Tayland Musapirlar Tutup Turush Merkizide Qalghan 5 Uyghurning Salametlik Ehwali Bek Éghir

Tayland musapirlar lagéridiki uyghur musapirlar. 2015-Yili yanwar.

Tayland musapirlar lagéridiki uyghur musapirlar. 2015-Yili yanwar.

Oqurmen teminligen

Tayland dairiliri 20‏-Noyabir taylandning malayshiya chégrasidiki sadaw musapirlar merkizining témini téship qachqan 20 uyghurning 15 nepirining malayshiya terepke ötüp ketkenlikini élan qildi. Tayland dairilirining ilgiri sürüshiche, qachqunlarning 5 nepiri tayland saqchilirigha tutulup qalghan. Emma ular bilen teng qachqan qalghan musapirlarning hemmisi malayshiya terepke ötüp ketken.

Tayland hökümiti béyjingning qachqan uyghur musapirlirini tutup, xitaygha qayturup bérish heqqidiki bésimigha uchrighan. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi lu kang seyshenbe küni tayland dairilirining musapirlarni tézrek tutup xitaygha qayturup bérishini telep qilghan idi. Biraq, tayland saqchi terep qachqunlar tutulghan teqdirdimu, ularni héchyerge qayturmaydighanliqini bildürgen.

Firansiye agéntliqining charshenbe küni tarqatqan xewiride qeyt qilinishiche, tayland saqchi idarisining bayanatchisi krissana patanacharoén: «biz ular qéchip kétishtin burun ijra qilip kelgendek ularning dölet tewelikini éniqlimay turup, ularni héchyerge ewetmeymiz» dégen.

Biraq, saqchi terep tutqunlarni qayturmaydighanliqini bildürsimu, biraq meyli qéchip tutulup qalghan 5 neper uyghurning aqiwiti bolsun, meyli tutup turush merkizide qélip qalghan 5 neper uyghurning ehwali bolsun, ular heqqide hazirgha qeder héchqandaq uchur bérip baqmidi.

Halbuki, tayland hökümiti bilen uyghur musapirlar mesiliside yéqin alaqide bolup kéliwatqan tayland kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, tutup turush merkizide qélip qalghan 5 neper uyghur musapirning salametlik ehwali bek éghir iken. Taylandliq kishilik hoquq paaliyetchisi, «tayland xelqlerni hoquqlandurush» namliq kishilik hoquq teshkilatining diréktori shalida tajaroénsuk charshenbe küni muxbirimizgha bergen uchurida, bu 5 uyghur musapirining «éghir késel» ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: «qélip qalghan bu 5 kishining yéshi bir az chongraq bolup, ular késelge giriptar bolghanlar. Ular éghir késel bolghachqa u 20 kishi bilen teng qachalmighan. Ularning salametlik ehwali bek éghir. Ular her waqit ölüp kétishi mumkin. Chünki, ularning kündilik yeydighan tamiqi nachar. Ular nachar tamaq, nachar sharait ularni tügeshtürüwatidu. Men ularning birsini rak késiliken, dep anglidim. Biz bu uchurni künde u yerge kirip turidighan birsidin angliduq. U her küni bu yerge nerse yetküzidighan biri. Bu uchurni uninggha tutup turush merkizining bir ofitséri éytip bergen. Ular heqiqeten tashqirigha chiqip yaxshi dawalinishqa éhtiyajliq. Ular ölsimu türmide emes tashqirida ölüshi kérek».

Shalida tajaroénsukning bildürüshiche, uning teshkilati ulargha képil bolup tashqirida dawalitishni telep qilghan. Biraq, dairiler hazirgha qeder ularning iltimasigha jawab bermigen.

Shalida tajaroénsuk uyghur musapirlirining hazirgha qeder héchqandaq dawalinishqa érishelmigenlikini bildürüp: «yaq, ularning dawalinishigha yol qoyulmidi. Héchkim dawalashqa érishelmidi. Mana bir mesile, bu bizning teshkilatimizning hökümet bilen sözliship, ularning képillikke qoyup bérishni qolgha keltürüshke tirishishimizdiki seweb. Hazirgha qeder hökümettin héchqandaq jawab kelmidi. Bizning pilanimiz ularni qamaqxanidin élip chiqip dawalash. Méningche hökümetmu buni oylishiwatidu. Chünki biz ulargha déduq, eger hökümet bu 5 uyghurni bizge képillikke berse, bu mesile hel bolup, uyghurlarning délosi yépilidu. Biraq, tayland bu mesilide xitayning qatti bésimigha uchrawatidu» dédi.

Malayshiyagha qéchip ötüp ketkenliki ilgiri sürülgen uyghurlarning hazirgha qeder iz-Dériki élinmighan. Malayshiya dairilirining bildürüshiche, ular tayland dairilirining bu heqtiki uqturushini tapshuruwalghan we qachqunlarni izdewatqan bolsimu, biraq téxi iz-Dériki tépilmighan. Malayshiyaning muawin bash ministiri exmet zahit hamidi charshenbe küni malayshiya axbarat wastilirigha qilghan sözide, ularning dawamliq qéchip yürüwatqanliqini bildürüp: «biz bu mesilini sherqiy-Jenubiy asiya elliri saqchi teshkilati we xelqara saqchi teshkilati bilen yéqindin hemkarliship ishlewatimiz» dégen.

Tayland musapirlar merkizidiki uyghur bimarlirining ehwali we qéchip yürgen uyghur musapirlirining teqdiri uyghur teshkilatlirining diqqitini qozghighan. Charshenbe küni d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim, d u q ning alaqidar terepler bilen musapirlar merkizidiki uyghurlarni qandaq qutquzushni sözlishiwatqanliqini bildürdi.

U: «birinchi, biz 5 adem mesiliside sözlishiwatimiz. Ulargha képil bolup béqip béridighanlargha 1500 dollardin bersenglar biz béqip béreyli, biz qarayli, dégen geplerni dédi. Bizmu buni tashqi ishlar ministirliqi, amérika dölet mejlisining xitay komitéti, kishilik hoquq közitish teshkilati, xelqara kechürüm teshkilati, erkinlik sariyi dégendek kishilik hoquq teshkilatlirigha xewer qilduq. Buni qutuldurush toghruluq ademlerni biz hazir hem 5 adem mesiliside hem malayshiyagha qachqanlarni qutuldurush mesiliside tayland we malayshiyagha izdinishke ewetish aldida turuwatimiz. Emdi malayshiyagha qachqan 20 ademni qutuldurush pütün dunyadiki teshkilatlarning bash tartip bolmaydighan mejburiyiti» dédi.

Rabiye qadir xanim yene, malayshiya hökümitining bu uyghurlarni tayland yaki xitaygha qayturmasliqini, gherb ellirining ulargha siyasiy panahliq bérishini telep qilidighanliqini bildürdi.

Rabiye qadir: «dunyadiki barliq insanperwer teshkilatlarning, shuningdek yawropadiki hökümetlerning bu 20 ademni qoynigha élip, siyasiy panahliq bérishini, b d t we qizil krést jemiyitining ulargha jiddiy yardem bérishke ötüshini ümid qilimen. Lékin bu 20 adem bilen cheklinip qalmastin yene bir qanche türmide 41-42 Adem bar, mushularnimu mushundaq ehwalning yüz bermesliki üchün tayland hökümiti bilen gepliship, qutuldurup chiqishqa yardem qilishini ümid qilimen. Yene malayshiya hökümitining bularni tutup qayturup bermesliki, démokratik döletlerdin panahliq élish imkaniyiti yaritip bérishini ümid qilimen».

Lékin, shalida tajaroénsuk, uyghur musapirlirining teqdirining qandaq bolushi tayland hökümitining musteqil qarar chiqirish-Chiqiralmasliqigha baghliq bolup qalghanliqini bildürdi. U mundaq deydu: «tayland hökümiti insanperwerlikni közde tutup, bu kishilerni manga képillikke bérishi üchün uning xitayni qayil qilishi kérek. Hazir pütün dunya tayland hökümitining bu mesilide qandaq qarar chiqiridighanliqigha qarap turidu. U bu mesilide musteqil qarar chiqiralamdu-Chiqiralmamdu? chünki, tayland xitayning bésimigha uchrawatidu. Ular bügün pütün etigen yighin achti. Men bügün ulargha nechche qétim téléfon qilsam yighinda, yighinda depla jawab berdi».

Tayland hökümiti 2013‏, 2014‏-Yilliridin buyan xitayning bésimidin qachqan nurghun uyghur musapirlirini tutqun qilip, uning bangkok, songkla qatarliq jayliridiki musapirlarni tutup turush merkezlirige qamighan. U, 2015‏-Yili musapirlarning balilar we ayallarni asas qilghan bir qismini türkiyege yolgha salghan bolsimu, lékin erkeklerni asas qilghan az dégende 109 neper musapirni xitaygha qayturup bergen.

Uning bu herikiti b d t musapirlar mehkimisi, bezi gherb döletliri, xelqara kishilik hoquq organliri we uyghur teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan. Bu qétim taylandning sadaw chégra baziridiki musapirlar merkizidin qachqan uyghurlar shulardin qélip qalghan axirqi türkümdiki musapirlar idi./Erkin

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: