshmenler mijezimizni obdan bilgechke jamaet pikirimizni kontorul qilip, bizning teshkilatchilirimizni palech haletke chüshürüp qoydi. Bu hamaqet xeliq sap uyghur tilida sözligenni we öz xelqi üchün jénini tashning astigha qoyghanlarni emes erepchini chala-bula yadiliwalghan, diniy bilimlerdin az-tola xewiri bar, anche munche heptiyektin sawadi bolghanlarni milletning düshmini bolsimu törge bashlaydu we muhim orunlargha tallaydu…Uyghur xelqining perzentlirini weten-milleti üchün kargha kelsun, dep emes, yaxshi kün körsun dep saqchi mektepke yaki diniy mektepke béridighanliqining yiltizi xéli chongqur yerde bolsa kerek.
5)Milliy inqilap jeryanida dayim tashqiy küchlerning mudaxilisi we arlishiwélishidin xaliy bolalmiduq! Awropa, Amerika we Ruslar biz xeqni elib-ber kitabini oqughandek asan oquydu. Bizning milliy ang sewiyediki chuwalchaqliqlirimiz dostlarni düshmenge aylandurup qoydi! Dunyadiki bizdin yüz örigen milletler we perde arqisidiki qaranghu küchler ediologiymizdiki dunyagha mas kelmeydighan tereplerni bahane qilip, medeniyitimizdin özlirining pilanigha uyghun kelmeydighan terkiplerni tepip chiqip, bizni ajizlashturiwétish, assimilatsiye qiliwétish we yoqutiwétish objekit qilinghan düshmen milletler qatarigha kirgüzüp qoydi.
6)Biz milliy herkitimizde dayim milliy menpeetni diniy we érqiy menpetimizning axirisigha qoyup kelduq! Uyghur militini merkez qilghan dinlar, medeniyetler we tillar hörmet qilinidighan démokrattik sistémagha sel qariduq! Islam alimi, türük dunyasini ölchem qilip tikken kiyimlerimiz usqinimizgha chong kélip qalghachqa xelqara küchlerning tömür tapanlirida izilip, künning sériqinimu körelmeydighan bichare xeliqqe aylanduq! Birinchi dunya urushining esli meqsidi biz qurimiz dep dayim otturgha qoyuwatqandek dewletlerni yiqitip, dindin, ériqchiliqtin we munarxiy tüzümdin azat bolghan insanperwer, démokratik bir sistimini yer sharida mutleq hakim qilishidi. Awropaliqlar peqet bizni yipimizdin yingnimizgiche etrapliq tetqiq qilghanliqi üchün 200 yildin beri xitaylarning qoli arqiliq bizni tömür musht bilen idare qilip kéliwatidu.
Biz tarixiy sawaqlarni yekünlishimiz lazim! inqilapni dunyani perde arqisida pilanlawatqanlarning ortaq lahiysige uyghun, dunya sistimisigha chüshidighan shekildiki yol xeritisi boyiche élip barmisaq hazirqidek halette yene ming yil qalimiz yaki uzaqqa qalmay bir millet süpitide tarix seyipisidin süpürülüp yoq bolup ketimiz…
7)Tarix bizge kelgende külgün chirayini körsetmidi. Niyitimiz dorust bolmighacha yeni milletlerning hemmisige dostluq, dinlarning hemmisige hürmet we medeniyetlerning hemmisige semimiyet bildürelmigenlikimiz üchün aqiwitimiz yaman boldi. Her qétimqi inqilaplar oxshap ketidighan qismetke duchar boliwatidu! Qeshqeriye dewliti, Ghujilar Inqilawi, Tömür xelipe rehberlikidiki Qomul déhqanlar inqilawi, 1930-yildiki Qomul Hoten we Qeshqeriyede partilighan inqilaplar we 1940-yillardiki weyene 1960-yillardiki eshu inqilaplar…Hemmisi eslide bir dewletni wujutqa chiqiralaydighan küchke sayip bolsimu, dewir we tereqqiyatqa mas kelmigechke émperiyal küchlerning yoqutuwetish objekti bolup qalghachqa toluq ghelbige érishelmigen.
Meselen: Alihan törem hazirqi zaman tariximiz teswirlengen kinoning birinchi qismigha, Ahmatjan Qasimiy qatarliq shir yürek ezimetler bolsa ikkinchi qismigha munasiwetliktur…Gheriptiki perde arqisidiki teshkilat Rusiye bilen Xitayni epchillik bilen ishqa sélip, Tömür Helipe, Huja Niyaz Hajim, Exmetjan Qasimiy qatarliq liderlirimizni u xil shekilde ujuqturghan bolsa, Sabit Dewmullamni, Alihan Töremni, Seypidin Ezizini bu xil shekilde ujuqturiwetken. Belkim Sabit Dewmollam, Alihan Törem we Seypidin Ezizini tirik saqlighanliqida biz bilmeydighan alahiyde bir sir bardur yaki bu öz xelqi teripidin hichqandaq izderiki bolmay waqitning ötüshi bilen özlikidin öchidighan otni bashqa bir meqsette saqlap qalghandur!
Milliy inqilapning istiqbali köpinche xelqara hadisiler bilen baghlinishliq bolidu. Herqandaq bir millet xelqara küchlerning mudaxilesiz we yardimisiz bir dewlet qurghan emes! Milliy inqilapqa bolghan mudaxile we yardem dunyaning yéngi kün tertiwini belgülewatqanlarning tesiri dayiriside bolidu! 1940-yillardiki inqilap 1930-yillarda Hotende partilighan inqilapning eksiche bekraq ruslarning yardimi bilen barliqqa kélip tereqqiy qilghanidi. 30-yillardiki inqilapning jenub teripige engiliye, shimal teripige ruslar qol tiqiwalghachqa, inqilap tuyuq yolgha kirip qaldi. 40-yillardiki inqilapqa bir tereptin ruslar yene bir tereptin amerika qolini tiqiwalghachqa inqilap sépi ikkige bölünüp ketti. 1940-yillardiki inqilapta arimizdiki astirittin amerikigha baghlinip qalghanlarning her türlük pirowikatsiyonliri netijiside baylar sinipi inqilapqa qarshi turup, gomindangchilar bilen birlishishni teshebus qilishti. Keyin inqilap qoshunidiki gheripke baghlanghan küchler bilen ruslargha baghlanghan küchlerning tirikishishi netijiside inqilap rehberliri ruslardin uzaqliship, kommunizimgha qarshi küresh mayilliqini körsetti. Sabit Dewmollam we Alihan Töremning éghir ziyankeshlikke uchrimay hayatining axirghiche türme yaki nazaret astida saq qoyulishi, bizge düshmen bolghan küchlerning istiratégiysi we rayon xaraktérliq ayrim siyasetliri bilen baghlinishliq hadisilerdur! Her ikki qétimliq milliy inqilap qoshunidikilerning inqilap ediologiyiside yüz bergen keyinki basquchlaridiki pikir tereqqiyatidiki hadisiler, inqilapning teqdirini belgüligenlikide hichqandaq shühbe yoqtur! Bu inqilaplarning her ikkisi ruslarning selbiy arlishishi bilen meghlup bolghan bolup, milliy inqilapning meghlubiyiti atalmish xelqara komunizimgha qarshi heriketke baghlinishliq hadisiler bilen téximu köp munasiwetlik bolsa kérek!
Biz dunyaning elite milletliri qatarida bolmighachqa,tarixni biz yaratmighachqa, milletlerning teqdirini biz pilanlimighachqa perde arqisidiki bezi sirliq ishlarni bilmeymiz! Shunisi eniqki biz milletler munasiwiti meseliside intayin köp xtalarni ishliduq.hazirqidek ottura esirgimu yarashmaydighan, dunyada arqida qalghan deyishkimu yarimaydighan, düshmenning menpeeti üchün téximu ishqa yaraydighan keselmen zihniyet inqilawimizgha rehberlik qilidiken hergizmu dewlet qurush ghayisige yetelmeymiz! Dewlet qurush üchün Uyghuristan xelqi bashqidin tughulishi kerek! Dewlet qurush üchün Uyghuristan xelqi maddiy we meniwiy jehettin zor bir iddiywiy inqilapni bashtin kechürmise hergiz bolmaydu! Milletlerning ottursidiki munasiwet Semimiyet, Sadaqet, Söygü we merhemetni telep qilidu.Biz tariximizni özgertiwiteleydighan xeliqler bilen yaxshi-yaman künlerde birge bolmisaq we bu meselide xelqimiz téximu chéchen bolmisa qettiylik bilen késip éytishqa boliduki aqiwitimiz téximu yaman bolidu…

29.11.2017 Gérmaniye

Kazak Aktivistler Çin Zulmüne Karşı Mücadelesini Sürdürüyor

Kazak aktivistler Çin zulmüne karşı mücadelesini sürdürüyor

ALMATI (QHA) -Doğu Türkistanlı Kazak Türkü aktivistler Çin’in Doğu Türkistan’da yaşayan Kazak Türklerine yaptığı baskı ve zulümüne yönelik uygulamalarına karşı mücadelelerini ısrarla sürdürüyor.

Kazakistan’ın Almatı şehrinde yaşayan ve aslen Doğu Türkistanlı Kazak Türklerinden olan Kazak insan hakları savunucusu ve aktivisti Meken Karirali Çin işgal yönetiminin Doğu Türkistan’da yaşayan kazaklara karşı soykırım uygulamalarını  ifşa ederek olayı kınadı. Çin’in Kazak Türklerine karşı baskı,zulüm ve soykırım uygulamaları ile ilgili bir rapor hazırladıklarını da bildirdi.

İnsan hakları aktivisti Kadırali son aylarda Kazakistan’a seyahat amacı ile giden Kazakların  döndüklerinde Çin işgal yönetiminin takibatına maruz kaldığını ve bir çok Kazak’ın  haksız yere  yargılanarak çeşitli cezalara çarptırıldıklarını da açıkladı.

Özgür Asya Radyosu’na açıklamalarda bulunan Doğu Türkistan asıllı Kazak Türkü aktivist Kadiralı özellikle Ağustos 2016’da Pekin’den Urumçi’ye atanan ve Tibet’teki insanlık dışı uygulamalar yüzünden “Tibet Canisi” olarak ün yapan ÇKP Bölgesel Genel Sekreteri Çin Çuvenggou’nun önceleri Uygurları baskı ve Çin nazizmi temelli icraatları ile ezdiğini belirterek şöyle konuştu ; “ÇKP Sekreteri Çin, 2017 yılı başından itibaren daha önce Kardeşlerimiz Uygurlara karşı başlattığı baskı, zulüm, sindirme ve soykırım uygulamalarını bu kez Kazaklara yöneltti.  Kur’an okuyan ve namaz kılan Kazakları cezalandırdı. Türkiye ve Kazakistan’a seyahat edenleri hapsetti.
Biz Çin’in Doğu Türkistan’da yaşayan Kazaklara karşı uyguladıkları baskı,zulüm, hak ve hukuk ihlallerini içeren bir rapor hazırladık.Bu raporda çeşitli ağır ve uzun süreli hapis cezalarına çarptırılan 112 kişi ile ilgili ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.Biz bu raporları Kazakistan’daki faaliyetlerimiz çerçevesinde basın toplantıları düzenleyerek kamuoyu ve yetkililer ile paylaştık.Bundan sonra de bu tür çalışmalarımızı devam ettireceğiz 
“dedi.

Kaynak:Uyghurnet.com

QHA

http://qha.com.ua/tr/turk-dunyasi/kazak-aktivistler-cin-zulmune-karsi-mucadelesini-surduruyor/162411/

Yéngiche Xitay Türmileridiki Pajiyelik Hayat 

-Etigende Shifen, Chüshte Mifen, 85 Kishi Bir Yataqta

 

 

Uyghur aptonom rayonida bulturdin bashlap qurulghan, bu yil kéngeytilgen, «kursant» lirining qachan oqush püttüridighanliqi téxiche melum bolmighan «yépiq terbiyelesh merkezliri» ning sharaitining pewquladde nacharliqi ashkarilanmaqta. Bezi tutqun aile-Tawabiatliri we guwahchilarning bayan qilishiche, bir qisim jaylarda 80-90 Kishi bir yataqta, yene bezi jaylarda buningdinmu köp kishi bir orunda yétip qopushqa mejbur bolghan. Hemmisi dégüdek uyghurlardin teshkillengen bu tutqunlargha bezi jaylarda shifen qatarliq xitayche taamlar bérilmektiken.

Hazirghiche ashkarilanghan sanliq uchurlardin melum bolushiche, uyghur aptonom rayonining bezi jaylirida ahaliler nopusining 10 pirsenti mezkur merkezlerge soliwélinghan. Soliwélinishqa 10 yil burun anglap qalghan tebligh, namelum kishilerge xata baghlinip qalghan bir téléfon qatarliq atalmish «xataliqlar» seweb bolghan. Bezi közetküchilirning texmin qilishiche, nöwette uyghur rayonining herqaysi jaylirida texminen nechche on ming yaki nechche yüz ming kishi ene shu «terbiyelesh merkezliri» de tutup turulmaqta. Melum bolushiche kursantlar her küni etigen qesemyadname oqup, xitay hakimiyitige qarita sadaqetmenlik pozitsiyesini bildürmekte.

Ilgirilep ehwal éniqlashlirimiz dawamida «yépiq terbiyelesh merkezliri» ning sharaitining éghir derijide nacharliqi heqqidimu uchurlar ashkarilandi. Özini ashkarilashni xalimighan bir anglighuchimiz ürümchining midongchü rayoni «yépiq terbiyelesh merkizi» de az dégende 200 kishining bir zalda yétiwatqanliqini ashkarilidi. Qaraqashning aqsaray yézisidiki bir kent sékrétari, özi körgen bir «merkez» de 85 kishining bir sinipta yétip-Qopuwatqanliqini bayan qildi. Nöwette ahaliler tutqundiki aile-Tawabiatlirining néme yep, néme ichiwatqanliqidin endishide iken.

Melum bolushiche, yémek-Ichmektiki yétersizlik, égiz-Peslik we nacharliq sewebidin bir qisim tutqunlarning salametlikide mesile körülgen. Qaraqash nahiyesining purchaqchidiki bir ayallar mudiri, özining «terbiyelesh merkizi» diki qérindashlirining ehwali heqqide toxtilip mundaq dédi: «akamning üchey yolidin chataq chiqip doxturxanigha apirildi, shu sewebtin körüshüp ehwallashtim. Déyishiche, etigende ulargha shifen bérilidiken, chüshte mifen yeydiken, qanche kishi bir yataqta yatidighanliqini sorimaptimen». Bu mudirning bayanliridin melum bolushiche, dairiler «yépiq terbiyelesh merkizi» ning sharaitining nacharliqi heqqide éghiz achmasliq heqqide tutqunlar we ularning aile-Tawabiatlirini agahlandurghan. Yene qaraqash nahiyesidiki bir dölet amanliq xadimning pash qilishiche, yawa yézisidin bir tughqini ölüp ketkenliki sewebidin 2 künlük sirtqa chiqish ruxsiti bérilgen bir tutqun, özining tutulghandin béri, yeni 3 aydin béri leghmen yep baqmighanliqini bayan qilghan.

Ghulja nahiyilik «yépiq terbiyelesh merkizi» diki bir tutqunning bayan qilishiche, yataq we tamaqning nacharliqi uni azaplawatqan sharaitlarning eng yenggili iken. U hemmidin bek ailiside béqishsiz qalghan ata-Anisi we yar-Yöleksiz qalghan perzentlirining qandaq kün kechürüwatqanliqidin endishide. Emma yataq we tamaq sharaitidiki nacharliqlar, bezi tutqunlarning, bolupmu yashanghanlarning salametlikige éghir tesir körsetken. Bu sewebtin, yéngisarning saghan yézisida az dégende 4 kishi yéqinqi 3 ayda ichide «yépiq terbiyelesh merkizi» de jan üzgen.

Muhajirettiki uyghur közetküchiler, nechche on ming yaki nechche yüz ming kishi ushtumtut yighiwélinghan bir jayda turmush sharaitining qaysi derijide nachar bolidighanliqini texmin qilishqa bolidighanliqini, nöwette ashkarilanghanlirining, nachar sharaitlar ichide eng yénikliri ikenlikini ilgiri sürüshmekte. Yene bezi ijtimaiy alaqe uchurlirida dunya uyghur qurultiyining b d t ning alaqidar organliridin uyghur rayonidiki «yépiq terbiyelesh merkezliri» ni mexsus tekshürüsh üchün adem ewetishni telep qiliwatqanliqi tilgha élinmaqta./shöhret hoshur

Xitaydiki Sanliq Melumat Sistémilirining Uyghur Qatarliq Belgilik Millet we Guruppilarni Nishan Qiliwatqanliqi Tenqidke Uchridi

Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-Iyul, shendung.

Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-Iyul, shendung.

Imaginechina

 

Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitayning «chong sanliq melumat sistémisi» üstide tepsiliy bir parche doklat élan qildi. Uningda körsitilishiche, xitay hökümiti bu sistéma arqiliq kishilerning xususiy uchurlirining mexpiyetlikini qoghdash hoquqini depsende qilish bilen birge, uyghur qatarliq az sanliq milletler we öktichilerni nishan qilghan.

Hörmetlik radio anglighuchilar, pen-Téxnikining téz tereqqiyati kishilerning turmushigha nurghun qulayliqlarni élip keldi. Emma shuning bilen oxshash waqitta u yene insanlarning xususiy uchurlirining mexpiyetliki, uning bixeterlikige qaritamu bezi xewplerni peyda qildi. Amérika we bashqa gherb elliride bu mesilide hélihem dawam qiliwatqan munaziriler bolsimu, emma kishige ait xususiy uchurlarni qoghdash, uninggha xalighanche érishishke cheklime qoyush jehette belgilik qanun-Tüzümler békitilip, kishilerning xususiy uchurlirining mexpiyetliki qoghdilip kélinmekte.

Biraq, xitaydiki xususiy uchurning bixeterliki bolsa xelqaradiki kishilik hoquq organlirining qattiq endishisini qozghawatqan bir mesile bolup qaldi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati 19-Noyabir küni bu mesile üstide tepsiliy bir doklat élan qilip, xitay hökümiti we uning saqchi qisimlirining herbir kishining xususiy ishlirigha ait uchurlarni bir yerge yighidighan we uni analiz qilidighan «chong sanliq melumat sistémisi» liri arqiliq kishilerning xususiy uchurining mexpiyetliki hoquqini éghir derijide depsende qiliwatqanliqini bildürdi.

Uningda éytilishiche, xitaydiki bu sanliq melumat sistémisi mexsus halda paaliyetchilerning, öktichilerning, az sanliq milletlerning kündilik heriketlirini nazaret qilish we hetta uni aldin mölcherleshni meqset qilghan iken. Mezkur organning xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim bayanattiki sözide, xitay hökümitining bu sistéma arqiliq barliq kishilerning ehwallirini igilep, uni sistémida saqlash arqiliq hökümet «normal» dep belgilep bergen qélipqa chüshmeydighan kishilerni belgilep chiqish we uni nazaret qiliwatqanliqini, buning kishini chöchütidighan bir ehwalliqini éytti. U bügün bu heqte radiyomizgha qilghan sözide bu heqte toxtilip: «xitaydiki saqchilar ishlitiwatqan bulut sanliq melumat sistémisi herbir puqrani, paaliyetchilerni we az sanliq milletlerni nazaret qilish arqiliq ularning heriketlirini aldin mölcherleshni meqset qilghan. Chataq bolghini, xitayda kishilerning xususiy uchurlirini qoghdashqa ait bir qanun-Tüzümler yoq. Shunga bu hökümetni insanlarning öz-Ara uchrishishi, teshkillinishi, tinchliq bilen öz pikrini ipade qilishini chekleydighan téximu mukemmel sharait yaritip béridu» dédi.

Doklattin qarighanda, xitaydiki jamaet xewpsizlik ministirliqi «saqchi xizmetliri buluti» qurulushi dep isim qoyulghan chong sanliq melumat sistémisini shekillendürüwatqan bolup, ular bu sistémida bir kishining salametlik ehwalidin, ularning kündilik ish-Oqitini qilidighan talla bazarliri we pochta yollanmilirighiche bolghan barliq uchurlarni shu kishining kimlik nomuri astida yighidiken. Bu uchurlar saqchi organlirigha bir kishining nege barghanliqini, kim bilen bille ikenlikini, néme qiliwatqanliqini iz qoghlap tekshürüsh we hetta u kishining néme qilishi mumkinlikini perez qilish imkanigha ige qilidiken. Bu sistéma mexsus kishiler we ularning paaliyetliri arisidiki yoshurun munasiwetni mesilen, kim yaki kimler birlikte sayahet qiliwatidu yaki méhmanxanida qéliwatidu? dégendeklerni éniqlash üchün qurulghan iken. U shundaqla yene «normalsiz» körüngen ehwallarni mesilen, yerlik bir kishi öz öyige qaytmay, özi turushluq jaydiki méhmanxanida yatsa sistéma buni «normalsiz» ehwal dep qarap saqchigha signal béridiken.

Amérikidiki kompyutér mutexessisi doktor memetjan abdulla ependi bügün ziyaritimizni qobul qilip, amérika qatarliq döletlerdimu dölet bixeterlikige chétilidighan ehwallarda bezi gumanliq shexslerning tor hésablirini tekshüridighan éhtiyaj tughulidighanliqi, emma buning üchün hökümetning nurghun qanuniy yollargha murajiet qilidighanliqini bildürdi. U xitay bilen amérika otturisidiki perqning bu döletlerdiki kishilerning mexpiy uchurlirini qoghdashqa munasiwetlik qanunlarda öz ipadisini tapidighanliqini éytti.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining qarishiche, xitaydiki chong sanliq melumat sistémisi xitay dairiliri «siyasiy we ijtimaiy jehettin xeterlik» bolushi mumkin dep qaralghan kishi yaki guruppilarni nishan qilghan bolghachqa, aqiwette irqchiliq tüsini alghan yaki mundaqche éytqanda melum millet yaki guruppini alahide nazaret qilidighan, ularni bikardin-Bikar axturidighan, toxtitip qoyup tekshüridighan qatarliq aqiwetlerni keltürüp chiqiridiken. Doklatta bu heqte mundaq déyilgen: «bu sistémilarning belgilik millet yaki guruppilargha qarita kemsitish xaraktérlik tesirliri bolidighanliqi melum bolmaqta. Bu melum jehettin élip éytqanda aldin lahiyelengen. Mesilen xitay hökümiti térrorluqqa qarshi urush herikiti astida uyghur millitige qattiq derijide bésim qildi. Alaqidar matériyallar yuqiridiki ‹saqchi xizmetliri buluti› sistémisining melum jehettin mexsus uyghurlarni we bashqa ‹belgilik milletler› din bolghanlarni nazaret qilishni meqset qilghanliqini ashkarilimaqta».

Sofi richardson xanim bizge bu heqte mundaq dédi: «biz xitaydiki oxshimighan saqchixanilar teripidin chiqirilghan höjjetlerni körüp analiz qilduq. Ularda bezi milletler jümlidin jenubiy shinjangdin kelgen uyghurlarni tekshürüsh yaki shinjangda tizimgha aldurulghan aptomobillarni tekshürüsh qatarliq maddilar ochuq-Ashkara yézilghan. Buningdin uyghurlarning merkizi nuqta ikenlikini körüp yételeymiz».

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida yuqirida déyilgenlerni tilgha élip, xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush dégen nam arqiliq tinchliqperwer öktichilikni basturush herikitini bolupmu uyghurlarni basturush herikitini aqlimaqchi boluwatqanliqi tenqid qilghan. Sofi xanim sözide xitay hökümitini bu herikitini derhal toxtitishqa chaqirip, «xitay hökümiti kishiler heqqide uchur yighishning ornigha, ularning xususiy uchurlirining mexpiyetlikige hörmet qilidighan, uni qoghdaydighan qanun-Tüzümlerni tüzüshi kérek» dédi./Irade

Yawropadiki Türkler Ana Tilini Qandaq Saqlap Qaldi

Awstraliyening adaleyd shehiridiki uyghur mektep oqughuchiliri. 2017-Yili öktebir.

Awstraliyening adaleyd shehiridiki uyghur mektep oqughuchiliri. 2017-Yili öktebir.

 RFA/Abduweli Ayup

«Aile, mektep we meschit terbiyisi arqiliq ana tilimizni saqlap qalduq,» deydu bélgiyediki türk yashlar.

Ularning éytishiche, aililerde qetiy türkche sözlesh, mektepte choqum türkche ders tesis qilish hemde meschitni bir diniy ibadet sorunila emes, belki milliy medeniyet we udumlarni saqlash merkizige aylandurush-Yawropadiki türklerning ana tilini saqlap qélishidiki 3 hel qilghuch amil hésablinidiken.

Bélgiyening antwérp shehiride yashawatqan türk yashlardin ergün bilen janer türklerning bélgiyede ana tilini qandaq saqlap qalghanliqi heqqide sorighan soallirimizgha jawab berdi. Ular, aile terbiyisining ana til söygüsi, tarix éngi we medeniyet chüshenchisi singdürüshtiki birinchi qedem ikenlikini ilgiri sürdi.

Janer bilen ergün bélgiyede maaripni firansuzche körgen bolsimu, emma mektepte yene türkche ders anglash pursitigimu nail bolghan iken. Undin bashqa ular yene antwérptiki türk teshkilatliri qurghan meschitlerde hepte axirida échilghan kurslarda türk balilar bilen bille türkche, muzika, ebru (türklerge xas ressamliq shekli), xelq usuli qatarliq derslerni oqughan iken. Ular ana tilni qoghdashta yuqiriqidek teshkillesh we teshkillinishning roli heqqide öz tesiratlirini bayan qildi.

Gérmaniyede yashawatqan uyghur yazghuchi abral ependi gérmaniyediki türklerning ana tilini saqlap qélish tejribiliridin hés qilghan we körgenliri heqqide toxtaldi. U türkiyening türklerge ana til oqutquchilirini ewetip bergenliki, mexsus türkche dini ders ötidighan we imamliq qilidighan xadim ewetkenliki, türk köchmenlermu diniy we siyasiy chüshenchiliri néme bolsa bolsun ana tilni qoghdashta muresse qilmighanliqi, izchil türkiyedin toy qilip kelgenlikiningmu ana tilni qoghdap qélishta muhim amil bolghanliqini bayan qildi.

Dunya uyghur qurultiyining muawin reisi perhat yurungqash ependi türklerning ana tilini qoghdap qélish tirishchanliqlirining ilimge, zamangha we gérmaniyening emeliyitige uyghun bolghanliqini mueyyenleshtürdi. U türklerning ana til ögitishte awwal yéziq ögitishni emes, türk medeniyitidin sawat bérish, türk senitidin huzurlandurush, türk usuligha qiziqturushni ching tutqanliqini otturigha qoydi. Uningche, türk balilarning gérmaniye jemiyitige türk medeniyitining namayan qilghuchisi, türk senitining ijrachisi bolup tonulushi balilarda öz millitige söygü yétildürüpla qalmay, belki özining iqtidarigha ishench shekillendürüp, ularning gérmaniye jemiyitide utuqluq ewlad bolushigha türtke bolghan iken.

Igilishimizche, yawropada 3 milyondin artuq türk yashaydighan bolup, ular asasen ghéribi yawropa we shimali yawropadiki ellerge tarqalghan. Türkler 1960-Yillardin bashlap gérmaniyege kélishke bashlighan. Ular gérmaniyege mehelle-Mehelle boyiche köchüp kelgen bolghach birinchi ewlad tili we medeniyitini saqlap qélishta anche zor qiyinchiliq tartmighan. Gérmaniyemu türkiye bilen angliship türk oqughuchilargha türkche ders orunlashturup bergen. Hazir gérmaniyede 600 din artuq qosh til maaripini yolgha qoyghan mektep bolup, türkche bashlanghuchlarda oqutush tili qilinghan.

Türkiye döliti her yili yawropagha 1500 türk tili oqutquchi we 1500imam ewetip türklerning dini we tilini saqlap qélishigha yardemde bolghan. Türkler yawropagha köchkende wilayetlerni birlik qilip köchken bolghachqa ömliship paaliyet qilishta qiynalmighan. Mesilen, bélgiyege türkler afyondin köchken bolsa, shiwétsiyege konyadin köchken. Türkiye bilen yawropaning izchil yaxshi munasiwetni saqlishi seweblik türklerning ana weten bilen alaqisi üzülmigen, asasen öz yurtidin toylashqan. Her tetilde türk balilar esli wetinige qaytip türlük medeniyet paaliyetlirige jelp qilinghan. Undin bashqa, türkiyening dunya miqyasida uyushturuwatqan türkche olimpik musabiqisi, türkche yéziqchiliq musabiqisi, muhajirettiki türklerning medeniyet féstiwali qatarliq paaliyetlermu türk muhajirlarning ana tilini saqlap qélishigha hesse qoshqan iken./abduweli ayup

Malayshiyaning Muawin Bash Ministiri: Taylandtin Qachqan Uyghurlarning Izi Téxi Bayqalmidi

images

Malayshiyaning muawin bash ministiri exmet zahit hemidi bügün taylandtin malayshiyagha qéchip ötkenliki ilgiri sürülüwatqan uyghurlar heqqide bayanat élan qilghan. U, bu heqte taylandtin uchur tapshuruwalghanliqini we tégishlik heriketke ötkenlikini, emma hazirgha qeder malayshiyagha qéchip kelgen uyghurlarning izini bayqimighanliqini bildürgen.

U yene mezkur uyghurlarning malayshiyagha qéchip kelgenlikining téxi delillenmigenlikini éytqan. Zahidi muxbirlargha qilghan sözide yene «bizning herqandaq bir térrorluq heriketlirining izini qoghlap tekshüreleydighan méxanizimimiz bar,» dégen. «Erkin malayshiya xewer tori» ning bu heqtiki xewiride bayan qilinishiche, zahidi yene «eger mezkur uyghurlar malayshiyada bolsa, biz ularni qandaq qilip tutushni bilimiz, biz hazir asiyadiki saqchi organliri we xelqara saqchi orgini bilen bu ish üstide yéqindin hemkarlishiwatimiz,» dégen.

Mezkur xewer torining bügünki xewiride yene taylandning malayshiya bilen tutushidighan jayidiki sadaw köchmenler qamaqxanisida tutup turuluwatqan 20 neper uyghurning xitaygha qayturulush xewpige duch kelgenliki üchün düshenbe küni kéche saet 2 de qamaqxanidin qéchip chiqip ketkenliki yézilghan.

Dunya uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanim mezkur weqe yüz bergen künila bayanat élan qilip, tayland we sherqiy-Jenubiy asiya döletlirini mezkur uyghurlarni tutqan ehwalda xitaygha qayturmasliqqa we xelqara qanun boyiche bir terep qilishqa chaqiriq qilghan idi./Shöhret Hoshur

Ilham Toxtigha Bérilgen Mukapatlar Xitayni Biaram Qilmaqta

(1)

Yawropa kéngishining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan waslaw xawél mukapati tarqitilghan murasim kulubi.

Yawropa kéngishining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan waslaw xawél mukapati tarqitilghan murasim kulubi.

 website-pace.net

Xitay türmisidiki öktichi uyghur ziyaliysi ilham toxtigha arqa-Arqidin bérilgen kishilik hoquq mukapatliri xitayni biaram qilghan.

Melumki, xitaydiki merkiziy milletler uniwérsitétining proféssori, uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti eyni chaghda xitay paytexti béyjingda turup uyghurlarning kishilik heq-Hoquqliri toghrisida pikir bayan qilghan we xitay hökümitining milliy siyasitini eyibligen idi. Shu sewebtin u 2014-Yili 1-Ayning 15-Küni tutqun qilinip, shu yilining 23-Séntebir küni ürümchide «bölgünchilik» jinayiti bilen eyiblendi we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi.

Shundin béri, ilham toxtining délosi dunya jamaetchilikining diqqet-Étibarini qozghap, arqa-Arqidin bir yürüsh xelqaraliq dangliq mukapatlargha érishti. U ötken yili 2016-Yilliq «martén ennalis mukapati» gha érishken idi. Bu yil xelqara lébirallar birleshmisining 2017-Yilliq «erkinlik mukapati» gha, undin ilgiri bolsa, yawropa birlikining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan «waslaw xawél mukapati» gha hemde yene gérmaniyening «waymar kishilik hoquq mukapati» gha érishti. U yene nobél tinchliq mukapati we «saxarof mukapati» gha namzat körsitilmekte.

Ilham toxtining xelqarada arqa-Arqidin mukapatlargha érishishi we dunyawi mukapatlargha namzat körsitilishi xitay hakimiyitini qattiq biaram qilghan. Béyjingda turushluq gérmaniyelik obzorchi kay shirtmattérning 15-Noyabir küni «jenubiy gérmaniye géziti» de élan qilghan «waymarning siri» namliq maqalisi bu nuqtini roshen yorutup bergen.

Maqale mundaq ibariler bilen bashlinidu: «xitay waymardin ilham toxtigha bérilgen kishilik hoquq mukapatini qayturuwélishni telep qildi. Elwettiki, waymar xitayning bu telipini ret qildi. Buning bilen, waymar shehiride ghelite ishlar yüz bérishke bashlidi.»

Bilinginidek, gérmaniyening türingén shtatigha jaylashqan, medeniyet miraslirining ésilliki bilen meshhur bolghan waymar shehiri we waymar sheherlik hökümet dairiliri 6-Ayning 29-Küni 2017-Yilliq «waymar kishilik hoquq mukapati» ni xitay türmisidiki öktichi uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérishni qarar qilghan idi.

«Yawropaning medeniyet merkizi» dep nam alghan waymar shehiri we waymar sheherlik hökümetning bu mukapati 1995-Yili tesis qilinghan. Mezkur mukapat yilda bir qétim tarqitilidighan bolup, her yili 12-Ayning 10-Küni xelqara kishilik hoquq künide waymar sheherlik hökümet sariyida chong murasim ötküzüp, hökümet xadimliri we meshhur zatlarning qoli bilen tarqitilip kélingen. Mukapat sommisi 5 ming yawro qilip békitilgen.

Aptor kay ependining «waymarning siri» namliq maqaliside bayan qilinishiche, «waymar kishilik hoquq mukapati» ning uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgenliki élan qilinip birqanche kün ötmeyla, xitayning bérlindiki bash elchixanisining bir ayal xadimi waymar sheherlik hökümet ishxanisigha téléfon qilip, «bu mukapat qayturuwélinishi kérek,» dep qattiq naraziliq bildürgen. Biraq waymar sheherlik hökümetning waymar mukapatigha mesul xadimi sasha xanim buninggha pisent qilmighan. Biz sasha xanimning öz aghzidin pikir élishqa urunghan bolsaqmu, lékin téléfonimiz ulanmidi.

Dunya uyghur qurultiyining yéngi nöwetlik reisi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning cheteldiki uyghur milliy herikitini ujuqturushqa küch serp qilipla qalmay, ilham toxti arqiliq uyghurlar mesilisining xelqarada tonulushighimu tosalghu peyda qilishqa urunuwatqanliqini bildürdi.

Aptor kay ependi «waymarning siri» namliq maqalisining muqeddimiside mundaq dep yazidu: «bundin 3 yil muqeddem, xitay sot mehkimisi proféssor ilham toxtini ömürlük qamaq jazasigha mehkum qilghanda, uning dosti, béyjingliq kishilik hoquq paaliyetchisi xu jya ‹jenubiy gérmaniye géziti› ge ‹junggo kommunistik partiyesi dötmu yaki heqiqeten mushundaq zalimmu, men buni bilelmidim,› dégen.» Aptorning bildürüshiche, xujya sözide yene xitay hakimiyitining muddetsiz qamaq jazasi arqiliq «dunyadin ilham toxtini untuldurmaqchi» bolghanliqini eskertidu.

Aptor maqaliside, ilham toxtining uyghurlarning xitaydiki eng axirqi birdin-Bir awazi bolup qalghanliqini, uning uyghurlar weziyitining sadasi bolup, uyghur-Xitay otturisida köwrüklük rol oynashqa tirishqanliqini, bundaq bir mötidil idiyelik uyghur ziyaliysigha muddetsiz qamaq jazasi bérilishining yalghuz kishilik hoquq paaliyetchilirinila emes, adwokatlar, chetellik diplomatlarnimu heyran qaldurghanliqini tekitleydu. U maqaliside, «xitayning öktichi küchlerni yaqturmaydighanliqi herkimge ayan bolsimu, emma bu qeder éghir jazaning ilham toxtining béshigha kélishi heyran qalarliq ish idi, chünki u özini ikki millet arisida köwrük yasighuchi dep biletti,» dep yazidu.

Ilham toxti guruppisining mesulliridin biri, xitayshunas mari holizman xanim bu heqte toxtalghanda, «bu mukapat yalghuz ilham toxti ependigila emes, belki uyghur xelqining heqqaniy kürishige bérilgen bir mukapat,» dédi. U munularni tilgha aldi: «ilham toxti kishilik hoquq mukapatigha eng layiq namzat. Ilham toxtining arqa-Arqidin xelqaraliq kishilik hoquq mukapatlirigha nail bölishining xitay hakimiyitini barghanséri biaram qiliwatqanliqini bilimiz. Ilham toxti aldimizdiki yillarda yene köpligen mukapatlargha érishishi mumkin. Bu yolda tirishchanliq körsitiwatimiz. Mahiyettin éytqanda, ilham toxtigha bériliwatqan mukapatlar yalghuz uningghila emes, uyghurlarning toxtawsiz dawam qiliwatqan heqqaniy kürishige bérilgen mukapattur. Buni mushundaq chüshensek eng toghra bolidu, dep oylaymen.»

Xitayning biaramliqi, waymar sheherlik hökümetke bolghan étirazi we bésimi yalghuz xitay elchisining naraziliqi bilenla cheklinip qalmighan. Xitay xakkérliri birinchi qedemde waymar sheherlik hökümetning tor bétidiki yazmilarni yoqitiwetken. Ikkinchi qedemde bu tor bétini échilmas qilip qoyghan. Bu hal waymar hökümitini téximu heyran qaldurghan. Bu heqte we waymar sheherlik hökümetning kishilik hoquq mukapatini néme üchün uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bergenliki toghrisida kéyinki programmimizda melumat bérimiz./Ekrem

Tayland Musapirlar Tutup Turush Merkizide Qalghan 5 Uyghurning Salametlik Ehwali Bek Éghir

Tayland musapirlar lagéridiki uyghur musapirlar. 2015-Yili yanwar.

Tayland musapirlar lagéridiki uyghur musapirlar. 2015-Yili yanwar.

Oqurmen teminligen

Tayland dairiliri 20‏-Noyabir taylandning malayshiya chégrasidiki sadaw musapirlar merkizining témini téship qachqan 20 uyghurning 15 nepirining malayshiya terepke ötüp ketkenlikini élan qildi. Tayland dairilirining ilgiri sürüshiche, qachqunlarning 5 nepiri tayland saqchilirigha tutulup qalghan. Emma ular bilen teng qachqan qalghan musapirlarning hemmisi malayshiya terepke ötüp ketken.

Tayland hökümiti béyjingning qachqan uyghur musapirlirini tutup, xitaygha qayturup bérish heqqidiki bésimigha uchrighan. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi lu kang seyshenbe küni tayland dairilirining musapirlarni tézrek tutup xitaygha qayturup bérishini telep qilghan idi. Biraq, tayland saqchi terep qachqunlar tutulghan teqdirdimu, ularni héchyerge qayturmaydighanliqini bildürgen.

Firansiye agéntliqining charshenbe küni tarqatqan xewiride qeyt qilinishiche, tayland saqchi idarisining bayanatchisi krissana patanacharoén: «biz ular qéchip kétishtin burun ijra qilip kelgendek ularning dölet tewelikini éniqlimay turup, ularni héchyerge ewetmeymiz» dégen.

Biraq, saqchi terep tutqunlarni qayturmaydighanliqini bildürsimu, biraq meyli qéchip tutulup qalghan 5 neper uyghurning aqiwiti bolsun, meyli tutup turush merkizide qélip qalghan 5 neper uyghurning ehwali bolsun, ular heqqide hazirgha qeder héchqandaq uchur bérip baqmidi.

Halbuki, tayland hökümiti bilen uyghur musapirlar mesiliside yéqin alaqide bolup kéliwatqan tayland kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, tutup turush merkizide qélip qalghan 5 neper uyghur musapirning salametlik ehwali bek éghir iken. Taylandliq kishilik hoquq paaliyetchisi, «tayland xelqlerni hoquqlandurush» namliq kishilik hoquq teshkilatining diréktori shalida tajaroénsuk charshenbe küni muxbirimizgha bergen uchurida, bu 5 uyghur musapirining «éghir késel» ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: «qélip qalghan bu 5 kishining yéshi bir az chongraq bolup, ular késelge giriptar bolghanlar. Ular éghir késel bolghachqa u 20 kishi bilen teng qachalmighan. Ularning salametlik ehwali bek éghir. Ular her waqit ölüp kétishi mumkin. Chünki, ularning kündilik yeydighan tamiqi nachar. Ular nachar tamaq, nachar sharait ularni tügeshtürüwatidu. Men ularning birsini rak késiliken, dep anglidim. Biz bu uchurni künde u yerge kirip turidighan birsidin angliduq. U her küni bu yerge nerse yetküzidighan biri. Bu uchurni uninggha tutup turush merkizining bir ofitséri éytip bergen. Ular heqiqeten tashqirigha chiqip yaxshi dawalinishqa éhtiyajliq. Ular ölsimu türmide emes tashqirida ölüshi kérek».

Shalida tajaroénsukning bildürüshiche, uning teshkilati ulargha képil bolup tashqirida dawalitishni telep qilghan. Biraq, dairiler hazirgha qeder ularning iltimasigha jawab bermigen.

Shalida tajaroénsuk uyghur musapirlirining hazirgha qeder héchqandaq dawalinishqa érishelmigenlikini bildürüp: «yaq, ularning dawalinishigha yol qoyulmidi. Héchkim dawalashqa érishelmidi. Mana bir mesile, bu bizning teshkilatimizning hökümet bilen sözliship, ularning képillikke qoyup bérishni qolgha keltürüshke tirishishimizdiki seweb. Hazirgha qeder hökümettin héchqandaq jawab kelmidi. Bizning pilanimiz ularni qamaqxanidin élip chiqip dawalash. Méningche hökümetmu buni oylishiwatidu. Chünki biz ulargha déduq, eger hökümet bu 5 uyghurni bizge képillikke berse, bu mesile hel bolup, uyghurlarning délosi yépilidu. Biraq, tayland bu mesilide xitayning qatti bésimigha uchrawatidu» dédi.

Malayshiyagha qéchip ötüp ketkenliki ilgiri sürülgen uyghurlarning hazirgha qeder iz-Dériki élinmighan. Malayshiya dairilirining bildürüshiche, ular tayland dairilirining bu heqtiki uqturushini tapshuruwalghan we qachqunlarni izdewatqan bolsimu, biraq téxi iz-Dériki tépilmighan. Malayshiyaning muawin bash ministiri exmet zahit hamidi charshenbe küni malayshiya axbarat wastilirigha qilghan sözide, ularning dawamliq qéchip yürüwatqanliqini bildürüp: «biz bu mesilini sherqiy-Jenubiy asiya elliri saqchi teshkilati we xelqara saqchi teshkilati bilen yéqindin hemkarliship ishlewatimiz» dégen.

Tayland musapirlar merkizidiki uyghur bimarlirining ehwali we qéchip yürgen uyghur musapirlirining teqdiri uyghur teshkilatlirining diqqitini qozghighan. Charshenbe küni d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim, d u q ning alaqidar terepler bilen musapirlar merkizidiki uyghurlarni qandaq qutquzushni sözlishiwatqanliqini bildürdi.

U: «birinchi, biz 5 adem mesiliside sözlishiwatimiz. Ulargha képil bolup béqip béridighanlargha 1500 dollardin bersenglar biz béqip béreyli, biz qarayli, dégen geplerni dédi. Bizmu buni tashqi ishlar ministirliqi, amérika dölet mejlisining xitay komitéti, kishilik hoquq közitish teshkilati, xelqara kechürüm teshkilati, erkinlik sariyi dégendek kishilik hoquq teshkilatlirigha xewer qilduq. Buni qutuldurush toghruluq ademlerni biz hazir hem 5 adem mesiliside hem malayshiyagha qachqanlarni qutuldurush mesiliside tayland we malayshiyagha izdinishke ewetish aldida turuwatimiz. Emdi malayshiyagha qachqan 20 ademni qutuldurush pütün dunyadiki teshkilatlarning bash tartip bolmaydighan mejburiyiti» dédi.

Rabiye qadir xanim yene, malayshiya hökümitining bu uyghurlarni tayland yaki xitaygha qayturmasliqini, gherb ellirining ulargha siyasiy panahliq bérishini telep qilidighanliqini bildürdi.

Rabiye qadir: «dunyadiki barliq insanperwer teshkilatlarning, shuningdek yawropadiki hökümetlerning bu 20 ademni qoynigha élip, siyasiy panahliq bérishini, b d t we qizil krést jemiyitining ulargha jiddiy yardem bérishke ötüshini ümid qilimen. Lékin bu 20 adem bilen cheklinip qalmastin yene bir qanche türmide 41-42 Adem bar, mushularnimu mushundaq ehwalning yüz bermesliki üchün tayland hökümiti bilen gepliship, qutuldurup chiqishqa yardem qilishini ümid qilimen. Yene malayshiya hökümitining bularni tutup qayturup bermesliki, démokratik döletlerdin panahliq élish imkaniyiti yaritip bérishini ümid qilimen».

Lékin, shalida tajaroénsuk, uyghur musapirlirining teqdirining qandaq bolushi tayland hökümitining musteqil qarar chiqirish-Chiqiralmasliqigha baghliq bolup qalghanliqini bildürdi. U mundaq deydu: «tayland hökümiti insanperwerlikni közde tutup, bu kishilerni manga képillikke bérishi üchün uning xitayni qayil qilishi kérek. Hazir pütün dunya tayland hökümitining bu mesilide qandaq qarar chiqiridighanliqigha qarap turidu. U bu mesilide musteqil qarar chiqiralamdu-Chiqiralmamdu? chünki, tayland xitayning bésimigha uchrawatidu. Ular bügün pütün etigen yighin achti. Men bügün ulargha nechche qétim téléfon qilsam yighinda, yighinda depla jawab berdi».

Tayland hökümiti 2013‏, 2014‏-Yilliridin buyan xitayning bésimidin qachqan nurghun uyghur musapirlirini tutqun qilip, uning bangkok, songkla qatarliq jayliridiki musapirlarni tutup turush merkezlirige qamighan. U, 2015‏-Yili musapirlarning balilar we ayallarni asas qilghan bir qismini türkiyege yolgha salghan bolsimu, lékin erkeklerni asas qilghan az dégende 109 neper musapirni xitaygha qayturup bergen.

Uning bu herikiti b d t musapirlar mehkimisi, bezi gherb döletliri, xelqara kishilik hoquq organliri we uyghur teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan. Bu qétim taylandning sadaw chégra baziridiki musapirlar merkizidin qachqan uyghurlar shulardin qélip qalghan axirqi türkümdiki musapirlar idi./Erkin

Ablajan Leylinaman: Musteqilliq Bilen Öz Teqdirini Özi Belgilesh Bir Yol Emes

Sherqi türkistan sürgündiki hökümiti prézidénti exmetjan osman(solda) bilen tashqi ishlar ministiri ablajan leylinaman  sherqi türkistan diplomatiye we kishilik hoquq ishxanisida. 2016-Yili noyabir, kanada.

Sherqi türkistan sürgündiki hökümiti prézidénti exmetjan osman(solda) bilen tashqi ishlar ministiri ablajan leylinaman sherqi türkistan diplomatiye we kishilik hoquq ishxanisida. 2016-Yili noyabir, kanada.

 RFA/Gulshen

Yéqinda kanadaning toronto shehiride ötküzülgen, ikki jumhuriyetni xatirilesh murasimigha qatnishish üchün amérikidin kanadagha kelgen, sherqi türkistan sürgündiki hökümitining tashqi ishlar ministiri ablajan leylinaman ependi ziyaritimizni qobul qilip, sherqi türkistan sürgündiki hökümitining dawa ghayisi qatarliqlarni öz ichige alghan bir qatar mesililer heqqide söhbet ötküzdi.

Muxbir: sherqi türkistan sürgündiki hökümiti qurulghandin buyan, musteqilliq shoari astida paaliyet élip bériwatidu, chetellerde élip bériliwatqan uyghur dawasida, «insan heqliri we öz teqdirini özi belgilesh shoari astida paaliyet élip barmisaq, dunya döletlirining qollishigha érishelmeymiz »deydighan bir weziyet bar, siz bu mesililerge qandaq qaraysiz?

Ablajan leylinaman: ittik qarimaqqa uyghur dawasi bir siyasiy dewadek körünsimu, emma bu bir heq telep dawasi. Men buni uzundin buyan dep kéliwatimen. Chünki bu, uyghurlarning qedimi elmisaqtin béri qép qalghan heq zéminini qayturuwélish dawasi. Eslide dunyada adil bir sot mehkimisi bolghan bolsa yaki xelqaraliq sot özining rolini yaxshi jari qilduralighan bolsa, xuddi bir adem özining öyini sot échip qayturuwalghangha oxshash qayturuwélish mesilisi bolghan bolatti. Emma epsuski, xelqaraliq sotlarda buni ijra qilghudek küch qudret yoq. Méning tekitleydighinim, bizning dawayimizning zémin dawasi ikenlikidin chetnep ketmeslik sherti astida, biz kishilik hoquq dawasi élip baralishimiz mumkin. Mesilen dunya uyghur qurultiyi we amérika uyghur birleshmisi qatarliq teshkilatlar mana mushundaq dawa élip bériwatidu. Bu bizning dawa ishlirimizda héch kem bolsa bolmaydighan muhim amillarning biri. Emdi qandaqtur kishilik hoquq dawaliri üchün ishiklerning ochuq bolghanliqini dep, bu dawani mushu shekilde élip barsaq qollaydiken, emma musteqilliq dések qollimaydiken, dep qarisaq toghra bolmaydu.

Muxbir: musteqilliq bilen öz teqdirini özi belgilesh bir ibare dep qaramsiz?

Ablajan leylinaman: zéminidin ayrilghan, tankilarning, küchlük eskiri qoshunlarning muhasirisi we herbiy haliti astida qalghan bir milletning öz teqdirini özi belgileshke iqtidari yetken bolsa, bu künge qalmighan bolatti. Biz u iqtidarimizni yoqatqinimizgha xéli boldi. Elwette musteqilliq bilen öz teqdirini belgilesh ikkisi ikki ibare.

Muxbir: sherqi türkistan sürgündiki hökümitining chetellerde musteqilliq dawasi élip bérishta qandaq istratégiyilik pilanliri bar?

Ablajan leylinaman: biz dunyaning herqaysi döletlirini aylinip, xuddi erapattek, xitayni xuddi uyghurlargha oxshashla düshminimiz dep qaraydighan milletler we xelqler bilen hemkarlashmaqchi.

Muxbir: sherqi türkistan sürgündiki hökümiti dégen chaghda, kishilerning köz aldigha qandaqtur sherqi türkistan sürgündiki hökümitining sabiq prézidénti eniwer yüsüp turanining sherqi türkistangha barghanliq ehwali kélidu. Siz sherqi türkistan sürgündiki hökümitide wezipe alghanlar we ularning jöriliri shundaqla bala- Chaqilirining sherqi türkistangha bérish mesilisige qandaq qaraysiz?

Ablajan leylinaman: sherqi türkistan sürgündiki hökümitide wezipe alghan xadimlar wetenge barmaqchi bolsa, choqum bizdin istépa sorap, wezipisidin ayrilghandin kéyin barsa bolidu. Emma ularning jöriliri we bala-Chaqilirining wetenge barghanliqi bilen ularning xizmitige baha bermeymiz.

Yuqiridiki ulinishtin, ixtiyariy muxbirimiz gülshen abduqadirning bu heqte ishligen mexsus programmisining tepsilatini anglighaysiler./ gülshen abduqadir

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/surgundiki-hokumet-11212016213229.html?encoding=latin

Saqchi Xadimi: Yopurghida 10 Ming Bilen 20 Ming Arisida Kishi Terbiyilesh Lagérida

Uyghur rayonidiki terbiyelesh merkezlirining biri. 2016-Yili yaz, shayar.

Uyghur rayonidiki terbiyelesh merkezlirining biri. 2016-Yili yaz, shayar.

 Oqurmen teminligen

Anglighuchilirimizdin biri radiomizgha mektup yollap, yopurghining siyek yézisida 1500 che kishining terbiyilesh merkizige soluwélinghanliqi we tutqunlarning özlirining qachan qoyup bérilidighanliqidin xewersiz ikenlikini éytqan idi. Muxbirimizning éniqlashliri dawamida mezkur uchurning toghriliqi delillinish bilen birlikte yene yopurgha nahiyisi boyiche 10 ming bilen 20 ming arisida kishining nöwette terbiyilesh merkezliride ikenliki ashkarilandi.

Hörmetlik radio anglighuchilar, mezkur mektupta, yopurghining siyek yézisida terbiyeleshke ewetilgenlerning hichbirsining téxiche qoyup bérilmigenliki, ularning özi yaki aile-Tawabiatlirigha ularning qachan qoyup bérilidighanliqi heqqide uchurmu bérilmigenliki yézilghan. Téléfonimizni qobul qilghan siyek yéziliq bir saqchi xadimi, özining bu heqte melumat bérelmeydighanliqini éytti. Matériyallarda körsitilishiche, yopurgha nahiyisi 7 yéza, 4 bazar, 4 déhqanchiliq we charwichiliq meydanidin teshkillengen, omumi nopusi 170 ming.

(Menbe: https://baike.baidu.com/item/%E8%89%B2%E4%B9%9F%E5%85%8B%E4%B9%A1)

Téléfonimizni qobul qilghan yekshenbebazar, ayawat, yopurgha we térim saqchixana xadimlirimu bu heqte melumat bérishni ret qildi. Radiomizgha kelgen mektupta, yopurghidiki terbiyilesh merkizining namining 2 qétim özgertilgenliki, eng yéqinda qoyulghan namning «puqralar mektipi» ikenliki yézilghan. Siyek yéziliq saqchixanining yene bir xadimi, mektupta déyilgen yuqiriqi uchurlarning toghriliqini delillidi. Bu saqchi xadimining ashkarilishiche, yopurghida terbiyilesh merkizi 4 orunda tesis qilinghan. Yene matériyallarda körsitilishiche, yopurghining siyek yézisi, 14 kenttin teshkillengen, nopusi 18060.

(Menbe: https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%89%B2%E4%B9%9F%E5%85%8B%E4%B9%A1)

Radiomizgha kelgen mektupta, 18 ming nopusluq siyek yézisidin 1500 che kishining puqralar mektipi namidiki solaqta ikenliki yézilghan. Mezkur saqchi xadimi bu uchurning toghriliqini delillesh bilen birlikte, öz perizige asasen, yopurghida 10 ming bilen 20 ming arisida kishining nöwette terbiyilesh merkizide ikenlikini bayan qildi.

Hörmetlik radio anglighuchilar ilgiriki éniqlashlirimizda, yéngisar nahiyisining 13 ming nopusluq topluq yézisidin 2mingdin artuq kishining solaqta ikenliki, toqquzaqning 36 ming nopusluq bulaqsu yézisida 3314 kishining qamaq we türmide ikenliki ashkarilanghan idi./shöhret hoshur

Dozaqqa Kirmisun Dédim…

Autori: Abduweli Ayup

14925665_529575420575740_7914285125510898354_n

 

Men liyudawan qamaqxanisigha 2013-Yili 10-Séntebir qamalghandin kéyin kamirlar üch qétim uyghur tutqungha toshup ketti. Biri shu yilining 11-Aylirida, yene biri 2014-Yili 3-Aylarda boldi, emma 2014-Yili maydin kéyin kamirlar uyghur siyasiy mehbusqa liq toldi. Burundin bir kamirigha birerdin toghra kélidighan uyghurlar biraqla köpiyip xitaylar azsanliq bolup qaldi. Bularning hemmisige shu waqitlarda yüz bergen türlük «hujumlar» bahane bolghan idi. Halbuki, bu «siyasiy» tutqunlarning mutleq köpchiliki shundaq weqe bolghanliqidin bixewer idi. Xewerdar bolghan peqet ikkiylen bolup, biri shundaq xewerni ündidarda tarqitip tutulghan idi.

2014-Yili maydin bashlap menmu terjimanliq bilen aldirash bolup kettim. Chünki her bir mehbusning qandaq guman bilen tutulghanliqi qamaqxana arxipida xatirilinishi lazim iken. Méning xitayche terjimem bir angsiz xroinkesh yaki oghrining terjimisige qarighanda mehbuslargha paydiliq bolsimu, beribir bir uyghurning liyudawan qamaqxanisida éghir kün körüshige sewebkar bolidighan bolghachqa bu ishtin izchil özümni qachurattim. Shu seweb bilen herqanche xalimisammu bir munche uyghurning kechmishige shahit boldum. Bularning ichide 2014-Yili maydiki etigenlik bazarda bolghan partilashni resimlik tarqatqan nurmemetmu bar idi.

Nurmemet gumidin bolup, her qarisam uni merhum muhemmedimin bughragha oxshitattim. Muhemmedimin bughraning yéngisarda shéhit bolghan bir inisining ismimu nurmemet idi. Uyghur gundipay uni qamighan küni méni körsitip, «Bu kim tonumsen?» Dep sorap «tonuymen» dégen jawabni aldi-De, manga qarap, «Qara sen özüngni siyasiy emes deysen, lékin bu yerge kirgen siyasiylardin séni tonuydighanlar chiqip siringni pash qilipla turidu,» Dep qoyup chiqip ketken idi.

Nurmemet kamirida men burun yazghan mezmunlar heqqide soraytti, néme qilsam shuni dorashqa tirishatti. Yéngi mehbuslar kamirigha kirgendin bashlap ikki tereptiki kaméradin nazaret qilinatti. Men jayimda turup sekrep, toxtimay méngip, qorsaq qatlap heriket qilsam gep qilmighan bilen nurmemet méni dorighan haman agahlandurush alatti. Uningdin bir küni «türkche, inglizche we xenzuchidin qaysini ögitip qoyay?» dep sinap baqtim. U héch ikkilenmey xitaychini tallidi. Nurmemet ezeldin mektepte oqumighan bilen kitab oqushni adet qilghan bala idi. U tetür mijez, nadanlardin emes idi.

– Nurmemet, némishqa etigenlik bazardiki partlashta öltürülgen bigunah yashanghanlarning resimlirini tarqatting? – Dep soridim birküni.

– Kapirning yüriki mujuldi, mujahitlar bir ish qildi, dep xosh bolghan, – Dédi u. Buni anglap peqet ichimge sighduralmay qaldim.

– Senghu bir qétim xosh bolush üchün shu ishni qilipsen, undaq bolsa, mawu putimizdiki zenjirni, ichidin süwerek chiqidighan köktat shorpisini, her birimizge kusirini yuyduridighan xitay mehbuslarni kim resimge tartip tarqitidu? méning dadisiz qizlirimning yighisidin, séning hamilidar ayalingning nalisidin kimler, nechche qétim xosh bolidu, bilemsen? mawu qamaqxanigha qara, tunggan barmu, qazaq barmu, qirghiz barmu? ular musulmanghu? hijret, jihad bizgila perz, ulargha perz emesmu?
– Shularni dewétip öpkem örülüp gépimning axirini dawam qilalmighan idim.

Kamirda wang famililik bir qatil bar idi. U adette héch kimge gep qilmay xitayche damka oynash bilen kün ötküzetti. Nurmemetke xitayche xetni özüm ögitip sözleshte teleppuzini toghra chiqarsun dep xéli melumatliq bir xitaygha tonushturup qoysam, shu qatilni ustaz tutuwaptu. Könglümde narazi bolsammu özining oylighini bardur, dep gep qilmidim, lékin u wehshiy qatilning qilghanliri ésimge kelsila nepritim qozghilip qarighummu kelmeytti.

Bir küni kamirida jédel chiqti. Seweb nurmemet taziliq bashliqining buyruqigha perwa qilmighanmish. Men nurmemetning xitayche bilmeydighanliqini chüshendürüp bolghuche qamaqtiki kunupka bésilip gundipaygha erz qilindi. Gundipay kélip nurmemetni jazalashqa – Putidiki kishenge qolini ishkellep chétip qoyushqa temsheldi. Shu haman héliqi qatil xitay nurmemetni aqlap sözlep ketti. Qiriq kün boptu, bu kamirda peqet nurmemetla uninggha her seher salam qilidiken, külümsirep yaxshi muamile qilidiken, köngül bölidiken. Nurmemet her küni etigende wanggha yotqan qatliship béridiken, (chünki yotqanlar üch minut ichide serengge qépidek qirliq, eplik we chapsan qatlinishi kérek idi), uningdin damka öginidiken, xitayche meshiq qilidiken, paranglishidiken. Gundipay bularni anglap wanggha qarap turup qaldi. Wangning teripliri gundipaygha toghra tuyuldimu, ya u bu qatilning nurmemetke meshghul bolup chataq chiqarmighinidin xosh boldimu, jaza bermey chiqip ketti.

Hazirghiche kamirida manga eng set körünidighan wang pingning «bir ademning xitayche bilmey, buyruq chüshenmesliki gunah bolsa, jazasini men ötey» dégini we kamirida men eng amraq nurmemetning «aka uni ikki aydin kéyin atidiken, dozaxqa kirmisun, yaxshiliqimdin tesirlinip musulman bolsun dédim,» dégenliri qulaq tüwimde. Shu ish bolup heptidin kéyin nurmemetni bashqa kamirigha yötkiwetti. U wang pingni musulman qildimu-Yoq, bilmeymen, emma u muhebbet we sewr bilen bir qatilni, adem öltürüp parchiliwetken qanxorni adalet üchün dest turushqa qayil qilghan idi.

Thailand Seeks Malaysia’s Help To Send Back Uighur Escapees

Thailand seeks Malaysia’s help to send back Uighur escapees
thumb

The Sun Daily

21 November 2017

BANGKOK: Thailand is seeking Malaysia’s cooperation in sending back Uighurs who are believed to have slipped into the neighbouring country, after escaping from an Immigration detention centre in Sadao yesterday.

According to Deputy Prime Minister Gen Prawit Wongsuwan, five of the 20 Uighurs escapees had been recaptured, but he did not furnish details on it, the location of their recapture or which country arrested them.

“Five of them have been recaptured and the rest have crossed the border (into Malaysia). So, now we are contacting our counterparts in Malaysia to send them back to us,” he told the media after attending the weekly cabinet meeting, here, today.

He said there were 100 to 200 Uighurs currently under detention in Thailand.

In the 2 am (local time) incident yesterday, 20 ethnic Uighurs awaiting repatriation to their home country escaped from Sadao’s Immigration detention centre, with officials believing they headed to the nearby jungle at the Malaysia-Thailand border.

The escaping Uighurs, detained at the centre since 2014, had dug a hole in their cell wall and climbed down the building using blankets.

Eight of the centre’s Immigration officers have been transferred out as the authorities began an investigation into the breakout.

Meanwhile, the deputy prime minister said the Uighurs currently detained in Thailand could be sent back to their original country, birth country or a third country.

“For example, we deported some of them back to China as the evidence proved that they were born in China and had committed offences there, so we deported them to China.

“Some Uighur women and children have been deported to third countries as they do not have a criminal record,” said Prawit, adding that the authorities planned to bring the 20 Uighurs to Bangkok before they escaped.

Meanwhile, in Songkhla, southern Thailand, Immigration police chief, Lt Gen Suthipong Wongping who toured the detention centre today said they had already informed their Malaysian counterpart on the Uighurs’ escape.

The authorities, according to him, had managed to retrace the escape routes taken by the Uighurs and believed all of them had slipped out of Thailand.

He said the Immigration police had also set up a committee to investigate the incident. — Bernama

http://turkistantimes.com/en/news-2203.html

Police in China’s Uyghuristan Raid Thousands of Muslim Kazakh Homes

A group of ethnic Kazakhs from China, in undated photo.

A group of ethnic Kazakhs from China, in undated photo.

RFA

Chinese authorities in Tekes county in the northwestern region of Xinjiang have searched the homes of 30,000 members of the mostly Muslim Kazakh ethnic group in recent weeks, confiscating copies of the Quran, prayer mats and other religious items, RFA has learned.

An ethnic Kazakh resident of Tekes county, which is in the Ili Kazakh Autonomous Prefecture, said he recently returned to China from a visit to relatives across the border in Kazakhstan to find his hometown a mass of police guarded and mobile checkpoints.

He said his name and ID card number have now been added to a police “wanted” list along with some 60 other ethnic Kazakhs, for “returning to China after a long absence.”

“Between Oct. 25 and Nov. 1, the homes and residences of 30,000 Kazakhs were forcibly searched,” the source said. “They were looking for Qurans, prayer mats and beads, and anything bearing the name of Allah or the prophet Mohammed.”

He said Han Chinese in the area, an estimated 30,000 of whom also spend long periods of time in Kazakhstan, were ignored in the crackdown.

“They confiscated all kinds of religious items,” he said.

An officer who answered the phone at the Tekes county police department on Thursday declined to comment.

“You’ll have to come in person … and ask that. We don’t accept phone calls,” the officer said.

A second source, a Kazakh-language interpreter, confirmed the first source’s account.

“In Tekes county, 30,000 homes were searched by police for Qurans, prayer mats and also clothing bought in Kazakhstan, and anything sent by parcel from Kazakhstan,” the source said. “The police confiscated all of it.”

“I also heard that there are now 60 names on a police blacklist of people from Tekes county who went to visit relatives in Kazakhstan,” he said.

Confiscating religious items

Sources said officials had warned people not to try to hide any items, because if they were subsequently turned up in police raids, “there would be severe consequences.”

Local ethnic minorities are also under huge pressure to attend early morning flag-raising ceremonies, where people stand to attention and the national anthem is played, they said.

The raids in Tekes come after Chinese authorities in Xinjiang ordered ethnic minority Muslim families to hand in religious items including prayer mats and copies of the Quran to the authorities in September.

Officials across Xinjiang have been warning neighborhoods and mosques that ethnic minority Uyghur, Kazakh and Kyrgyz Muslims must hand in the items or face harsh punishment if they are found later, sources in the region told RFA at the time.

Earlier this year, Xinjiang authorities began confiscating all Qurans published more than five years ago due to “extremist content,” according to local officials, amid an ongoing campaign against “illegal” religious items owned by mostly Muslim ethnic Uyghur residents.

The Qurans were appropriated as part of the “Three Illegals and One Item” campaign underway in Xinjiang that bans “illegal” publicity materials, religious activities, and religious teaching, as well as items deemed by authorities to be tools of terrorism—including knives, flammable objects, remote-controlled toys, and objects sporting symbols related to Islam, they said.

Chinese authorities have lately issued orders for ethnic Kazakh Chinese nationals to hand in their passports and Kazakh green cards in some parts of Xinjiang, and have detained hundreds of Kazakhs returning from overseas study or family visits to Kazakhstan, sending them for indefinite terms in “re-education” facilities.

Official figures show that there are around 1.5 million Kazakhs in China, mostly concentrated in and around the Ili Kazakh Autonomous Prefecture close to the Kazakhstan border.

China has previously welcomed Kazakhs who wished to relocate from Kazakhstan, with their numbers peaking at nearly 38,000 in 2006. But now many Kazakhs with Chinese nationality are heading back in the other direction.

Reported by Qiao Long for RFA’s Mandarin Service. Translated and edited by Luisetta Mudie.

Uyghur Exile Leadership Passes to ‘Younger Generation’ in Munich Election

2017-11-13
World Uyghur Congress President Dolkun Isa (L) is shown with Omer Kanat (R), chairman of the WUC executive committee, Munich, Germany, Nov. 12, 2017.

World Uyghur Congress President Dolkun Isa (L) is shown with Omer Kanat (R), chairman of the WUC executive committee, Munich, Germany, Nov. 12, 2017.

 RFA

Leadership of the exile World Uyghur Congress (WUC) passed to a new generation in an election held in Munich at the weekend, with former WUC general secretary Dolkun Isa voted in as president and long-serving leader Rebiya Kadeer elevated to the honorary post of paramount leader.

Kadeer, who had served as WUC president for almost 11 years, hailed the vote, speaking to RFA’s Uyghur Service from her home in Washington D.C.

“I accept the supervisory role of being paramount leader,” the now 70-year-old Kadeer said. “It is time for the younger generation to take up the leadership role at the WUC.”

Kadeer, a formerly successful businesswoman in northwestern China’s Xinjiang region, was released from a Chinese prison in March 2005 on medical parole after being jailed for six years for sending politically sensitive newspaper clippings abroad, and went into exile in the U.S.

Speaking to RFA following his Nov. 12 election, Dolkun Isa thanked the exile Uyghur delegates coming from over a dozen countries who had voted for him.

“I am truly honored and humbled by their love for our motherland and resolve for a free East Turkestan,” Isa said, using the name favored by many Uyghurs for their traditional homeland, a region now claimed by China as Xinjiang.

“I also want to thank our paramount leader Rebiya Kadeer for blessing this Congress, and am looking forward to working with her in the future,” Isa said.

“Her valuable experiences and advice are indispensable to our peaceful struggle for human rights, democracy, and self-determination,” Isa said.

New policy approach

Pointing to what he called China’s intensifying repression in the Xinjiang region, Isa said that he and other newly elected officers of the WUC will soon chart out a new “peaceful and pragmatic” policy approach to securing the Uyghur people’s freedom and rights.

“In the meantime, I call on China’s leaders to respect China’s constitution and regional ethnic autonomy laws, and I urge them to come to the negotiation table to find a permanent solution to the issue of East Turkestan through mutual respect and dialogue.”

Since April, thousands of Uyghurs accused of harboring “extremist” and “politically incorrect” views have been detailed in political re-education camps and prisons throughout Xinjiang, where members of the mostly Muslim ethnic group complain of religious and cultural repression and harassment under Chinese rule.

The crackdown has also seen students who traveled to Egypt for Islamic studies being rounded up by Egyptian authorities at China’s behest, with some taken back to China and most held incommunicado. The incarceration of large numbers of Uyghur males has put pressure on women and children to take over farm chores in Xinjiang.

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

While China blames some Uyghurs for “terrorist” attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat and that repressive policies in Xinjiang are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported and translated by Alim Seytoff for RFA’s Uyghur Service. Written in English by Richard Finney.

AI Criticizes Detention of Uyghur Activist’s Family Members in China

14962775_529574810575801_6895576363335318456_n

BEIJING – Chinese authorities have in the last few months detained up to 30 relatives of a human rights activist who currently lives in exile in the United States, Amnesty International said in a report on Tuesday.

Rebiya Kadeer, one of the best known ethnic Uyghur human rights advocates and the former president of the World Uyghur Congress, was in 1999 sentenced to eight years in prison for stealing state secrets but fled to the US in 2005.

“It is unclear when they were taken away, and they are presumed to be arbitrarily detained at an ‘education center.’ They are at high risk of torture and other ill-treatment,” the statement said.

AI believes that the relatives are currently held at one of the many detention facilities that have been established in the  Uyghuristan Autonomous Region.

These centers, referred to as “counter extremism centers” or “education and transformation centers” are known to detain people for 6 to twelve months or more.

China considers that some members of the minority Muslim Uyghur community are part of extremist organizations, like the Turkistan Islamic Movement, and have links to foreign extremist organizations like Islamic State.

According to AI, among those detained is Kadeer’s son Ablikim Abudureyim, who had earlier served 12 years in prison for trying to defend his mother’s rights, as well as Kadeer’s siblings, grandchildren and distant relatives.