Xitaydiki Sanliq Melumat Sistémilirining Uyghur Qatarliq Belgilik Millet we Guruppilarni Nishan Qiliwatqanliqi Tenqidke Uchridi

Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-Iyul, shendung.

Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-Iyul, shendung.

Imaginechina

 

Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitayning «chong sanliq melumat sistémisi» üstide tepsiliy bir parche doklat élan qildi. Uningda körsitilishiche, xitay hökümiti bu sistéma arqiliq kishilerning xususiy uchurlirining mexpiyetlikini qoghdash hoquqini depsende qilish bilen birge, uyghur qatarliq az sanliq milletler we öktichilerni nishan qilghan.

Hörmetlik radio anglighuchilar, pen-Téxnikining téz tereqqiyati kishilerning turmushigha nurghun qulayliqlarni élip keldi. Emma shuning bilen oxshash waqitta u yene insanlarning xususiy uchurlirining mexpiyetliki, uning bixeterlikige qaritamu bezi xewplerni peyda qildi. Amérika we bashqa gherb elliride bu mesilide hélihem dawam qiliwatqan munaziriler bolsimu, emma kishige ait xususiy uchurlarni qoghdash, uninggha xalighanche érishishke cheklime qoyush jehette belgilik qanun-Tüzümler békitilip, kishilerning xususiy uchurlirining mexpiyetliki qoghdilip kélinmekte.

Biraq, xitaydiki xususiy uchurning bixeterliki bolsa xelqaradiki kishilik hoquq organlirining qattiq endishisini qozghawatqan bir mesile bolup qaldi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati 19-Noyabir küni bu mesile üstide tepsiliy bir doklat élan qilip, xitay hökümiti we uning saqchi qisimlirining herbir kishining xususiy ishlirigha ait uchurlarni bir yerge yighidighan we uni analiz qilidighan «chong sanliq melumat sistémisi» liri arqiliq kishilerning xususiy uchurining mexpiyetliki hoquqini éghir derijide depsende qiliwatqanliqini bildürdi.

Uningda éytilishiche, xitaydiki bu sanliq melumat sistémisi mexsus halda paaliyetchilerning, öktichilerning, az sanliq milletlerning kündilik heriketlirini nazaret qilish we hetta uni aldin mölcherleshni meqset qilghan iken. Mezkur organning xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim bayanattiki sözide, xitay hökümitining bu sistéma arqiliq barliq kishilerning ehwallirini igilep, uni sistémida saqlash arqiliq hökümet «normal» dep belgilep bergen qélipqa chüshmeydighan kishilerni belgilep chiqish we uni nazaret qiliwatqanliqini, buning kishini chöchütidighan bir ehwalliqini éytti. U bügün bu heqte radiyomizgha qilghan sözide bu heqte toxtilip: «xitaydiki saqchilar ishlitiwatqan bulut sanliq melumat sistémisi herbir puqrani, paaliyetchilerni we az sanliq milletlerni nazaret qilish arqiliq ularning heriketlirini aldin mölcherleshni meqset qilghan. Chataq bolghini, xitayda kishilerning xususiy uchurlirini qoghdashqa ait bir qanun-Tüzümler yoq. Shunga bu hökümetni insanlarning öz-Ara uchrishishi, teshkillinishi, tinchliq bilen öz pikrini ipade qilishini chekleydighan téximu mukemmel sharait yaritip béridu» dédi.

Doklattin qarighanda, xitaydiki jamaet xewpsizlik ministirliqi «saqchi xizmetliri buluti» qurulushi dep isim qoyulghan chong sanliq melumat sistémisini shekillendürüwatqan bolup, ular bu sistémida bir kishining salametlik ehwalidin, ularning kündilik ish-Oqitini qilidighan talla bazarliri we pochta yollanmilirighiche bolghan barliq uchurlarni shu kishining kimlik nomuri astida yighidiken. Bu uchurlar saqchi organlirigha bir kishining nege barghanliqini, kim bilen bille ikenlikini, néme qiliwatqanliqini iz qoghlap tekshürüsh we hetta u kishining néme qilishi mumkinlikini perez qilish imkanigha ige qilidiken. Bu sistéma mexsus kishiler we ularning paaliyetliri arisidiki yoshurun munasiwetni mesilen, kim yaki kimler birlikte sayahet qiliwatidu yaki méhmanxanida qéliwatidu? dégendeklerni éniqlash üchün qurulghan iken. U shundaqla yene «normalsiz» körüngen ehwallarni mesilen, yerlik bir kishi öz öyige qaytmay, özi turushluq jaydiki méhmanxanida yatsa sistéma buni «normalsiz» ehwal dep qarap saqchigha signal béridiken.

Amérikidiki kompyutér mutexessisi doktor memetjan abdulla ependi bügün ziyaritimizni qobul qilip, amérika qatarliq döletlerdimu dölet bixeterlikige chétilidighan ehwallarda bezi gumanliq shexslerning tor hésablirini tekshüridighan éhtiyaj tughulidighanliqi, emma buning üchün hökümetning nurghun qanuniy yollargha murajiet qilidighanliqini bildürdi. U xitay bilen amérika otturisidiki perqning bu döletlerdiki kishilerning mexpiy uchurlirini qoghdashqa munasiwetlik qanunlarda öz ipadisini tapidighanliqini éytti.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining qarishiche, xitaydiki chong sanliq melumat sistémisi xitay dairiliri «siyasiy we ijtimaiy jehettin xeterlik» bolushi mumkin dep qaralghan kishi yaki guruppilarni nishan qilghan bolghachqa, aqiwette irqchiliq tüsini alghan yaki mundaqche éytqanda melum millet yaki guruppini alahide nazaret qilidighan, ularni bikardin-Bikar axturidighan, toxtitip qoyup tekshüridighan qatarliq aqiwetlerni keltürüp chiqiridiken. Doklatta bu heqte mundaq déyilgen: «bu sistémilarning belgilik millet yaki guruppilargha qarita kemsitish xaraktérlik tesirliri bolidighanliqi melum bolmaqta. Bu melum jehettin élip éytqanda aldin lahiyelengen. Mesilen xitay hökümiti térrorluqqa qarshi urush herikiti astida uyghur millitige qattiq derijide bésim qildi. Alaqidar matériyallar yuqiridiki ‹saqchi xizmetliri buluti› sistémisining melum jehettin mexsus uyghurlarni we bashqa ‹belgilik milletler› din bolghanlarni nazaret qilishni meqset qilghanliqini ashkarilimaqta».

Sofi richardson xanim bizge bu heqte mundaq dédi: «biz xitaydiki oxshimighan saqchixanilar teripidin chiqirilghan höjjetlerni körüp analiz qilduq. Ularda bezi milletler jümlidin jenubiy shinjangdin kelgen uyghurlarni tekshürüsh yaki shinjangda tizimgha aldurulghan aptomobillarni tekshürüsh qatarliq maddilar ochuq-Ashkara yézilghan. Buningdin uyghurlarning merkizi nuqta ikenlikini körüp yételeymiz».

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida yuqirida déyilgenlerni tilgha élip, xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush dégen nam arqiliq tinchliqperwer öktichilikni basturush herikitini bolupmu uyghurlarni basturush herikitini aqlimaqchi boluwatqanliqi tenqid qilghan. Sofi xanim sözide xitay hökümitini bu herikitini derhal toxtitishqa chaqirip, «xitay hökümiti kishiler heqqide uchur yighishning ornigha, ularning xususiy uchurlirining mexpiyetlikige hörmet qilidighan, uni qoghdaydighan qanun-Tüzümlerni tüzüshi kérek» dédi./Irade

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: