Gérmaniyening Bash Elchisi Mixayél Klaus Xitayni Yene Biaram Qildi

Gérmaniyening xitaydiki bash elchisi mixa'el kla'us.

Gérmaniyening xitaydiki bash elchisi mixa’el kla’us.

RFA/Ekrem

Gérmaniyening xitayda turushluq bash elchisi mixa’él kla’usning bu hepte taratqulargha qilghan sözi xitay da’irilirini yene bir qétim qattiq bi’aram qildi.

Igilinishiche, 27-dékabir küni amérika we gérmaniyening béyjingdiki elchixaniliri 8 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilin’ghan xitay kishilik hoquq adwokati wu génni qoyuwétish heqqide birleshme chaqiriq élan qilghan idi. Uningdin bir kün ilgiri, yeni 26-dékabir küni gérmaniyening béyjingdiki bash elchisi mixa’él kla’us taratqulargha söz qilip, xitaydiki barghanséri yamanliship kétiwatqan kishilik hoquq weziyitini tenqid qilghan idi. Buningdin qattiq bi’aram bolghan xitay da’iriliri tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu’a chünyingning éghizi arqiliq reddiye qayturup: “aq-qarini astin-üstün qildi, mes’uliyetsizlik qildi, dégenliri kespiy diplomatqa layiq emes” dégendek qopal ibarilerni ishletken.

“gérmaniye dolqunliri” radi’osining 28-dékabir “frankfurt mejmu’esi” gézitidin neqil élip bayan qilishiche, 26-dékabir küni gérmaniyening xitaydiki bash elchisi mixa’él kla’us “jenubiy xitay etigenlik géziti” ning ziyaritini qobul qilghan. U mundaq dégen: “xitay terep 2016-yili tüzülgen gérmaniye-xitay tor bixeterliki kéngesh sistémisi berpa qilish mesiliside semimiy bolmidi”. U yene “xitayda di’alog semimiyiti bolmighach, bu sistémining qurulushi bügün’ge qeder emelge ashmidi,” dégen.

27-Dékabir küni xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu’a chünying qattiq teleppuzda reddiye bérip, “mixa’él kla’usning qarashliri emeliyetke uyghun emes, hetta aq-qarini arilashturuwetken. Dégen sözliri gérmaniyening junggodiki bash elchilik salahiyitige we diplomatiye kespige layiq emes. Biz uning mes’uliyetsiz sözlerni qilmasliqini, junggo-gérmaniye munasiwetlirining tereqqiyati we ikki terepning öz-ara menpe’et hemkarliqini ilgiri süridighan ishlarni köprek qilishini ümid qilimiz,” dégen. Xu’a chünying buning bilenla qalmay “junggo terep köp qétim gérmaniye terepke wekiller ömiki ewetip, bu mesilini muzakire qilishni teklip qildi. Emma gérmaniye terep bu ishni izchil arqigha sozup keldi. Emdi ular bir örülüpla junggo terepni di’alog semimiyiti yoq dep eyiblimekte. Bu pütünley qa’idisizlik,” dégen.

Gérmaniye bash elchisi mixa’el kla’us közde tutqan “gérmaniye-xitay tor bixeterliki sistémisi kélishimi” 2016-yili ikki terep hökümetliri teripidin imzalan’ghan bolup, bu kélishimge köre, xitay hökümiti chekligen intérnét w p n qoshumche mulazimétirini eslige keltürüsh yaki muwapiq bir sistéma berpa qilish mesilisi muzakire qilinmaqchi bolghan. Chünki, w p n ning cheklinishi xitaydiki gérmaniye karxanilirining mexpiyetlikni saqlash imkaniyitini yoqqa chiqarghan. Xitay bu sistémini cheklesh arqiliq, chet’el karxanilirining mexpiyetliklirini peqetla xitay intérnét boshluqi sahesidila saqliyalaydighan we tosalghudin halqip pa’aliyet qilishqa mumkinchilik bolmighan derijige chüshürüp qoyghan idi.

“frankfurt mejmu’esi” gézitining ilgiri sürüshiche, “dawamliq ijadiyliq bilen di’alog qurushni tekitleydighan, inaqliq we tinchliqqa chaqiriq qilidighan xitay tashqi ishlar bayanatchisining gérmaniye bash elchisini bu qeder qattiq tenqid qilishi” gha gérmaniye-xitay hökümetliri 2016-yili 6-ayda ötküzgen “tor bixeterliki kélishimi” gha gérmaniye terep emel qilghan bolsimu, xitay terepning emel qilmighanliqi seweb bolghan iken. Chünki bérlin bilen béyjing otturisida tüzülgen bu kélishimde “herqandaq shekildiki yaman niyetlik xakkérliq heriketliridin saqlinish” teshebbusi orun alghan bolsimu, xitay xakkérlirining hujumliri dawamlishiwergen, hetta téximu kücheygen. Téxi ikki hepte ilgiri gérmaniye asasiy qanunni qoghdash idarisi ochuq melumat élan qilip, “xitay xakkérlirining gérmaniyening siyasiy, iqtisadiy, téxnika sahelirige bolghan hujumining yéqindin buyan hessilep kücheygenliki” ni élan qilghan. Bu doklatta yene “linkédin” ge oxshash ijtima’iy taratqulardin paydilinip, xitay terepning gérmaniyening siyasiy we iqtisadiy saheliridiki xadimlirini sétiwélishqa urunush xahishliriningmu kücheygenliki bayan qilin’ghan.

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilatining re’isi ulrix déliyus ependi bu mesile heqte pikir bayan qilghanda, xitayning heq sözdin we özining jinayetlirining ashkarilinishidin dawamliq bi’aram bolidighanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: “bu mesilining gérmaniye metbu’atliridin yer alghanliqi yaxshi boldi. Bu mesile xitayning mahiyitini ashkarilash rolini öteydu. Mixa’él kla’usning otturigha qoyghanliri gérmaniye-xitay otturisidiki ré’al mesile. Xitay bu heq pikirlerge taqet qilalmay derhal inkas qayturdi hemde gérmaniye bash elchisini eyiblidi. Xitay haman heq geptin we jinayetlirining metbu’atlarda pash qilinishidin shunchilik qorqidu. Xitayda ashkarilashni kütüwatqan nurghunlighan kishilik hoquq depsendichiliki hadisiliri bar. Mesilen, uyghurlarning bügünki paji’elik weziyiti. Dunyaning héch yéride héch bir millet bu qeder éghir réjim we basturush astida turghan emes. 2017-Yili uyghurlar üchün qabahetlik bir yil boldi. Dunya üchünmu nomusluq bir yil boldi. Men uyghurlar mesilisining aldimizdiki yillarda xelq’araning téximu jiddiy diqqitini qozghishini ümid qilimen”.

Fransiyelik xitayshunas proféssor mari holizman xanim bu xususta toxtalghanda, xitay hakimiyitining bügünki heqiqiy qiyapitini dunyagha bildürüshning zörürlükini tilgha aldi. U mundaq dédi: “biz chet’ellerdiki téximu köp kishilerning nöwettiki ré’alliqni bilishini we uninggha köngül bölüshi ümid qilimiz. Xitay hakimiyiti özining iqtisadiy küchige, diplomatik utuqlirigha, teshwiqat ewzellikige tayinip, kishilik hoquqning esli menisini peqetla xitay hakimiyitining menpe’eti üchün xizmet qilidighan shekilde yasap chiqip, xitayche bir kishilik hoquq uqumini dunyagha téngish üchün tirishchanliq körsitiwatidu. Kishilik hoquqning asasiy prinsiplirida yer alghan söz, metbu’at, étiqad erkinlikining ornigha iqtisadiy menpe’etni dessitish arqiliq peqet xitay üchünla xizmet qilidighan bir idé’ologiyeni bazargha salmaqchi boluwatidu. Bu meqsetke yétish üchün xitay ichide, bolupmu uyghur, we tibet rayonlirida kishilik hoquqni xalighanche depsende qiliwatidu. Qolini pütün dunyagha uzartiwatidu. Bundaq bir weziyette, herqaysi döletler elchiliri we xadimlirining xitayning mahiyitini échip tashlaydighan pikirlerde bölishi köp ehmiyetlik. Dunya xitayni bilsun we belki barghanséri yaxshi bilishke bashlidi. Buning ijabiy bir netije yaritidighan zamani kélidu.”

Melum bolushiche, mixa’él kla’us 2013-yilidin bashlap gérmaniyening xitaydiki bash elchisi bolup teyinlen’gendin buyan xitayni köp qétim bi’aram qilip kelgen. “frankfurt mejmu’esi” gézitining bayan qilishiche, u xitaydiki bezi nazuk mesililer heqqide qarashlirini udulla bayan qilip kelgen bolghach, xitay da’irilirini köp qétim narazi qilghan. Mixa’él kla’us pikirlirini da’im dégüdek xongkongda chiqidighan “jenubiy xitay etigenlik géziti” de ipadilep, xitay xelqiningmu körüshige purset yaritip bergen. U, 2017-yili 10-ayning 15-küni mezkur gézitke qilghan sözide “xitaydiki tor cheklimisining erkin riqabet we karxanilarning tereqqiyatigha tosalghu bolidighanliqini, xitayni dunyada yétim qalduridighanliqini” tekitligen we bu sözliri bilen xitayni bi’aram qilghan. 2017-Yili 8-ayning 24-küni xitay kishilik hoquq adwokati jang tyenyong sot qilin’ghanda, mixa’él kla’us yene “bu sot qanun tertiplirige uyghun emes. Jawabkar adwokat telep qilish hoquqigha érishelmigen. Bundaq bir sottin adil höküm chiqirilishi mumkin emes. Uning soti qanun dölitining prinsiplirigha we kishilik heq-hoquqqa hörmet qilin’ghan asasta échilishi kérek,” dep xitay terepni yene narazi qilghan.Ekrem

Türmiler Toldi, Tutqun Dawamlishiwatidu, Bezilerning Qamalghan Jayi Melum Emes

Ikki neper xitay saqchisining

Ikki neper xitay saqchisining “terbiyelesh merkizi” ning aldida turghan körünüshi. 2017-Yili 2-noyabir, korla.

 AP Photo/Ng Han Guan

Melum bolushiche uyghur élida bu yil 3‏-ayda bashlan’ghan keng kölemlik “yépiq terbiyilesh” dolquni yenila toxtawsiz halette dawam qilmaqta. Muxbirimizning téléfon ziyaretliridin ashkarilinishiche, poskam nahiyisining aqtam yézisidiki saqchi xadimliri gumandar abdusemet metkérimni tutush üchün herikette iken. Misirdin qaytqan guljennet tuniyaz béyjing ayrodromida tutqun qilin’ghandin buyan iz-déreksiz yoqalghan. Qaraqash aqasaraydin bügün “terbiyilesh” ke élip méngilghanlarning sani az dégende 30 neper.

Bezi yerlik emeldarlar ahalilerni “yépiq terbiyilesh” ke élip mangghanda, buning peqet 19‏-qurultayning bixeterlik tedbiri ikenliki, qurultay axirlashqandin kéyin tutqunlarning qoyup bérilidighanliqini uqturghan. Emma xitayning 19‏-qurultiyi yépilghinigha ikki ayche bolghan bolsimu, emma “yépiq terbiyilesh” dolquni yenila dawam qilmaqta.

Ashkarilinishiche, qariqashning aqsaray yézisida bügün az dégende 30 che kishi “yépiq terbiyilesh merkizi” ge élip bérilghan.

Poskamning aqtam saqchiliri seyli yézisidiki ahalilerdin abdusemet metkérimni tutush üchün buyruq chiqarghan we heriket qilmaqtiken. Melum bolushiche, bu yilqi “yépiq terbiyilesh” dolqunida bir qisim mektepler we idare jem’iyet orunliri “yépiq terbiyilesh merkizi” ornida ishlitilgen. Atalmish “kursantlar” bu merkezlerge sighmighandin kéyin, tutup turush merkizi we türmilerge yötkelgen. Eng yéqinqi uchurdin melum bolushiche, bezi jaylarda türmilerdinmu bosh orun qalmighan. Mushu sewebtin bezi jaylarda bezi tutqunlar a’ile we kent amanliq xadimlirighimu namelum orunlargha yötkelmektiken.

Weziyettin xewerdar kishilerdin birining ashkarilishiche, misirdin qaytqan korliliq 23 yashliq oqughuchi güljennet tuniyaz bu 5‏-ayda béyjing ayrodromida tutqun qilin’ghan, emma uning nege élip kétilgenliki melum emes. Korla qara yulghundiki bir amanliq mudirining bayan qilishiche, qara yulghun kentidin 13 neper ayal “qanunsiz diniy tebligh” qe qatnashqanliqi üchün tutulghan, emma ular korlida bilin’gen “terbiyilesh merkezliri” ning héchbirsige apirilmighan, uning nege ekétilgenliki mezkur amanliq mudirighimu melum emesken. shöhret hoshur

Xitaylar Xarabilashturghan Jennetek Tarim Bostanliqliri

 (1)

I aziyip qurushqa bashlighan we we éghir derijide bulghan'ghan tümen deryasining qeshqer shehiridin ötken böliki

I aziyip qurushqa bashlighan we we éghir derijide bulghan’ghan tümen deryasining qeshqer shehiridin ötken böliki

 Menbe: qeshqer sheher tori

Uyghurlar diyarining esirler boyi dawam etken tarixida izchil hel qilghuch rol oynap kelgen bir amil bar. U bolsimu tarim wadisidiki hayatliqning mewjutluqi üchün bekmu zörür bolghan su we su menbesi.

Qedimiy “yipek yoli” bilen baghlinishliq bolghan riwayetlerde da’imliq téma bolidighan amillarning birimu del su mesilisige bérip taqilidu. Chünki su bu rayonda aldi bilen hayatliqning mewjut bolush-bolmasliqini belgileydighan birinchi amildur.

Alaqidar matériyallarda körsitilishiche, uyghurlar diyaridiki qurghaq kilimatning bir chong alahidiliki pütkül rayon miqyasidiki omumiy su zapisining nisbeten turaqliq halette bolushi iken. Höl-yéghin miqdarining tolimu cheklik bolushi tüpeylidin uyghurlar diyaridiki asasliq su menbelirining biri taghlardiki muzluqlarning érishidin hasil bolghan derya-éqimlar bolup kelmekte. Uyghurlar diyaridiki asasliq bostanliqlarning hemmisi dégüdek buninggha mas halda ene shu su menbeliri boyigha jaylashqan shuningdek uyghurlarning yéza igilikini asas qilghan hayatliq pa’aliyetlirimu buninggha mas halda ashu xil muhit bilen öz’ara birikip ketken. Bu xil halet buningdin ikki ming yil ilgiriki waqitlardin tartipla tarixnamilerde orun élip kelgen tarim wadisidiki sheher döletliridin tartip taki zamanimizgha qeder asasen muqim dawam qilip kelmekte.

Melum bolushiche, tarixta tarim wadisidiki bir mehel güllen’gen sheher döletlirining köpinchisi melum dewrlerdin kéyin teklimakandiki qum barxanlirining astigha kömülüp ketken. Bu tarixiy tragédiyelerning kélip chiqishigha muhit özgirishi, bolupmu ashu sheherlerni su bilen teminleydighan menbelerning ghayib bolushi asasliq seweb bolghan iken. Bu heqte arxé’olog qurban weli alahide toxtaldi.

Halbuki, 1950-yillardin buyan otturigha chiqishqa bashlighan hemde barghanséri éship bériwatqan tebi’iy we sün’iy hadisiler uyghurlar diyaridiki su menbesige biwasite yaki wasitilik halda tesir qilip kéliwatqanliqi melum. Bash shtabi washin’gtondiki uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimi nikol morgrét bu mesilige uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan mutexessislerning biri. Uning pikriche, buningda tebi’iy amillardin bashqa sün’iy halda wujudqa kelgen yene bir amil bar: ottura asiya rayoni bilen chemberchas medeniyet we étnik birlikige ige boluwatqan uyghurlar diyarining öz qolidin chiqip kétishidin bekmu endishige chüshken xitay hökümiti zor küch bilen bu jaylarda “ishlepchiqirish we qurulush bingtu’eni” namidiki yérim herbiy, yérim déhqanchiliq shekilni alghan ghayet zor sistémini berpa qilip chiqqan. Shuning bilen bir waqitta bu bingtu’enler ichkiridin uyghurlar diyarigha kelkündek köchüp kélidighan aqma nopusning yighilidighan eng chong baziliridin bolup qalghan. Adem amilining sani ashqanliqtin, bingtu’enlerning déhqanchiliq ishlepchiqirishi bilen xatirjem shughullinishi üchün xitay hökümiti ularning su menbesini xalighanche kontrol qilishigha yol échip bergen. Bu bolsa pütkül rayonning tebi’iy su teqsimatigha zor derijide tesir körsetken.

U bu heqte munularni ilgiri sürdi: “shinjangning ehwali heqqide anche birnerse bilip ketmeydighanlar bu jaydiki uyghurlarni bir türlük bayliq, dep qarishi mumkin. Chünki ular xitayning bu xildiki ghayet zor iqtisadiy qurulushida xitay bilen ottura asiyani medeniyet we til jehette bir-birige baghlashta uyghurlar bir wasitichilik rolini oynaydu, dep qaraydu. Halbuki, xitay hökümiti bu uyghurlarni uzundin buyan bixeterlik mesililiri üchün özlirige bir zor tehdit, dep qarap kelmekte. Buningda bayatin biz tilgha alghan medeniyet we til yéqinliqi bir seweb bolsa, yene bir yaqtin shinjangdiki sowét ittipaqining kommunistik tüzümige azdur köptur ulinidighan siyasiy baghlinishmu rol oynaydu. Shuning üchün ‘shinjangni tereqqiy qildurush’ ning birinchi qedimi süpitide xitay da’iriliri bu jayda ‘shinjang ishlepchiqirish we qurulush bingtu’eni’ ni qurup chiqti. Bingtu’enlerning nopusi pütünley xitaylardin teshkil tapqan bolup, ular yérim herbiy tüzülme sheklini alghan idi. Emma u chaghda ularning nopusi unche köp emes idi. Lékin shuningdin kéyinki nechche on yil ichide otturigha chiqqan her xil ‘tereqqiyat’ dolqunliri, jümlidin ‘gherbni zor kölemde échish’ qatarliqlargha egiship bu jaylardiki xitay nopusi shiddet bilen köpeydi.”

Nikol bu heqte toxtilip, xitay da’irilirining uyghurlar diyari duch kéliwatqan eng jiddiy mesililer, shu qatarda su menbesining tariyishi we bulghinishi heqqide birer emeliy chare qollinishning ornigha dawamliq “muqimliq” mesilisini destek qilip chiqqanliqini, hazir bolsa buning téximu yuqiri pellige chiqiwatqanliqini bildürdi. U bu heqte mundaq dédi: “2009-yilidiki ‘5-iyul weqesi’ din kéyin xitay da’iriliri tunji qétimliq ‘shinjang xizmiti yighini’ achti. Bu xildiki yighinlar tibet rayonida besh qétim échilghan idi. Shu qétimqi yighinda shinjangning oxshash bolmighan jayliri ichkiri ölkilerdiki oxshash bolmighan sheher we ölkiler bilen chétip qoyuldi. Shuningdin kéyin ichkiridiki bu sana’et baziliri shinjangdiki her türlük bayliqlarni keng kölemde qézishqa bashlidi. Xitay metbu’atlirida bolsa bular rayondiki ijtima’iy muqimliqni emelge ashurghuchi ‘tereqqiyat’ dep xewer qilinishqa bashlidi. Ikkinchi qétimliq ‘shinjang xizmiti yighini’ da bolsa muhim nuqta shinjang rayonining muqimliqi we bixeterliki mesilisige bekrek merkezleshti. Shinjangdiki ‘milletler ittipaqliqi’ mesilisi rayondiki eng chong mesile bolghachqa hökümet da’iriliri ‘asmanda tor, yerde qapqan’ dégen shekildiki kontrolluq torini qurup chiqti. Kishiler buni ‘qapqan we tor’ sistémisi, dep atawatqanliqi melum.”

Uyghurlar diyaridiki su menbesi nöwette duch kéliwatqan mesililer heqqide söz bolghanda herqachan tarim wadisidiki barliq derya éqinlarni hasil qilghuchi égiz tagh muzluqliri tilgha élinmay qalmaydu. Xitay hökümitining “gherbni échish” sho’ari astida uyghurlar diyarini yer asti bayliqlirini qézish asas qilin’ghan zor kölemlik sana’et bazisigha aylandurup qoyushi bolsa hazir bu muzluqlarning téz sür’ette érip kétishige seweb boluwatqan iqlim özgirishini téximu tézlitiwetken.

Uyghurlar diyarida emeliy tekshürüsh bilen meshghul bolghan amérikidiki muhitshunas faraday xanim (A.A.Faraday) Xitay karxanilirining uyghurlar diyaridiki kömürni kömür gazigha aylandurup ichkirige élip kétishi hemde uning rayon muhitigha körsitidighan tesiri heqqide mexsus izden’gen. Uning qarishiche, bu xildiki “kömürni gazgha aylandurush” jeryanida muhit buzulushtin bashqa su bayliqi ghayet zor derijide serp bolidiken. U bu heqte mundaq dédi: “méningche, nurghun kishiler kömürni gazgha aylandurush qurulushi omumen muhitqa ziyanliq, dep qaraydu. Chünki bu jeryanda ghayet zor su serp qilinidu, shuningdek ghayet zor miqdarda karbon töt oksid qoyup bérilidu. Shunga omumen qilip éytqanda, bu rastinla muhitqa ziyanliq. Emma yéqinqi mezgillerdiki su menbesining tariyip kétishide shundaqla tarixtiki herqaysi basquchlarda bu halning körülüshide muhim bolghan birnechche seweb bar. Buning ichidiki bir amilni alsaq u del iqlim özgirishidur. Uzaq mezgil dawam qilghan bu hadisining hazir tézliship kétishide insanlarning herikiti muhim rol oynawatidu. Yéqinqi mezgillerde tarim wadisidiki su menbesini temin étiwatqan égiz tagh muzluqliri ötken herqandaq mezgildikidinmu téz sür’ette érip kétiwatidu. Shunga hazirche (shinjangda) muzluqlarning mushundaq téz sür’ette érishi tüpeylidin yenila xéli zor miqdarda su menbesi bar, dep éytalaymiz. Emma muzluqlarning érishi bek téz boluwatqanliqi üchün, érip ketken muzluqning demalliqqa eslige kélish pursiti mewjut emes. Shunga eger buninggha qarshi birer chare körülmey, muzluqlar mushu sür’ette érigili tursa belkim kelgüsi yüz yil ichide muzluqlar érip tügishi mumkin. Bu hazirqi eng muhim amillarning biri.”

Uyghurlar diyaridiki su menbesining tariyish sür’iti öz nöwitide uyghurlar diyaridiki yene bir möjize bolghan “kariz” yollirining su miqdarigha zor derijide tesir qiliwatqanliqi melum. Bu bolsa karizni asasliq su menbesi qilidighan rayonlarning ichimlik su we yéza igilik sughirish ishlirigha éghir passip aqiwetlerni élip kelmekte iken. Eziz

AP Exclusive: China’s Uighurs work to fend off pull of jihad

800

KAYSERI, Turkey (AP) — Iminjin Qari felt upbeat as he drove to Istanbul’s airport with three empty buses and a simple task: pick up about 200 fellow Uighurs who had fled China for asylum in Turkey — and escort them to safety.

Qari, a Uighur emigre and community worker, planned to take the newcomers back to the city of Kayseri, where the Turkish government had set aside empty apartments for their resettlement. As he approached the terminal, his heart sank. About 20 burly Uighurs were already there, greeting the refugees as they trickled out. They were recruiters for Islamic militant groups.

“Just come with us,” the men said. “It’s all arranged: housing, money, everything.”

Qari could only watch as the new arrivals — men, women and children — wrangled their possessions into vans and headed toward the paradise they had been promised: Syria.

As Uighurs flee a Chinese security crackdown in droves, they often end up caught in a tug-of-war between militant Uighur members of Syria-based Islamic groups and moderate leaders of the Uighur diaspora who plead with them to reject calls of jihad.

Extensive Associated Press interviews detail the daily battle some Uighur activists are fighting against the radicalization of their people, members of a Muslim ethnic minority who live in China under heavy surveillance and the constant fear of arrest . In Turkey, religious extremism has peeled away young Uighur men and entire families from Istanbul’s immigrant neighborhoods, from gritty central Anatolian suburbs — sometimes from right outside the airport.

The war in Syria has thrust an ethnic minority from the far reaches of China into the center of the global jihadi movement. Several thousand Uighur men, women and children are estimated to have crossed the border to join the Turkistan Islamic Party (TIP), an ethnic Uighur militia allied with al-Qaida on the front lines of the fighting .

“We are losing the deradicalization battle,” said Seyit Tumturk, a Uighur activist, said in a recent interview in Kayseri. “Why? Because we cannot convince our people that hope and human rights exists in the world.”

Around the time Qari watched the jihadi recruiters whisk Uighurs from the airport in 2015, the TIP announced a string of suicide attacks in Syria. That September, Uighurs bombed a downtown Bangkok shrine filled with tourists. Last year, the head of al-Qaida began denouncing China as “atheist occupiers” and courted Uighur fighters in recruitment videos.

The spread of extremism has alarmed many exiled Uighur leaders, who condemn violence and say it will lead their people’s ruin. But they’re confronted by a young generation who see no future under one of the world’s most powerful authoritarian governments and feel ignored by the rest of the world.

The Uighurs are wrestling over decades-old questions: Do we seek freedom with peace or violence? Is our path forward secular or Islamist?

Who will help us face the might of the People’s Republic of China?

___

A GLIMPSE OF FREEDOM

On the outskirts of Kayseri in central Anatolia, the parched, rock-strewn hills resemble the southern swathes of the Uighur homeland in western China, but a fenced compound of five-story concrete towers represents Tumturk’s vision of Uighur freedom — and everything China is not.

In a classroom next to a basketball court, young Uighur boys take Quranic lessons that are forbidden for children in China. Girls in a separate building are taught by women wearing conservative niqab face veils banned back home. Uighur, a Turkic language often written in a modified Arabic script, is freely taught here at a time when Chinese schools in Xinjiang are increasingly enforcing Mandarin-only education.

“Here is a place where they can practice their religion, where kids are going to school, where they have a home. This is our triumph,” said Tumturk, the son of a Uighur village chief who first led a group of exiles out of China on foot in 1954 and settled in Kayseri. The local government handed him the keys to a deserted apartment compound once occupied by police cadets.

Uighurs have fled China through a perilous underground railroad, crossing several Southeast Asian countries and landing in Turkey in search of basic freedoms like the ones offered by the community in Kayseri for years. Many say Chinese police checkpoints, frequent home raids, secret detentions and curbs on religion have made life increasingly unbearable.

Others say propaganda by overseas militant groups beckoned Uighurs to Syria to train with weapons and liberate the resource-rich expanse the size of Iran that’s marked on maps by the Chinese name — Xinjiang — but Uighurs call East Turkistan.

In Turkey, Tumturk works with Qari, a gregarious 35-year-old, who serves as imam, traditional herbal doctor, and building supervisor to the Uighur community that now numbers more than 2,000.

When Qari leads Friday prayers, he throws in cautionary tales about Uighurs who went to Syria but couldn’t come back. There was the rich Uighur who couldn’t leave the Turkistan Islamic Party until his family handed over his luxury car as ransom. There was a group of 10 Uighurs who tried to quit the Islamic State last year — but were caught fleeing and executed.

The stories, Qari admitted, “don’t do enough.”

Nearly all the residents AP spoke to know someone who decided to cross the porous border. They spoke on condition of anonymity or gave one name for fear of retribution against their families in China,

Tumturk says keeping people from leaving is an uphill battle. “We promise that you’ll have a voice as a Uighur here, that you’ll be a free man. But that’s not as attractive if they promise you money, a house. They say paradise is right in front of you, in Syria.”

___

HISTORY REPEATS ITSELF

For Uighurs of a certain generation, a disastrous history is replaying before their eyes.

Adil Abdulghupur, a scruffy self-trained poet and religious scholar in Istanbul, saw his Uighur friends, acquaintances and former jail mates cross the Wakhan Corridor into Afghanistan in the ’80s hoping to find allies for Xinjiang’s liberation. In frequent lectures to younger Uighurs, he recalls how they pledged allegiance to anti-Soviet mujahideen and later the Taliban and al-Qaida but accomplished little except give the Chinese government reason to crack down on Uighurs.

“Because of terror organizations, Afghanistan is destroyed completely,” says Adil, a bearded 50-year-old who speaks with the moral authority of a man who spent 14 years in Chinese prison for publishing criticisms of the Communist Party.

Western analysts say it’s unclear whether overseas groups provide direct aid or support to Uighur militants inside China. Uighur assailants have in recent years hacked dozens of civilians to death at a busy train station in Kunming, driven a speeding vehicle into Tiananmen Square and set off crude explosives outside government buildings and markets. Chinese authorities have responded with a show of overwhelming force in Xinjiang.

“Do you want our homeland to become a second Afghanistan?” Adil says. “You’re being used as pawns and mercenaries to die for someone else.”

___

WEDDING CRASHERS

The effort to steer Uighur arrivals away from Syrian militants sometimes calls for creativity. Adil cuts a ubiquitous, shuffling presence in Istanbul along with Sabir Damolla, a straight-talking former importer who runs an afterschool center that doubles as an occasional soup kitchen.

They form a duo of sorts in Sefakoy, a grid of narrow streets next to Istanbul’s airport — lecturing at mosques, crashing weddings and funerals to give speeches and appearing on Istiqlal Media, a Uighur-language television station.

Their message is singular: Stay away from Syria.

Whenever Uighur refugee families, often poorly educated or illiterate, arrive in Istanbul, Adil and Damolla sit with them to explain what’s happening in Syria. By Damolla’s count, they’ve talked 400 people out of going to Syria and convinced dozens to come back. They personally know at least 30 who died on the battlefield.

Adil and Damolla can spot the Uighur jihadi recruiters swaggering in the streets in camouflage pants and Adidas sneakers, but they know they’re also watched.

“It’s like a bazaar,” Adil says. “We’re selling our ideas and they’re selling theirs.”

Because of his speeches around the neighborhood, Adil has been pushed around by muscle-bound young Islamic militants outside mosques and intimidated. He received a death threat by phone after he ridiculed an influential young Saudi cleric in Syria who has called on Uighurs to join the jihad.

Last year, local Uighurs pooled money together to help Adil rent 18 apartments in Sefakoy for several dozen families who regretted going to Syria and wanted to return.

Trouble soon came knocking. He explained to a group of threatening young Uighurs who showed up that some fighters had wanted to return. He held firm.

“These men in Syria will ruin our image, they’ll ruin everything,” Adil said. “The Chinese government through their media and diplomats try to show that Uighurs are terrorists, and, in that sense, the Chinese are winning.”

___

HOPE AND DESPAIR IN TURKEY

Even in the relative sanctuary of Turkey, Uighurs say they are isolated economically and engulfed by murky political currents.

In recent months, after Turkey reached agreements with China to crack down on militant activity, the jihadi recruiters have faded from view somewhat. Turkey has strengthened security on the border, making it harder to move back and forth, Uighurs say.

While Turkey has welcomed Uighur refugees, the bureaucracy churns against them after they arrive. Uighurs are considered stateless under Turkish law, unlike refugees from Syria or Iraq, and often unable to receive work permits, health insurance, or schooling for their children.

In the Uighur refugee compound in Kayseri, stories of poverty and despair abound. Men work — if they’re lucky — in local furniture factories and restaurants for about 1000 to 1,500 Turkish lira a month (roughly $300 to $440), far less than what a Turk would legally make and barely enough to survive. A 53-year-old woman told a reporter she was dying without health care, unable to pay $650 a month to treat her lymph disease.

In the abandoned apartments occupied by Uighurs, where hallway windows were shattered long ago but floors are swept clean, Fatima, 29, raises 3 children on flour, rice and vegetables. They haven’t had meat since May, when her husband was taken away by police. She says his arrest had nothing to do with militant groups — but like many cases here, the details are opaque.

In private moments, Fatima has wondered if the journey out of China was worth it. She recently explained to her 11-year-old daughter in seventh grade that because she was not officially a refugee, she didn’t receive certificates from school despite outperforming all of her classmates.

When her girl asked why they fled China to still live as second-class citizens in Turkey, she put on a brave face. “Turkey will protect our freedom and our religion,” she said. “This life is better.”

The day jihadi recruiters whisked away 170 Uighurs arriving from Thailand, the community worker Qari protested to airport police. They shrugged and responded that the Uighurs were free to leave with friends and relatives of their choosing. Qari, after all, had no way to prove that he acted in their best interests.

As he rode back in his near-empty bus, past the dry, rocky hills, he wept.

“We Uighurs are worth nothing to the world,” he thought to himself. “In China, we die. In Syria, we still die. We live without a name, and we die without a trace.”

___

Follow Gerry Shih at www.twitter.com/@gerryshih

https://www.apnews.com/36513540608242c099580da79c6c2666/AP-Exclusive:-China’s-Uighurs-grapple-with-pull-of-extremism

Xitay, Pakistan we Afghanistan Bilen Uyghurlar Diyarida Térrorluqqa Qarshi Hemkarlashmaqchi

16299298_149287675574223_7678686734542577224_n

Seyshenbe küni  afghanistan, pakistan we xitay tashqi ishlar ministirliri béyjingdiki birleshme yighinda bu üch döletning uyghurlar diyaridiki bolghusi “térrorluq tehditlirige qarshi zich hemkarliqta bolushi” gha kélishken.

Firansiye  agéntliqining 26-dékabirdiki xewirige qarighanda, bu qétimliq yighinning chaqirilishi xitay ghayet zor meblegh sélip ijra qiliwatqan “bir belwagh bir yol qurulushi” bilen zich munasiwetlik iken. Chünki xitay da’iriliri herqachan uyghurlarning “zorluq heriketliri” sewebidin mezkur qurulushning birer kütülmigen zexmige uchrishidin wayim yep kelmekte iken. Bolupmu xitay hökümiti uyghur qoralliqlirining afghanistan we pakistanni özlirige baza qiliwélishidin bekmu ensireydiken.

“hindistan waqti” gézitining bu heqtiki xewirige qarighanda afghanistan tashqi ishlar ministiri salahidin rabbani bu heqte söz qilip: “biz herqandaq shekildiki térrorluq pa’aliyetlirige, jümlidin ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ ning herqandaq pa’aliyitige ortaq qarshi turushqa kélishtuq” dégen.

Emma roytérsning 26-dékabirdiki alaqidar xewerliride éytilishiche, nöwette xitay hökümiti 57 milyard amérika dolliri meblegh salghan “xitay pakistan iqtisadiy karidori qurulushi” ni afghanistan’ghimu kéngeytish heqqide jiddiy söhbetler bolmaqta iken. Analizchilar xitay, pakistan we afghanistanning bu qétimqi térrorluqqa qarshi hemkarliq kélishimini ashu iqtisadiy hemkarliqning netijisi, dep körsetken.eziz

Merhum Abdulhekimxan Mexsum Wapatining Bir Yilliqini Xatirilesh Murasimi Ötküzüldi

Merhum abdulhekimxan mexsum wapatining bir yilliqini xatirilesh murasimidin körünüsh. 2017-Yili 22-dékabir, türkiye.

Merhum abdulhekimxan mexsum wapatining bir yilliqini xatirilesh murasimidin körünüsh. 2017-Yili 22-dékabir, türkiye.

 RFA/Arslan

Merdum diniy alim we ijtima’iy pa’aliyetchi abdulhekimxan mexsum wapatining bir yilliqi munasiwiti bilen istanbulda xatirilesh murasimi ötküzüldi.

Merhum abdulhekimxan mexsum sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti, sherqiy türkistan ölimalar birliki qatarliq muhajirettiki uyghur jem’iyetlirining qurulushida asasliq rol oynighan shexs idi. Merhumning wapatining bir yilliqi munasiwiti bilen 22-dikabér küni istanbulda “ustazgha wapa kéchisi” dégen namda xatirilesh murasimi ötküzüldi.

Murasim sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti teripidin uyushturuldi. Murasimgha merhumning yéqin dost-yarenliri, yurt chongliri, we türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlarning rehberliri, merhumning sepdashliri we oqughuchiliri shundaqla muhajirlar bolup köp sandiki jama’et qatnashti.

Murasimgha sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining bash katipi abdul’ehet abduraxman riyasetchilik qildi. Murasim “qur’an” tilawet qilish bilen bashlandi. Murasimda merhum abdulhekimxan mexsum hajim toghrisida teyyarlan’ghan höjjetlik filim körsitildi.Arqidin sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining re’isi hidayetullah oghuzxan söz qilip, merhumning hayatidiki ish izliri toghrisida toxtaldi. Hidayetullah oghuzxan sözide merhumning bir ümidwar kishi ikenlikini, héch qachan ümidsizlinip baqmighanliqini, özini we bashqilarni her da’im ümidlik bolushqa ündeydighanliqini eslep ötti.

Murasimda oqughuchilar merhumgha atap yézilghan bir qanche parche mersiyelerni oqup ötti. Kéyin her qaysiy jem’iyetlerning re’isliri söz qilip, merhumning hayati we ish-izliri toghrisida toxtaldi we merhumni eslep ötti.

Murasimda yene dunya uyghur qurultiyining mu’awin re’isi erkin ekrem, sherqiy türkistan ölimalar birlikining re’isi doktor atawullah shehyari, ihya fondining re’isi yüsüf ujalan, yawro-asya türk jem’iyetler fédératsiyesining re’isi isma’il chin’giz, eysa yüsüp aliptékin wexpining bashliqi ömer qul, yawropa sherqiy türkistan ma’arip jem’iyitining bash katipi eysa sawut, shiwétsiye uyghur ma’arip jem’iyitining mu’awin re’isi exmet tursun, finlandiye uyghur islam merkizining re’isi memet’éli qarim, se’udi erebistandin kelgen zhurnalist we tetqiqatchi sirajidin ezizi, dini ustaz hebibullah küseni, sutuq bughraxan wexpining mes’ulliridin ramizan chamlicha, türkiyening sabiq parlamént ezasi, proféssor jalal erbay qatarliqlar söz qildi. Ular, merhum abdulhekimxan mexsum hajimning hayati we ish izliri toghrisida toxtilip, uning uyghur xelqining hörriyiti üchün élip barghan xizmetlirige yuqiri baha berdi.

Proféssor jalal erbay, merhum abdulhekimxan mexsum toghrisida toxtilip, merhumning tikken küchetlirining haman bir küni ösüp yétilip, méwe béridighanliqigha ishinidighanliqini bildürdi.

Murasimda söz qilghuchilar birdek, birlik-barawerlik we ittipaqlishishning bügünki künde hemmidin muhimliqini tekitlidi. Axirida mexmutjan damollamning qol kötürüshi bilen merhumning rohigha du’a oquldi. Sherqiy türkistanning hörlüki üchün du’a telep qilindi. Arislan

Amérika Birleshme Agéntliqi:Xitaygha Bolghan Naraziliq Uyghurlarni Süriye Urushigha Bashlap Kirdi- 1

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

 AFP

Yéqindin buyan amérikining nopuzluq axbarat wasitiliride uyghur éli shundaqla uyghurlarning weziyiti heqqide nahayiti muhim maqaliler élan qilin’ghan idi. Ene shundaq maqalilerning biri 22-dékabir küni amérika birleshme agéntliqi teripidin élan qilindi. Süriyediki qoralliq guruppilar bilen birlikte heriket qiliwatqan bir qisim uyghurlarni ziyaret qilish netijiside élan qilin’ghan bu maqalide, bu uyghurlarning süriyege bérishtiki sewebliri tepsiliy yorutup bérilgen.

Amérika birleshme agéntliqi muxbiri gérriy shéx yéqinda uyghur élini ziyaret qilip, u yerdiki chékidin ashqan bixeterlik we teqib sistémiliri hem shundaqla “yépiq terbiyilesh merkezliri” heqqide tepsiliy uchur bergen idi. U uyghurlar heqqidiki ikkinchi parche xewirini süriyede urushqa qatnashqan bir qisim uyghur qoralliqlirigha béghishlighan bolup, uning bu maqalisi élan qilin’ghandin kéyin küchlük inkas qozghidi. Amérikadiki uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, “birleshme agéntliqining bu xewiri yillardin béri uyghur teshkilatliri dep kéliwatqanlarning heqiqetlikini testiqlighan boldi”, dédi. Uyghur éli weziyitini közitip kéliwatqan nurghun chet’ellik közetküchiler bu maqalini tiwittérda hembehirlidi we bir éghizdin bu xewer maqalisini bu heqte tunji qétim nahayiti etrapliq, toluq yézilghan bir maqale dep bahalidi. Biz töwende gérriy shéxning “xitaygha bolghan naraziliq uyghurlarni süriye urushigha bashlap kirdi” mawzuluq maqalisidiki mezmunlarni qisqiche tonushturup ötimiz. Uning maqalisi 2009-yilidiki “5-iyul ürümchi weqesi” de namayishqa qatnashqanliq gumani bilen xitay saqchilirining teqibige uchrighan éli isimlik bir uyghurning hékayisi bilen bashlinidu :

“élining qeshqerdiki öyige saqchilar chüshtin kéyin basturup kirgen idi. Saqchilar pütün öyni axturup uning yataq öyidin qur’an we so’al-soraq heqqidiki ikki parche kitabni tépip chiqqanda uning qorqup ketken ata-anisi qarap turushqa mejbur boldi. Éli özining balagha qalghanliqini hés qilghan idi. Shu küni kéche saqchilar élini derexke baghlap qoyup, uni ‏5-iyul ürümchi weqesige qatnashqanliqigha iqrar qildurushqa urundi. Ular élining yüzige tamaka yaqti. Uni uyqusiz qoydi. Uninggha tuzluq su bérip, ussuz qoydi. Pakiz su telep qilghinida bolsa, suni chileklep béshigha tökti. 2009 ‏-Yilidiki ene shu soghuq qish kéchisi élining süriyening shimalidiki lawuldap yéniwatqan urush oti ichide qoligha kalashnikowni élip jihadning qara bayriqi astida, emma qelbide bolsa bir kün wetinidiki xitay hökümranlirigha hujum qilish arzusi bilen urushqa qatnishishigha sewebchi boldi. 2013 ‏-Yilidin béri minglighan uyghur süriyege bérip türkistan islam partiyesi qarmiqida terbiyelinip, el-qa’ide bilen bir septe turup urushqa qatnashti we belgilik xizmet körsetti. Süriye prézidénti besher esedning qisimliri 6 yil dawam qilip netijiliney dep qalghan urush dawamida mana bu uyghur qoralliqliri bilen küresh qildi. Emma süriye urushining ayaqlishishi démek belkim xitayning eng chong qayghusining bashlinishi démek bolushi mumkin”

Muxbir maqaliside éli bilen ötküzgen söhbiti heqqide yene mundaq dep yazidu :

“a’ilisining xitay hökümitining ziyankeshlik qilishigha uchrimasliqi üchün özining familisini dep bérishni ret qilghan éli manga ‘biz u yerde urush qandaq boldi, esed dégen kim dégenler bilen karimiz bolmidi. Bizning niyitimiz peqetla qoral tutushni öginip, xitaygha qaytish idi’ dédi”.

Aptor birleshme agéntliqi teripidin élan qilghan maqaliside uyghur élide bir qanche qétim zorawanliq térrorluq tüsini alghan we asasliq saqchi organlirini nishan qilghan bezi heriketlerning yüz bergenlikini, xitay hökümitining bu heriketlerni xitay hökümitige bolghan naraziliqtin emes, eksiche uning xelq’ara jihadchiliqqa munasiwetliklikini ilgiri sürgenlikini, jümlidin uyghurlarning méngisining jihadchiliq bilen yuyulghanliqini ilgiri sürüp kelgenlikini bayan qilghan we maqalisini yene töwendikidek dawamlashturghan :

“bizning birleshme agéntliqimizning xitaydin chiqip süriyede terbiyelinip urushqa qatnashqan 9 neper uyghur bilen ötküzgen söhbetlirimiz dawamida bu uyghurlarning qandaqtur süriyede jihad chaqiriqigha awaz qoshup urush qiliwatqan bashqa qoralliqlar bilen anche oxshap ketmeydighanliqi namayan boldi. Ular arisida ayali we baliliri bilen süriyege kelgen bir saqchi mu’ellimi bar idi. El-qa’ide qatarida urush qiliwatqan bilen radikal islam idiyesini qarshi almaydighan bir déhqan bar idi. 5 Waq namazni toluq oquydighan we kéchide bashqilar bilen olturup yehudiylarning dölet qurush tarixini öginidighan bir dukandar we shundaqla 30 yashlardiki, nahayiti siliq-sipaye gep qilidighan, yashighusiz halgha kep qalghan yurtidin ayrilghanda özining 35 géktarliq étizining nérisini bilmeydighan, bashlan’ghuch mektep sewiyisidiki éli bar idi. U özining istanbuldiki öyide eyni chaghni eslep turup özining xitay saqchisidin zulum körgende ‘men haman bir küni öchümni alimen’ dep qesem qilghanliqini éytti”.

Muxbir maqalisi dawamida élining béshigha kelgenlerni misal qilip turup, 2009 ‏-yilidiki “ürümchi weqesi” din kéyin nurghun uyghurlarning tutqun qilin’ghanliqi, rayonda yürgüzülgen qattiq bixeterlik tedbirlirining kéyinki bir yil dawamida yenimu küchiyip, hetta nurghun uyghur ziyaliyliriningmu tutqun qiliniwatqanliqi heqqide melumatlar barliqini, qisqisi, ichkiri ölkilerde méhmanxanighimu chüshelmeydighan uyghurlarning axiri bérip chetke chiqip kétishtin bashqa charisi qalmighanliqini bayan qilghan. Muxbir xewiride, u türkiyede sözleshken, yeni ilgiri süriyege bérip urushqa qatnashqan bu uyghurlarning hemmisining peqet xitay hökümitining zulumigha uchrighanliqi üchün axiri bérip süriyede qoligha qoral élishqa mejbur bolghan kishiler ikenlikini eskertken. Muxbir xewiride amérikidiki jorj washin’gton uniwérsitétining oqutquchisi, doktor shan robértsning mulahizisige yer bergen bolup, shan robérts xitay hökümitining uzundin béri uyghurlarni yoq yerdin qoralliq urush qozghash xewpi mewjut dep eyiblep kelgenlikini, 2009 ‏-yilidiki basturushtin kéyin bolsa ehwal özgirip mana emdilikte xitay hökümiti üchün “tilep tapqandekla” bir weziyet shekillen’genlikini éytqan.

Derweqe, xitay hökümiti uyghur élide yürgüzüwatqan qattiq qolluq siyasetliri nurghun xelq’ara kishilik hoquq organlirining tenqid qilishigha uchrighan. Kishilik hoquq organliri we nurghun mutexessiler xitay hökümiti bundaq qattiq bésim siyasetlirini ayaghlashturmighan teqdirde buning uyghurlarni axiri bérip heqiqeten zorawanliq yolini tallashqa mejburlaydighanliqini agahlandurghan idi. Emma gérmaniyediki “yawropa medeniyiti we ilahiyetshunasliq instituti” ning oqutquchisi doktor adriyan zénz radiyomizgha qilghan sözide, uyghur élidiki hazirqi siyasetlerdin narazi boluwatqan xitay nopusiningmu xitay hökümiti üchün bir tehdit bolup shekillinishi mumkinlikidek bir köz qarashni otturigha qoydi. U mundaq dédi: “2009‏-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin rayondiki xitaylar bixeterlik tedbirliri yéterlik bolmidi, dep shikayet qilip hökümettin narazi bolghan idi. Shuning bilen rayonda qattiq bixeterlik tedbirliri élindi. Buninggha elwette xosh bolghan xitaylar bar. Emma chén chüen’go kelgendin kéyinki élin’ghan tedbirler bekla chékidin éship ketti. Menche bu nahayiti zor xewp. Buninggha nisbeten rayondiki xitaylardimu oxshimighan pikirler bar. Hazir shinjangdiki xitay nopusining köplükini nezerde tutqanda ularning buninggha qayturidighan naraziliq inkasinimu xitay hökümiti üchün zor xewp hasil qilalaydu, déyishke bolidu”.

Birleshme agéntliqi muxbiri maqalisi dawamida nurghun uyghurlarning 2009 ‏-yilidin kéyinki qattiq basturush siyasetliri tüpeylidin öz yurtlirini tashlap chiqip kétishke mejbur bolghanliqi we axiri bir amallar bilen türkiyege kelgendin kéyin qandaq bolup süriyege bérip qalghanliqini élining hikaysi’i arqiliq bayan qilghan. “élining süriyege bérip qélish sewebi birleshme agéntliqimiz türkiyede sözleshken bashqa uyghurlarningki bilen oxshash. Yeni ularmu qoralliq guruppilargha xitay hökümitige bolghan öchmenliki we musteqil bir uyghur döliti qurush arzusi bilen qatnashqan iken. Ularning köpinchisining bashqa döletlerdikidek jihadni meqset qilghan siyasiy islamdin xewiri yoq iken. Ularning héchqaysisi xitayning ichide bu qoralliq guruppilargha adem qobul qilidighanlar bilen tonushmighan iken.”

Biz kéyinki anglitishimizda bu maqale heqqide silerge dawamliq melumat bérimiz.

 Irade

Mutexessisler: Xen Sulalisining Tutuq Mehkimisi Qurup, Gherbiy Rayonning Idare Qilghanliqi Bir Sepsete!

Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-Yili 14-Öktebirdin tartip 2008-Yili 14-Yanwarghiche dawamlashqan, «yipek yolining esli qiyapiti» namliq körgezmide körsitilgen, uyghur élidin tépilghan, 4000 yilliq tarixqa ige mumiya.

Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-Yili 14-Öktebirdin tartip 2008-Yili 14-Yanwarghiche dawamlashqan, «yipek yolining esli qiyapiti» namliq körgezmide körsitilgen, uyghur élidin tépilghan, 4000 yilliq tarixqa ige mumiya.

AFP Photo

Xitay hökümiti miladidin burunqi 60‏-Yili gherbiy xen sulalisining uyghur ilida «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» qurup, mezkur rayongha herbiy-Memuri bashqurush yürgüzgenlikini tekitlep keldi.

Gherbiy xen sulalisining «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» qurghanliqi heqqidiki bu uchur gherbiy xen sulalisining héchqandaq bir arxipida uchurimaydu. Bu uchur peqet kéyinki xen yaki sherqiy xen dewridiki tarixchi bengoning «xen tezkirisi»namliq esiride eng burun tilgha élinip ötken. Emma bengo uning turushluq ornini körsetmigen. Uning esiridiki bu müjmel uchur dewrimizdiki munazirining tügünige aylinip, keskin siyasiy küreshlerge seweb bolup keldi.

Xen sulalisining «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» heqiqeten mewjut bolghanmu yaki bir siyasiy yalghanchiliqmu, dégen bu soal 1980‏-Yillarda uyghur tarixchilar bilen xitay tarixchilar otturisida keskin munazire qilinghan. Hökümet mexsus tekshürüsh guruppisi qurup, uning ornini izdigen bolsimu, biraq uning mewjutluqigha dair héchqandaq bir arxéologiyelik delil tapalmighan idi.

Mezkur mesile yéqinda yene otturigha qoyuldi. «Xitay xewerler tori» ning ashkarilishiche, xitayning tarix, arxéologiye, milletshunasliq tetqiqat sahesidiki mutexessisler 8‏-Dékabir küni korlaning bügür nahiyiside 2 künlük yighin chaqiririp, mezkur mesilini muzakire qilghan. Xewerde xitay tetqiqiqatchilirining «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» ning orni bügürde ikenliki, uning ornini tonush mesiliside zor ilgirilesh hasil qilghanliqini bildürgen.

Lékin xewerde bügürdiki qaysi xarabilikning uning orni ikenliki we uning qandaq arxéologiyelik ilmiy delillerge tayanghanliqi tilgha élinmighan.

Cheteldiki bezi tarixchilarning qarishiche, xitay hökümiti we tetqiqatchilirining bu urunushi bihude awarichilik iken. Amérikada turushluq xitay tarixchi ju shöyüen ependi, «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» dégenning qeghez yüzidiki iisim ikenlikini, uning mewjut bir organ emeslikini ilgiri süridu. Uning qeyt qilishiche, bu xil tarix chüshenchisi külkilik iken.

Ju shöyüen mundaq deydu: «u dewrde xen sulalisining qoshuni belkim shimalda ürümchining sherqidiki jaylargha kelgen bolushi mumkin. Biraq adem sanimu nahayiti az bolghan. Emeliyette ularning héchqandaq hökümranliq yürgüzgini yoq. Héchqandaq bajmu yighip baqmighan. Atalmish hökümranliq qilishning birinchi amili xelq ulargha baj tapshurushi kérek. Buni hökümranliq qildi, deymiz. Eger sen bir yerge dessep qoyupla bu yer méning déseng, engiliyeliklermu xitaygha kelgenghu. Shundaq bolsa xitayni markopoloning, italiyening dések bolamdu? markopolo xitaygha kelgenghu. Shunga, ularning dewatqanlirining héchqandaq ilmiy qimmiti yoq. Kishiler we xelqler otturisidiki bérip-Kélishni xitayning zémini déyishke desmaye qilip körsitish külkilik.»

Xitay tetqiqatchilirining «gherbiy rayon tutuq mehkimisining orni bügürde» dégen xulasigha kélishi, xitay hökümiti uyghur aptonom rayonida idiye sahesidiki bölgünchilikke zerbe bérip, edebiyat, senet, ijtimaiy pen, maarip we neshriyatchiliq sahesidiki perqliq pikri bar uyghur ziyaliylirini basturuwatqan mezgilide élan qilindi.

Xitay kompartiyesi bu yil 8‏-Ayning axirlirida yuqiri derijilik emeldarlar we tetqiqatchilarning söhbet yighini chaqirip,«shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile» ni muzakire qilghan. Yighinda xitay memliketlik siyasiy kéngeshining reisi, «shinjang xizmet guruppisi» ning bashliqi yü jéngshing söz qilip, «shinjangda tarix, millet, din, medeniyet mesililerdiki xata chüshenchilerni tazilash» ni otturigha qayghan.

Uning sel aldida uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüengo uyghur rayonining arxéologiye xizmiti yighinida söz qilip, «arxéologiye ilmi ‹shinjang ezeldin tartip junggoning bir qismi’ ikenliki üchün xizmet qilishi kérek» likini tekitligen idi.

Amérikidiki yippek yoli medeniyet ttetqiqatchisi, doktor qahar barat xitay tetqiqatchilirining «gherbiy rayon tutuq mehkimisining ornini taptuq» dégini héchqandaq ilmiy tarazida toxtimaydighanliqini bildürdi:

Qahar barat mundaq deydu: «bular ilmiy jehettin put tirep turalmaydu. Lékin bulardiki meqset peqet özining téritoriyesini kéngeytishke, mustemlikichilik siyasitige tarixiy asas hazirlashqa urunushtur. Shunga buning ilmiyliqi héchqandaq tarazida toxtimaydu. Eger mushundaq deydighan bolsaq, öz waqtida changen yaki loyangda olturuwélip, ‹tutuq mehkimisi qurduq’, pütün gherbiy rayon,(dashi), périsiye hemmisi mushuninggha kiridu, déyishke toghra kélidu. Shundaq bolsa, iran we ereb zéminlirimu xitayning parchisi bolup qalmamdu. Bu olturup yéziwalsa bolidighan ish emes, emeliyet we tarixiy pakitqa qaraydighan gep. Heqiqetke qaraydighan gep.»

Doktor qahar baratning körsitishiche, hazirgha qeder «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» deydighan bundaq orunning arxéologiyelik izi tépilip baqmighan. U, «bar bilen yoq arisidiki bundaq birnersining héchqandaq arxéologiyelik izi» qalmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Qahar barat mundaq dédi: «tarix kitablarda 60-Yilliridin bashlap, tutuq mehkimisi, jangchyen dégen gepler peyda bolushqa bashlidi. Shuningdin bashlap uyghurlarmu bu ishqa diqqet qilishqa bashlidi. Uyghurlarning tarixchilirimu bu qandaq ish, dep qarashqa bashlidi. Buning netijisidin qarighanda, bu xen tezkiriside yézilghan bir hékaye iken. Bu peqet bir tarix kitabida otturigha qoyulghan bir tereplime qarash. Buni arxéologiyelik pakitlar arqiliq ispatlanmisa buning qimmiti yoq. Shunga xitay hökümiti hazir buninggha zor küch ajritishidiki seweb bu.»

Xitay tarxichi ju shöyüen ependining qarishiche, xitay kompartiyisining tarixiy qarishida éghir showénizimliq xahish bar iken. U mundaq deydu: «kompartiyening shundaq bir idiyisi bar, ezeldin tartip xitay zémini deydighan. Ezeldin tartip xitay zémini deydighan bu söz quruq gep. Hazirqi sherqiy shimaldiki wiladiwostok burun jurjinlarning makani idi. Ularning ejdadliri shu yerde bash kötürgen. U hazir rusiyening zémini. Eger ezeldin tartip xitay zémini bolsa, néme üchün rusiyege bérip, bu yer ezeldin bizning ziminiz, déyelmeydu. Alyaska burun rusiyege qaraytti. Kéyin bu yerni amérikigha sétip bergen. Biz alyaska ezeldin rusiyening zémini démeymiz.»

Ju shöyüenning körsitishiche, xitay tarix mesililiride qedimki zamandiki sulaliler bilen bilen hazirqi zamandiki igilik hoquq uqumini öz ara bir-Birige arilashturup tashlimaqtiken.

«Xitay xewerler tori» ning xewiride bayan qilishiche, bu qétimqi yighinda mutexessis we tetqiqatchilar xitay tarixidiki atalmish «merkizi hökümetlerning uyghur rayonini bashqurushi», «jungxua medeniyitining shinjangda yétekchi medeniyet éqimigha aylinishi» we «gherbiy rayon tutuq mehkimisining orni» qatarliq mesililerni oxshimighan nuqtilardin sherhlep ötken.

Bu yighingha xitay ijtimaiy penler akadémiyisi, béyjing uniwérsitéti, arxéologiye tetqiqat merkizi, xitay döletlik muzéyi, xitay penler akadémiyesi, xelq uniwérsitéti, shinjang arxéologiye tetqiqat orni qatarliq organlardiki tetqiqatchi we mutexessisler qatnashqan.

Gérman Yazghuchisi Ingréd Xanimning Uyghurlar Heqqidiki Tötinchi Kitabi Neshrdin Chiqti

25152311_2264005753625004_7084310150842662389_n

Uyghurlar diyari heqqide lilla mewqede turup eser yéziwatqan chetellikler arisida gérmaniyelik ingrid widyarto xanim alahide orun tutidu. Yéqinda uning «uyghurning hékayiliri» namliq yéngi kitabi éngliz we gérman tillirida gérmaniyede neshr qilindi.

Mezkur eserdiki hékayilar uyghurlarning zamanimizdiki omumi hayatini ayrim-Ayrim shexslerning qismetliri heqqidiki hékayilar sheklide bayan qilidu hemde uyghurlarning xitay kompartiyesining qattiq qolluq siyasiy kontrolluqida qaysi derijide yenchiliwatqanliqini körsitip béridu.

Kitabning bash qismigha bérilgen «muqeddime» de aptor 1949-Yligha qeder bolghan uyghurlarning omumi tarixini qisqiche bayan qilidu. Uningda köpligen chetelliklerning «yipek yoli» dégen atalghudin xewerdar bolghan bilen uyghurlar yaki ularning «sherqiy türkistan» dep atilidighan wetini heqqide köp nerse bilip ketmeydighanliqini alahide tekitleydu.

Aptor bu esiridiki hékayilar üchün on nechche uyghur pérsunazhni tallighan. Bolupmu ghalip we hamut qatarliqlarning kechmishliri arqiliq ürümchi «5-Iyul weqesi» ning tashqi dunyagha pütünley namelum bolghan bir qisim tepsilatlirini bayan qilip bergen. Hékayilarning weqeliki tolimu janliq we tesirlik bolup, oqurmenlerni tézla özige jelp qiliwalidiken. Mezkur kitab nöwette herqaysi torbetlerde sétilmaqta iken.eziz

«Xitay Saqchisi» ning Türkiyediki Uyghur Oqughuchilardin Nep Élishqa Urunghanliqi Ashkarlandi

Xitay saqchilirining türkiyediki oqughuchilargha tehdit salghan dialogi.

Xitay saqchilirining türkiyediki oqughuchilargha tehdit salghan dialogi.

Türkiyediki oqughuchi teminligen

Ündidarda, özini «xitay saqchisi» yaki «terbiyelesh merkizining saqchisi» dewalghan biri chetellerdiki uyghur oqughuchilargha alaqe ewetip, «ata-Anang sanga kérek bolsa, méni ündidar topunggha qosh,» dep tehdit ishletkenliki melum bolghan idi. Yéqinqi künlerde yene bu heqte fésibok qatarliq bir qisim ijtimaiy alaqe wastiliridimu dialog xatirliri, süretlik we pakitliq melumatlar ashkarlanmaqta.

Radiyomizgha kelgen bu xil uchurlarda hetta «xitay saqchisi» uyghur oqughuchilarni qaytip kelmigiche ata-Anisining «terbiyelesh merkezliri» din qoyup bérilmeydighanliqi heqqide tehdidler salghan. Ular yene «egerde melum miqdarda pul ewetip berse ularning ata-Anilirining qoyup bérilishige yardimi tégidighanliqinimu pesh qilghan.

Bu heqte bir uyghur oqughuchi bizge özining xitayche «zugu», yeni «weten» tegatliq biri bilen ündidarda qilishqan söhbet xatirisini teminlidi. Türkiyediki melum aliy bilim yurtida oquwatqan bir qiz oqughuchi mundaq dédi: «men bir oqughuchi, saqchilar öydikilerge ‹qizingni ekilip ber› dep künde kirip aware qilip turuwatqan idi, axiri dadamni 2-Ayning aldida terbiyeleshke ekirip kétiptu. Apamdin mejburlap ündidar nomurumni aptu. Bir aydek boldi, u yerdiki saqchilar manga ikki künde bir uchur yollap, ‹nedilikingni, adirisngni yolla› dep qorqutiwatidu. Dadamni ekirip ketkendin buyan, hazir ölük yaki tirikligini bilmeymen. Jenubiy shinjangning weziyti bekla murekkep, bashqa yerge oxshimaydu. Bekla eski, özümdin emes, yashinip qalghan ata-Anamni oylap puchlinimen. Ular méni qayturup kétish üchün ailemni kuzur qiliwaldi. Ata-Anamni görüge élip, méning put-Qolumni chüshep qoydi. Eger dadamni qoyup béridighan ish bolsa kétishke men teyyar idim, lékin ular undaq qilmaydu, qaytip barsam, ménimu tutidu. . . U chaghda bichare aghriqchan apam téximu elemde qalidu. Ularning uchurlirigha jawab bérey désem, ghalchilar apamghimu yamanliq qalarmikin dep qorqimen. Hazirche chirayliq geplerni qilishqa mejburmen.»

«Özini xitayche ‹zugu› dewalghan saqchi bashta ‹dadang qolimizda, derhal qaytip kelmiseng bolmaydu,› dep uchur yollap tehdit saldi. Oqushni tügetmey kételmeymen dédim. Kéyin u ‹qaytip kelmiseng ailengdikiler sen üchün bedel tölishi kérek, yuqiridin shundaq uqturush bar,› deydu. Az dégendimu ular 6 aydin 1yilghiche terbilinidiken.»

«Dadam undaq yerde yatsa, bichare aghriqchan apam qandaq qilidu, dep yalwurdum. . U saqchi bu hepte özichila ‹men yardem qilip dadangni chiqirip bérey, lékin uninggha pul kétidu,› dégili turdi. Ashkara halda ‹besh yüz dollar ewet,› dep pul sorighandin kéyin, gumanlinip zadi qandaq qilishimni bilmey, belkim bezi qara niyetler manga oxshash qiyin ehwalda qalghan oqughuchilarni aldap pul ündiriwatqan bolishi mumkin depmu guman qildim. Qandaq qilishimni bilmey, axiri silerge éytishni toghra kördüm.»

Bu qiz oqughuchining uyghur élining jenubidiki melum nahiyide yalghuz qalghan anisi bilen alaqiliship uning éytqanlirini delilleshke we tepsili uchur élishqa tirishtuq. Yéshi atmishtin éship qalghan bu ayal, qizining ündidarda melum bir xitay saqchisining tehdit uchuri alghanliqi we hetta dadisini «terbiyelesh merkizi» din chiqirip bérish üchün besh yüz dollar ewetip bérishini éytqanliqliridin xewiri barliqini, emma oquwatqan qizini exmeq emes, buni yaxshi bir terep qilalaydu dep ishinidighanliqini bildürdi.

Bu ayal érining tutup kétilgendin kéyin xewiri bolmighanliqini, terbiyiliniwatqan «mektep» ke bir aydin buyan künde bérip körüshüshni telep qiliwatqan bolsimu körsetmigenlikini, öziningmu hazir tutup solinip qélishidin ensirep turuwatqanliqini éytti.

Türkiyediki oqughuchilarning köpinchisining ata-Anisining «terbiyilesh merkezliri» de ikenlikidek qiyin bir ehwalidin paydilinip bir qisim kishilerning «xitay saqchisi» salahiyiti bilen ulargha bésim, tehdit qilishqa, hetta ulardin pul ündürüshke uruniwatqanliqi heqqidiki uchur we inkaslarni delillesh we bu xil heddidin ashqan yolsizliqning kimler teripidin élip bériliwatqanliqini énqlash üchün uyghur diyaridiki saqchi orunliri bilen alaqilashtuq.

Qeshqer héytkat saqchixanisidin ziyaritimizni qobul qilghan bir uyghur saqchi türkiyide oquwatqanlarning choqum qaytip kélip «terbiyelesh» ke qatnishishi kérekliki yaki ailisidikilerning teweliktiki saqchixanilar teridin chaqirilghan haman özini melum qilishi shert ikenlikini delillidi emma, oqughuchilarning ündidarda tehdit uchurini tapshshuruwélishidin xewiri yoqliqini bildürdi.

Ürümchi tengritagh rayonluq saqchixanining bir uyghur saqchisi her qandaq bir saqchining ündidarda chetellerdiki uyghur oqughuchilargha tehdit ishlitishi yaki ulardin pul undürüshke urunushining qanunsizliq bolidighanliqini, biz éytqan ehwallardin délo turghuzilidighanliqi we énqlaydighanliqini bildürdi. U yene bundaq ehwallargha yoluqqan oqughuchilarning derhal shu jaydiki xitay konsuli yaki özini mudapie qilidighan munasiwetlik orunlargha ehwal melum qilishi kéreklikini éytti.

Lékin bu saqchi yene xitay dairilirining chetellerde oquwatqan oqughuchilarning ata-Anilirining mejburiy «terbiyelesh» ke élip kétilishini «normal ehwal» dep chüshendürüshke urundi. U, xitay hökümitining «terbiyelesh» namida chong-Kichik démey uyghurlarni mekteplerge yighip keng-Kölemlik, pilanliq «terbiyelesh» élip bériwatqanliqini ashkarilidi. U kéyinki soallirimizgha tehdit arilash jawab qayturdi.

Ijtimaiy alaqe wastilirida chetellerdiki uyghur oqughuchilar uchrawatqan yuqurqi mesililerge inkas qayturghan közetküchiler hemde dunya uyghur qurultiyi qatarliq uyghur teshkilatliri yéqinqi künlerde chetellerde ilim tehsil qiliwatqan oqughuchilargha ata-Anisi görüge élinghan teqdirdimu her xil tehditlerdin qorqup wetenge qaytip ketmeslikini we aldamchilarning tozaqliridin agah bolushni tewsiye qilip kelmekte. gülchéhre

Ilham Toxtigha Bérilgen «Waymar Xelqaraliq Kishilik Hoquq Mukapati» ni Tarqitish Murasimi Ötküzüldi

(1)

Ilham toxti guruppisining mesuli, firansiyelik proféssor mari xolizman xanim «waymarning sherep qamusi» gha béghishlima yazmaqta. 2017-Yili 10-Dékabir, waymar, gérmaniye.

Ilham toxti guruppisining mesuli, firansiyelik proféssor mari xolizman xanim «waymarning sherep qamusi» gha béghishlima yazmaqta. 2017-Yili 10-Dékabir, waymar, gérmaniye.

 RFA/Ekrem

2017-Yilliq «waymar kishilik hoquq mukapati» ni tarqitish murasimi, bügün, yeni 12-Ayning 10-Küni gérmaniyening waymar shehiride daghdughiliq ötküzüldi. Murasimgha waymar sheherlik hökümetning muhim erbabliri we xelqara kishilik hoquq sahesidiki tonulghan kishiler qatnashti.

«Dunya kishilik hoquq küni» ge toghra kelgen bu murasim gérmaniyening türingen shtatidiki «yawropaning medeniyet shehiri» dep atalghan waymar shehirining hökümet binasida ötküzüldi. Murasimgha waymar sheherlik hökümetning reisi stéfan wulf bashchiliqidiki hökümet xadimliri, «waymar kishilik hoquq mukapati» ishxanisining mesulliridin doktor annégrét nikél, gérmaniye parlaméntining ezaliridin gundula gauzé, margarétta bauzé we yüzligen her sahe kishiliri ishtirak qildi.

Mukapat tarqitish murasimgha yene d u q ning reisi dolqun eysa bashliqidiki 20 din artuq uyghur wekiller myunxén, karlsrux, frankfurt qatarliq sheherlerdin kélip qatnashti. Murasimda «tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati» din ulrix déliyus bashliq bir bölek xadimlar, «ilham toxti guruppisi» din enwerjan, proféssor mari xolizman, we uyghur témisida kitab yézish bilen tonulghan yazghuchi ingérd xanimlarmu bar idi.

Bu murasim, bu yil 6-Ayning 29-Küni ilham toxtigha bérilgen «waymar kishilik hoquq mukapati» ni tarqitish murasimi bolup, murasim resmiy bashlinishtin ilgiri muxbirlarni kütüwélish yighini uyushturuldi.

Mukapat tarqitish murasim aldi bilen ilham toxtining türme hayatigha béghishlanghan tesirlik muzika bilen bashlandi. Andin waymar sheherlik hökümetning bayanatchisi ulrix délman ependi söz élip, «waymar kishilik hoquq mukapati» ning néme üchün xitay türmisidiki uyghur ziyaliysi ilham toxtigha layiq körülgenliki heqqide izahat bérip ötti. A u sözide: «ilham toxti tinchliq yoli bilen zulum astidiki uyghurlarning kishilik heq-Hoquqlirini qolgha keltürüsh yolida körsetken xizmetliri we bu yolda töligen bedelliri üchün bu mukapatqa layiq idi,» dégenlerni tilgha aldi.

Murasimda kishilerde chungqur tesir qaldurghan bir ish shu boldiki, gérmaniye parlaméntining ezasi, meshhur siyasetchi gundula xanimning ilham toxti heqqide sözligen uzun nutqi boldi. Gundula xanim ilham toxti heqqide u qeder chungqur izdengenki, ilham toxtining shexsiy iqtisadining tonglitilip, ailisining weyran bolghanliqi we ailisining hazirqi qiyin hayati, ailisidikilerning ilham toxti bilen türmige bérip körüshelmeywatqanliqi, ilham toxtining ten salametlikining barghanséri nacharlishiwatqanliqi qatarliqlarni nahayiti inchike teswirlep körsetti. U yene ilham toxtining erkin chaghlirida xitayning türlük tehditlirige, qanche qétimlap tutup turup tekshürüshlirige pisent qilmay, zulum astidiki uyghurlarning heq-Hoquqi üchün küresh qilishni dawamlashturghanliqini etrapliq bayan qildi.

Bu murasimda «ilham toxti guruppisi» ning reisi enwerjan, proféssor mari xolizman xanimlarmu nutuqlar sözlep, ilham toxtining hayati heqqide chüshenchiler berdi we waymar shehirining bu mukapatni ilham toxtigha layiq körgenlikige rehmet éytti.

D u q ning reisi dolqun eysa ependi bu murasim heqqide toxtalghanda, bu mukapatning yalghuz ilham toxtighila emes, belki pütün uyghur millitige bérilgen bir sherep ikenlikini alahide eskertti.

24900158_2261976113827968_1759180249937307863_n

Xitay türmisidiki uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtigha «waymar kishilik hoquq mukapati» bérishni tewsiye qilghanlar «tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati» bilen «ilham toxti guruppisi» bolup, sheher bashliqi stéfan wolf ependi mukapat longqisini ulrix déliyus we enwerjan ependilerge teqdim qilghanda zal ichide güldüras alqish sadaliri yangridi.

Waymar sheherlik hökümetning bayanatchisi ulrix délman ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, «bu mukapatni ilham toxtigha bérip toghra qilghanliqimiz ispatlandi,» dédi.

U munularni tilgha aldi: «waymar sheherlik hökümet bu mukapatqa ilham toxtini namzat tallap nahayiti toghra qilghan. Bügün bu yerde ilham toxti heqqide bolunghan sözler, ilham toxtining türme hayati, uning uyghurlarning erkinliki, kishilik heq-Hoquqi yolida qilghan küreshliri, xitayning uninggha qilghan heqsizliqi bu mukapatning uninggha bérilip toghra qilinghanliqini ispatlidi. Bizge bu mukapatni ilham toxtigha bérishni saye qilghan ‹ilham toxti guruppisi› gha we ‹tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati› gha rehmitimni bildürimen.»

«Ilham toxti guruppisi» ning reisi enwerjan ependige mikrofonimizni uzatqinimizda, u özining bügünki bu murasimdin köp hayajanlanghanliqini eskertti.

Gérmaniye parlamént ezasi margarétta bauzé xanimmu ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: «bügün qaltis bir kün boldi. Ilham toxti üchünmu, uyghur xelqi üchünmu, uyghur xelqining heqqaniy dewasini qollawatqan kishiler üchünmu hemde ‹tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati› we ‹ilham toxti guruppisi› üchünmu qaltis kün boldi. Biz xitay türmisidiki ilham toxtini dunyaning unutmighanliqini, untumaydighanliqini, heqsizliqning eyiblinip, heqqaniyetning qollashqa érishidighanliqini pütün alemge jakarliduq.»

24991307_2261128060579440_3279020001701168974_n

Frankfurtta yashawatqan «Uyghuristan Kultur merkizi» ning reisi, uyghur ziyaliysi küresh atahan ependimu bügünki bu menziridin bekla tesirlengenlikini tilgha aldi.

Bügünki bu murasimda uyghurlarni hayajangha chömdüridighan köpligen tesirlik nutuqlar, paaliyetler bolup ötti. Bu heqte kéyinki programmilirimizda dawamliq toxtilimiz.ekrem

«Xelqara Kishilik Hoquq Küni» de Uyghurlarning Kishilik Hoquqini Kapaletke Ige Qilish Telep Qilindi

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-Séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-Séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati teripidin «xelqara kishilik hoquq küni» qilip belgilengen. Bu kün munasiwiti bilen élan qilinghan bayanatlarda uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichilikining tarixtiki eng éghir bir weziyette turuwatqanliqi we bu ehwalgha xatime bérish üchün xelqara jamaetning öz mesuliyitini ada qilishi kérekliki tekitlendi.

1948-Yili 10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati «uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi» ni resmiy qobul qilip, herbir insanning tughulushidinla erkin ikenliki we ularning kishilik hoquqining dexli-Teruzsiz ikenlikini jakarlighan idi. Bu xitabnamige qol qoyghan döletlerning öz puqralirining kishilik hoquqini kapaletke ige qilish mesuliyiti barliqi éniq belgilengen xitabnamide barliq xelqlerning öz qedir-Qimmiti we ghururi bilen yashash, öz teqdirini özi belgilesh hoquqi barliqi eskertilgen idi.

«Uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi» qobul qilinghan 10-Dékabir küni shundin buyan «dunya kishilik hoquq küni» süpitide xatirilinip kelmekte. Xitay hökümiti bu xitabnamige 1971-Yili qol qoyghan bolsimu, biraq uning kishilik hoquq xatirisi hélihem nachar döletler qatarida bahalinip kelmekte. Bolupmu xitaydiki uyghur, tibet qatarliq milletlerning kishilik hoquq ehwali xelqarada küchlük endishe peyda qilmaqta.

Dunya uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanim bügün radiyomizning ziyaritini qobul qilip, «dunya kishilik hoquq küni» de uyghurlar weziyitining diqqetke élinishi kéreklikini tekitlidi.

8-Dékabir küni yene yawropa ittipaqining xitayda turushluq wekiller heyiti xitayning kishilik hoquq weziyiti heqqide bir parche bayanat élan qildi. Bu bayanatta uyghur ziyaliysi ilham toxti alahide tilgha élinghan. Bayanatta mundaq déyilgen: «yawropa ittipaqining xitayda turushluq wekiller heyiti nobél tinchliq mukapati sahibi lyushawboning türmidiki ölümidin qattiq epsuslinish bilen bir waqitta, jiyang tyenyung we uyghur ziyaliysi ilham toxtigha oxshash kishilik hoquq qoghdighuchilirining derhal qoyup bérilishini telep qilimiz.»

Mezkur heyet bayanatida ötken bir yil mabeynide, xitayda pikir we uchur erkinliki hem shundaqla intérnétqa qaritilghan qamalning zor derijide küchiyip ketkenlikini eskertip, xitaydiki puqralarning eng négizlik hoquqliriningmu kapaletke ige qilinmasliqining özlirini qattiq epsuslandurghanliqini bayan qilghan.

Firansiye agéntliqining xewer qilishiche, gérmaniyening xitayda turushluq elchisi maykil klaus öz aldigha bayanat bérip, xitaydiki diniy bésim siyasiti we shundaqla uning ijtimaiy guruhlargha keltürgen riyazetlirini tenqid qilghan.

Dunya uyghur qurultiyining reisi dolqun eysa ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, «xitay iqtisadiy küchini pesh qilip dunyadiki démokratik awazlarni boghushqa urunuwatqan bir sharaitta xelqara jamaetchilikning ortaq heriket qilip, ortaq qarshiliq körsitishining ehmiyiti zor,» dep körsetti.

Bügün, xelqara kechürüm teshkilatimu kishilik hoquq küni munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, xitaydiki kishilik hoquq weziyitini yaxshilash üchün xelqara jemiyetlerning ortaq heriket qilishi we xitaygha ortaq bésim ishlitishi kéreklikini bildürdi. Mezkur teshkilatmu öz bayanatida xitay hökümitini türmidiki uyghur ziyaliysi ilham toxti qatarliq barliq siyasiy mehbuslarni azad qilishqa chaqirdi.

Amérikidiki «uyghur kishilik hoquq qurulushi» mu peyshenbe küni élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining özi qol qoyghan kishilik hoquq xitabnamisidiki maddilargha xilap halda, uyghurlarning milliy, diniy hoquqliri, pikir-Uchur erkinliki, yighilish erkinlikini qattiq qamal qilip kelgenlikini bayan qilghan. Bayanatta dunya jamaetchilikidin uyghurlarning kishilik hoquq we bashqa insaniy teleplirini qollash shundaqla b d t tor bétide échilghan mexsus munberge söz qaldurush arqiliq xitay hökümitige bésim peyda qilip, ulargha uyghurlar uchrawatqan zulumning untulmaydighanliqini bildürüshke dewet qilghan.

Melum bolushiche, xelqara kechürüm teshkilatining engliyediki shöbisi 10-Dékabir küni xitayning londonda turushluq elchixanisi aldida namayish qilidiken.irade

Xitayning Gérmaniyedin Jasus Qobul Qilishqa Uruniwatqanliqi Ashkarlandi

Xitay xelqaraliq ijtimaiy taratqularni özining jasusluq ishlirida aktip qollinip kéliwatqanliqi toghrisidiki maqalidin süretke élinghan.

Xitay xelqaraliq ijtimaiy taratqularni özining jasusluq ishlirida aktip qollinip kéliwatqanliqi toghrisidiki maqalidin süretke élinghan.

Photo: RFA

Gérmaniyening ichki istighbarat organi bolghan «asasi qanunni qoghdash idarisi» yekshenbe küni doklat élan qilip, gérmaniye hökümet emeldarlirini we siyasetchilirini xitay jasusluq organlirining xelqara ijtimaiy taratqulardiki jasusluq herketliridin hushyar bolushqa agahlandurghan.

Gérmaniye axbarat wastilirining xewer qilishiche, gérmaniye «asasi qanunni qoghdash idarisi» ning doklatida xitay jasusluq organlirining linkidin qatarliq ijtimaiy taratqularda saxta isim bilen hésap échip, gérmaniye hökümitige singip kirishke, gérmaniyelik siyasetchiler we emeldarlar bilen alaqe ornitishqa urunup kelgenlikini tekitligen. Bu gérmaniye istighbarat organlirining tunji qétim xitayning tor jasusluq herkitige dair etrapliq we tepsiliy doklat élan qilip, xitayning ijtimaiy taratqulardiki bezi saxta tor hisaplirini ashkarlishidur.

Doklatta körsitishiche, gérmaniye ichki istighbarat idarisi 9 ay tekshürüsh élip bérish arqiliq xitay jasusluq xadimlirining linkid‏in, namliq ijtimaiy taratqu arqiliq 10 mingdin artuq gérmnaiye grazhdani bilen alaqe qurghanliqini éniqlighan. Doklatta, xitay jasusluq xadimlirining özlirini xitaydiki melum tetqiqat ornining bashliqi, meslihetchi, tetqiqatchi yaki melum bir ishning péshidiki jahansaz, dep tonushturup, ulargha xitayni ziyaret qildurush, ataqliq kishiler bilen tonushturush dégen tekliplerni sunidighanliqi, shu arqiliq ularngning ishenchisige érishishke tirishidighanliqini bildürgen.

Doklatta körsitishiche, «xitay istighbarat organlirining paaliyiti linkidingha oxshash ijtimaiy taratqularda nahayiti aktip bolup, bu xil taratqular ularning uchur yighish we istighbarat toplash, tor qollanghuchilarning mijez-Xulqi, xaraktiri, siyasiy qiziqishigha dair sanliq melumatlargha érishishtiki qanili bolup kelgen.»

Gérmanie dairilirining mezkur doklatni ashkara élan qilip, xitayni tenqid qilishi gérmaniye kishilik hoquq teshkilatlirini heyran qaldurghan. «Tehdit astidiki milletler teshkilati» ning reisi ulrix déliyus mundaq deydu: «tünügün axsham bu xewerni anglap heqiqeten heyran qaldim. Gérmaniyede xitaygha qaritilghan bundaq agahlandurushni ashkara élan qilish ishi burun körülüp baqmighan. Gérmaniye burun xitayning jasusluq heriketliride uni bundaq ashkara tenqid qilip baqmighan idi. Bu gérmaniye üchün yéngi bashlinish boldi. Ular tehditning küchiyiwatqanliqini burundin bilsimu, biraq hazir heriketke kélip, gérmaniye karxanilirini we gérmaniye puqralirini ashkara agahlandurush zörürlikini, buni yoshurmasliq kéreklikini hés qilghan.»

Ulrix déliyusning ilgiri sürüshiche, gérmaniye istighbarati burundinla xitay jasusluq organlirining gérmaniyediki uyghur mesilisige köngül bölüp kéliwatqan kishilik hoquq teshkilatlirini teqip qilidighanliqini bilsimu, lékin hazirgha qeder uninggha ashkara inkas bildürmey kelgen iken. erkin

Ulrux délius, bu qétim gérmaniyening xitayni ashkara tenqid qilishi «ijabiy bir qedem,» dep körsetti. Déliyus mundaq deydu: «ular hazirgha qeder biz we bizge oxshash uyghur weziyitige köngöl bölüp kéliwatqan bashqa ammiwiy teshkilatlarnimu teqip qilip kelgen idi. Ular bizning herkitimiz toghrisida téximu köp tepsilatlargha érishishni arzu qilatti. Yéqinqi yillarda gérmaniyede xitaygha jasusluq qilidighan bir qanche kishi qolgha élindi. Bu nahayiti zor weqe. Gérmaniye dairilirining emdi hushini yighip, xitayning jasusluq heriketlirini ashkarlishi we tenqid qilishi bizni nahayiti memnun qildi. Ular burun xitayning herketlirini bilsimu, lékin ashkarlimaytti. Mana hazir ashkara tenqid qildi. Bu bir yéngi bashlinish, biz buni ijabiy bir qedem, dep qaraymiz.»

Gérmaniye ichki istighbarat organi doklatida linkidin ijtimaiy alaqe toridiki saxta isimlarni ashkarlap, xitay jasusluq xadimlirining her xil salahiyetler bilen létisiye chén, jéyson wang, réchél li, elén lyu, aléks li, éwa xen, lo yana, lili wu dégen isimlarni qollanghanliqini bildürgen.

«Nyu-York waqti géziti» bügün tarqatqan bu heqtiki xewiride gérmaniye istighbarat idarisining bashliqi xanz géorgé masénning sözini neqil keltürüp, xitayning herkiti «gérmanuiye parlamnénti, ministirliqlar we hökümetke soqunup kirishtin ibaret zor heriket,» dégen.

Amérikida turushluq tor erkinliki paaliyetchisi li xongkuenning bildürüshiche, linkid‏in xitayda tor mulazimitige yol qoyulghan az sandiki bir qanche chetel ijtimaiy taratqulirining biri iken. U, xitay bixeterlik organlirining linkid‏inning xitaydiki tor abuntlirining shexsi uchurigha érisheleydighanliqini bildürüp, buning xeterlik ikenliki bildürdi.

Li xongküen mundaq deydu: «linkidinning ehwali bir qeder murekkep. Chünki linkid‏in bilen xitay hökümitining kélishimi bardek qilidu. Bu shirketning torini xitayda iishlketkili bolidu. Xitay hökümitining bu shirketke yol qoyushidiki birdin-Bir seweb uning arqa sönggüchini kontrol qilishigha yol qoyghanliqidur. Mana bu nahayiti xeterlik. Bu démeklik linkidinning arqa sönggüchidiki pütün uchurlar xitay hökümitige ashkara dégenliktur. Démek, xitay hökümiti uning arqa sönggüchidiki uchurlarni élip her xil analizlargha ishliteleydu. Bu uning tor abuntlirining shexsiy uchurlirini öz ichige alidu. Shunga buning xitay istighbarat organlirigha pütünley échiwétilgen bolushi turghan gep. Chünki, xitay kompartiyesi bu shirketning xitayda tijaret qilishigha yol qoyushidiki aldinqi sherti uning mexpiyetliki bolmasliqtur. Shunga, gérmaniyening doklatida otturigha qoyulghan pikirlerning melum asasi bar.»

Li xongküen ependining qeyt qilishiche, xitay ijtimaiy alaqe wastiliridiki jasusluq herkiti chetellerdiki uyghur, tibet, teywen musteqilchilirige we falungongchilargha melum tehdit peyda qilsimu, emma uning toplighan sanliq melumatlarni emeliy qimmiti bar istighbarat uchurigha aylandurush iqtidarining qanchilik ikenliki ayrim bir mesile iken.

Li xongküen mundaq deydu: «buning elwette melum xewipi bolidu. U öktichiler, uyghur, tibet, teywen musteqilchiliri we falungongchilarning uchurlirini toplashni héchqachan toxtitip qoymidi. Uning üstige ijtimay alaqe wastilirining tereqqiyatigha egship, uning bu xizmiti téximu asanlashti. Lékin u nurghun sanliq melumat toplighan teqdirdimu, lékin buni istighbaratqa aylandurush eqil telep qilidighan bir jeryan. Buni chong sanliq melumatning yardimisiz qilghili bolmaydu. Uning toplighan sanliq melumati qanchilik köp bolsa, buni pishshiqlap ishleshke shunchilik küch kétidu.»

Gérmaniye ichki istighbarat idarisining doklati bügün xitayning derhal ret qilishigha uchridi. Xitay tashqi ishlar mninistirliqining bayanatchisi lü kang bügünki axbarat élan qilish yighinida gérmaniyening doklati «asassiz» dep tenqidligen.

Fransiye agéntliqining xewiride qeyt qilishiche, lü kang, «biz gérmaniyediki alaqidar organlarning, bolupmu hökümet organlirining söz we herkitide téximu mesuliyetchan bolushini, ikki terepning ortaq menpeetige paydiliq bolmighan sözlerni qilmasliqini ümid qilimiz,» dégen.

ÜLKÜ OCAKLARI BAŞKANI KILAVUZ:ÇİN,İNSAN HAKLARINA SAYGI VE İŞGALE SON VERMELİDİR !

Olcay Kılavuz Resimleri ile ilgili görsel sonucu

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)

Ülkemizin en güçlü,  en çok şube ve üyesi bulunan ve Türk gençliğine yönelik çalışmaları ile öne çıkan Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Başkanı Sayın Olcay Kılavuz Çin yönetimine çağrıda bulunarak ” Çin, insan haklarına saygı göstermeli  ve işgale bir an önce son vermelidir. ” dedi
Özgür Asya radayosunda yer alan bilgilere göre Ülkü Ocakları Genel Başkanı Sayın Kılavuz bu konuşmayı 06Aralık 2017 günü kendisini ziyaret eden Dünya Uygur Kurultayı Heyeti ile görüşmesi sırasında  sarfettiği açıklandı.
10-13 Kasım 2017 tarihlerinde Almanya’nın Münih kenti’nede yapılan Dünya Uygur Kurultayı 6.Genel Kurulunda DUK Genel Başakan Yardımcısı olarak seçilen Dr.Erkin Ekrem ile DUK İcra Kurulu Sekreterliğine getirilen  Dr.Erkin Emet ve Doğu Türkistanlı aktivistlerden  M.Ali Cantürk’ten oluşan DUK.Heyetinin kendisine yaptığı ziyaret sırasında, Ülkü Ocaklarının dünyanın en büyük gençlik teşkilatlarından biri olduğunu belirtti ve Ülkü Ocaklarının Doğu Türkistan davasını sürekli gündemde tutacağını ve bunu kendileri için bir görev addettiklerini belirterek şöyle koruştu ; “ Öncelikle Dünya Uygur Kurultayının 6.genel Kurulunun başarılı bir şekilde  tamamlanması  ile  yeni seçilen yöneticileri kutluyor ve  başarılar diliyorum. Hayırlı ve uğurlu olmasını niyaz ediyorum.Bize düşen her türlü taleplerinizi görev olarak kabul addeyor ve talepleri    yerine getirmek için her  zaman hazır olduğumuzu ifade ediyorum.  Biz dünyanın en büyük bir gençlik teşkilatı olmamız hesabiyle Türk dünyası ve özellikle mazlum Doğu Türkistan için her türlü çalışma ve faaliyetlere şimdiye kadar olduğu gibi  bundan sonra da hazırız.Doğu Türkistan’daki baskı,zulüm , dini ve ırkı soykırım uygulamalarına karşı her zaman tepkimizi en güçlü bir biçimde ifade ettik. İdam,müebbed ve uzun süreli hapis cezasına çarptırılan Soydaşlarımız ile fiziki baskı ve işkencelere maruz kalan Kardeşlerimizin durumlarını  dile getiriyoruz.Bu kardeşlerimize verilen bu aşırı ve hukuksuz  bu cezaların ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik tanıtım ve tepkisel bir çok eylemler gerçekleştirdik.Bundan sonra da bu tür faaliyetlerimizi sürdüreceğiz. Bizim Doğu Türkistan’a ve bu ata topraklarımızda varlık mücadelesi vermekte olan kahraman kardeşlerimize olan sevgi ve muhabbetimiz çok derin ve sonsuzdur. Doğu Türkistanlı kardeşlerimizin çekmekte olduğu baskı ve insanlık dışı zulmü Türk-İslam alemine ve tüm dünya’ya anlatmak ve bu kutsal Doğu Türkistan davasına hizmet etmek bizim için insanı bir borç ve bir kardeşlik görevidir.”dedi.

 

Çin’in Doğu Türkistan’da yürütmekte olduğu baskı ve Zulüm insanlık Dışıdır
Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel başkanı Sayın Olcay kılavuz sözlerini şöyle sürdürdü ; “Çin yönetiminin Doğu Türkistanlı Kardeşlerimize karşı uyguladığı insanlık kalıbından çıkmış acımasız uygulamalarının çok iyi farkında ve bilincindeyiz.
Günümüzde insanların dini  inançları milli gelenek ve görenekleri, kimliklerini ortaya koyan her türlü maddi ve manevi değerlerini yasaklamak,insanların seyahat özgürlüklerini engellemek çok  sıra dışı ve anormal  uygulamalardır. Aynı zamanda  insanlık değerlerine aykırı günümüz dünyasında olmaması gereken  bir tutumdur. Doğu Türkistanlı Kardeşlerimize  kendi dillerini yasaklaması ve çocuklarını daha bebeklikten itibaren kendisinin olmayan başka bir yabancı dille Çince ile konuşmaya ve öğrenmeye zorlaması asla kabul edilemez büyük bir felaket ve bir insanlık suçudur.Bu insanlık dışı uygulamalar insanlık tarihinin bir kara sayfası ve insanlık sınırlarını aşan bir uygulama olarak tarihe geçecektir. Çin’in Doğu Türkistan’daki bu insanlık dışı uygulamalarını kabul etmemiz asla mümkün değildir.Ayrıca,insanlık onuru taşıyan hiçbir birey.topluluk veya Millet de bunu asla kabul etmez.Çin yönetimini Doğu Türkistan’daki bu hak ve hukuk ihlalleri ve baskı ve zulümlerinden dolayı en güçlü şekilde protesto ediyor ve kınıyoruz. 10 Aralık Evrensel İnsan hakları gününün arafesinde Çini yönetimini insan haklarına saygı göstermeye ve işgal ettiği Doğu Türkistan’dan derhal  çekilmesini talep  ediyoruz.” sözleri ile  açıklamalarını sonlandırdı.

http://www.uyghurnet.org/ulku-ocaklari-genel-baskani-kilavuz-cini-insan-haklarina-saygi-ve-isgale-son-vermelidir/

Exmet Islamgha Tebligh Sözligenliki Seweblik Ölüm Yaki Muddetsiz Qamaq Jazasi Bérilgenliki Ilgiri Sürülmekte

Xitayning térror we diniy ashqunluqqa zerbe bérish herikitidin körünüsh.

Xitayning térror we diniy ashqunluqqa zerbe bérish herikitidin körünüsh.

 CCTV

Muxbirimizning zangguy yézisidin ehwal igilishi dawamida mezkur yézida exmet islam isimlik bir tutqunning bolghanliqi delillendi. Saqchi we yerlik ahalilerning exmet islam heqqide bergen uchurliridin uninggha uninggha yénik bolghanda muddetsiz qamaq jazasi bérilgenliki melum boldi.

Melum bolushiche, bu yilqi «qattiq zerbe bérish dolquni» da késiwétilgenler arisida aktip we shiddetlik qarshiliq heriketlirige qétilghanlar yoq déyerlik. Tutqunlarning köp qismi yéqinqi 15 yil ichide bilip-Bilmey tebligh paaliyetlirige qétilip qalghan we téléfonidin mesile körülgenler iken. Hazirghiche igilengen melumatlarda bularning köpinchisining 10 yilliqtin artuq késilgenliki melum bolghan bolsimu, eng éghir jazalanghanlarning aqiwitining qandaq bolghanliqi éniqsiz idi. Ötken ayda guma nahiyisining piyalma yézisidiki bir kent sékrétari zangguy yézisidiki exmet islam isimlik bir tutqungha tebligh sözligenliki seweblik ölüm jazasi bérilgenlikini bayan qildi.

Yéqinqi 10 yil ichidiki jaza hökümliri ichide türlük qarshiliq heriketlirige chétilghanlargha, chétilish derijisining qanchilik bolushi we yaki weqede alghan rolining qanchilik bölishidin qetiynezer ölüm jazasi bérilgen délolar köp qétim körülgen bolsimu, emma shiddet heriketlirige chétilmighanlar arisida ölüm jazasi bérilgenler téxi ashkarilanmighan idi. Shunga biz mezkur uchurning toghra xataliqini aydinglashturush üchün zangguy yézisigha téléfon qilduq. Deslepte téléfonimizni qobul qilghan saqchi xadimi zangguyda exmet islam isimlik bir tutqunning bolghanliqini delillidi, emma déloning tepsilatidin melumat bérelmidi. Bashqa alaqidar xadimlarmu exmet islamgha ölüm jazasi bérilgenlikini delilligüdek uchur bermigen bolsimu, emma exmet islam délosini inkar qilmidi.

Ahalilerdin birining bayan qilishiche, exmet islam zangguy yézisining 6‏-Kent ezasi. Bu yil 40 yashning üstide bolghan exmet islam, 3 perzentning atisi؛ uning üstidin jaza hökümi chiqirilghanliqi heqqide, kent ahaliler komitéti yighinida melumat bérilgen.

Piyalimadiki bir kent sékrétari exmet islamgha muddetsiz qamaq jazasi bérilgenlik éhtimalliqini tilgha aldi./shöhret hoshur