Maykil klark: «Xitayning Uyghur Diyaridiki ‹Is-Tüteksiz Urushi› Dawam Qilmaqta!»

Maykil klarkning «xitayning uyghur diyaridiki ‹is-Tüteksiz urushi› dawam qilmaqta!» namliq maqalidin süretke élinghan.

Maykil klarkning «xitayning uyghur diyaridiki ‹is-Tüteksiz urushi› dawam qilmaqta!» namliq maqalidin süretke élinghan.

Photo: RFA

Xitay dairilirining uyghurlar diyaridiki qattiq siyasiy kontrolluqni mutleq kapaletke ige qilishqa urunushliri alaqidar mutexessislerning diqqitini qozghap kelmekte. Yéqinda awstraliyediki xitay mesililiri mutexessisi proféssor maykil klark bu heqte mexsus mulahize yürgüzüp, xitay hökümitining uyghurlar diyarida nöwette «is-Tüteksiz urush» qozghawatqanliqini hemde buninggha yoshurunghan türlük muddialarni tehlil qildi.

Xitay hökümitining tashqi ishlar saheside, bolupmu dunya jamaitige yaxshi tonushluq bolghan jenubiy xitay déngizidiki zémin dewasi we xitay-Hindistan chégrasidiki doklam toqunushida izchil dawam qiliwatqan bir yüzlinish mewjut: u bolsimu xitay hökümitining jamaet pikri, psixik urush we qoral ishlitish bir gewdileshken «üch xil urush» sheklining barghanséri muntizim tüs élishidur. Yéqinda bu xil «jeng shekli» ning xitay hökümiti öz bixeterliki üchün tehdit, dep qarawatqan uyghurlar diyarida kéngiyiwatqanliqi diqqet qozghidi.

Awstraliye döletlik uniwérsitétning xitay mesililiri mutexessisi maykil klark «sherqiy asiya munbiri» zhurnilida élan qilghan bu heqtiki maqaliside nuqtiliq qilip toxtilidu. Uning pikriche, xitay hökümitining «uchur urushi» arqiliq öz düshmenlirini passip orungha chüshürüp qoyushi hemde shu arqiliq siyasiy we herbiy kontrolluqni mustehkemlesh urunushi izchil xitay hökümitining aldinqi tallishi bolup kelmekte.

Aptorning qarishiche, uchurni qandaq idare qilish mesilisini xitay tarixidiki herqaysi herbiy alimlar izchil bir chong istratégiye, dep qarap kelgen. Bu qarash xitayning eminiye dewri (miladidin burunqi 771-Yilidin miladidin burunqi 476-Yilighiche) diki herbiy alimi sun zining «düshmenni urushsiz teslim qildurush» taktikisining méghizi hésablinidu. Xitay kompartiyesining özimu del mushu xaraktérdiki yerasti we inqilabiy teshwiqat guruppiliri arqiliq «siyasiy urush» qa munasiwetlik uchurlarni qanat yaydurghan we eng axirida ghelibini qolgha keltürgen. Hazir bolsa bu taktika uyghurlar diyarida jiddiy kéngeymekte iken. Uyghurlarning rohini chüshüridighan mezmundiki teshwiqat sheklini xalighanche tépishqa bolidiken. Bu hal uning qoshna döletler, bolupmu ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetler bilen bolghan munasiwitidimu roshen eks etmekte iken.

Proféssor maykil klark bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: «xitay hazir wekillik xaraktérdiki siyasetlerni ewjige chiqirishqa urunuwatidu. Buningda ular yalghuz xitayning özidiki kishilergila emes, yene nuqtiliq qilip chetellerdiki kishilerge térrorluqning xitay üchün héchqanche zor tosalghu emeslikini teshwiq qiliwatidu. Tashqi siyaset saheside xitay ijra qiliwatqan bixeterlikni kücheytishtiki achquchluq amillarmu buningda zor rol oynawatidu. Xitayning ottura asiyadiki birnechche döletler bilen bolghan qoyuq munasiwiti, bolupmu 1996-Yili wujudqa kelgen ‹shangxey hemkarliq teshkilati› ning emdilikte xitay üchün bashqiche muhim bolup qéliwatqanliqi sewebidin alaqidar alimlar bularni omumlashturup xitayning özining igilik hoquqi, chégraliri, siyasiy tüzülmisi we bixeterlikni qoghdashqa merkezleshken köp qirliq diplomatik alaqe tori, dep atimaqta.»

Aptorning qarishiche, uyghurlar diyarida xitay hökümiti közlengen kontrolluqni kapaletke ige qilish üchün siyasiy, ijtimaiy we medeniyet jehetlerdiki qattiq iskenjige élish usulini qollanghan. Buning emelge éshishida xitay hökümiti xitaylarni rayon miqyasidiki rehberlik ornigha olturghuzush arqiliq téximu köp xitay köchmenlirining bu jaygha yerliship qélishigha ilham bergen. Buninggha mas halda herqandaq qarshi pikirdikiler yenchip tashlanghan, uyghurlarning öz diniy étiqadi yaki siyasiy jehettiki yeklinishi dawam qiliwergen. Bulargha chétishliq mesililerni bolsa «amanliq yaki bixeterlikke tehdit salghanliq» dégen nam astida bir yaqliq qilghan.

U bu heqte mundaq deydu: «amanliq mesilisi herqachan térrorluqqa qarshi hemkarliqta öz ipadisini tapmaqta. Shu sewebtin 2004-Yili (‹shangxey hemkarliq teshkilati› ning qarmiqida) tesis qilinghan ‹térrorluqqa qarshi turush merkizi› ötken on nechche yildin izchil helda buninggha eza döletler otturisida bixeterlik mesilisige dair xizmetlerni maslashturush rolini oynap keldi. 2005-Yiligha kelgende bolsa mezkur merkezning funkitsiyeside yéngi bir yüksilish boldi: bu merkez herqaysi eza döletlerning pewquladde dölettin (yeni xitaydin) qéchip chiqqan ‹qanunsiz› qachqunlargha öz tewelikide qetiy panahliq bermeslik xizmitigimu nazaretchilik qilishqa bashlidi. 2009-Yiligha kelgende bolsa herqaysi eza döletler ‹térrorluqqa qarshi ehdiname› ge imza qoydi.»

Aptorning qarishiche, xitay hökümiti uyghurlar diyardiki barche qarshiliq heriketlirini «térrorluq» qa yölep basturush bilen birge uyghurlargha qarita «psixik urush» qozghashnimu dawam qilmaqta. Buningda xitay dairiliri teshwiqat wasitiliridin paydilinip «qarshi mewqedikilerning herqachan az sandiki kishiler ikenliki, ularning tayanchsiz ikenliki, shundaqla ularning qilmishining bimene ikenliki» ni jemiyetke köplep teshwiq qilghan. Emma bu usullar muhajirettiki uyghurlarda özige yarisha eks tesir peyda qilghan.

U bu heqte mundaq deydu: «uyghurlargha chétishliq térrorluq we qarshiliq heriketlirige qarita xitay hökümiti tézdin otturigha chiqarghan, shuningdek keng miqyasta tarqalghan bir teswir ‹térrorluqqa qarshi urush› boldi. Emma chetellerdiki muhajir uyghurlarda bolsun yaki shinjangning özide bolsun xitay hökümiti derhalla ijra qilishqa kirishken bu siyasiy tedbirlerge qarshi inkas süpitide oxshash bolmighan jawablar otturigha chiqti. Men bularni omumen uyghurlarning küreshliri, dep chüshinip kéliwatimen. Emdi chetellerge kelsek xitayning biz bayatin tilgha alghan siyasetlirige qarita ‹türkistan islam partiyisi› hemde gheyriy zorluq wasitiliri arqiliq qarshiliq körsitishni teshebbus qiliwatqan dunya uyghur qurultiyi bir yéngi inkas süpitide robro boldi, dep qaraymen.»

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti «bir belwagh bir yol» qurulushini bashlighandin buyan uyghurlar diyarining orni xitay üchün bekmu muhim bolup qalghan. Bolupmu xitay reisi shi jinping ashkara halda «shinjangning muqimliqi pütkül memlikettiki islahat, tereqqiyat we muqimliqning huli, shuningdek milletler ittipaqliqi, milliy inaqliq we dölet bixeterlikining achquchi» dep körsetkendin buyan uyghurlar diyaridiki buninggha zit herqandaq amilni tüp yiltizidin yoq qilish bash wezipige aylanghan. Buning bilen uyghurlar diyarida «is-Tüteksiz urush» ning axirqi shekli bolghan «herbiy küch», bolupmu saqchilar küchi téz sürette ashqan.

U bu heqte mundaq deydu: «emdi shinjangning özige kelsek, uyghurlargha chétishliq térrorluq we bölgünchilik heriketlirining xelqaralishishi arqisida buning rayon miqyasida qandaq tesir qozghawatqanliqini bir roshen körüwatimiz. Buning eng gewdilik bir ipadisi shu boldiki, rayonluq hökümet térrorluqqa qarshi turush xirajitini chaqmaq tézlikide tik siziq boyiche ashuruwatidu. Shuning bilen birge yuqiri pen-Téxnika wasitiliridin paydiliniwatqan nazaret qilish sistémisi hemde amanliq qisimlirini köpeytishke pul dégenni ayimay xejlewatidu. Bu jehette yene bizning diqqitimizni qozghawatqan yene bir mesile, xitay reisi shi jinpingning 2014-Yilidin bashlap ‹merkiziy dölet bixeterlik komitéti› ning mesulluqini üstige élishi boldi. Térrorluq, bölgünchilik we diniy esebiylikke qarshi küresh qilishni bash meqset qilghan bu komitétning riyasetchilikide 2015-Yili xitay hökümiti ‹térrorluqqa qarshi turush qanuni› ni maqullidi. Shu ishlardin kéyin otturigha chiqiwatqan bixeterlik namidiki tedbirlerning hemmisi emeliyette del mushu ‹merkiziy dölet bixeterlik komitéti› ning éhtiyajini chiqish nuqtisi qilghan halda ijra bolmaqta. Bu yerde tolimu qiziqarliq bolghan bir hal mewjut: bu komitétning xizmet küntertipide aldin oylishilidighan 11 nuqtiliq xizmet bar. Emma térrorluq we dölet bixeterliki mesilisi herqachan yüksek orungha qoyulup kelmekte, bolupmu shinjanggha munasiwetlik xizmetlerde ‹uyghurlarning térrorluqi› dégen mesile herqachan eng aldi bilen tilgha élinidighan mesilige aylinip qaldi.»

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti uyghurlar diyarida hazir ijra qiliwatqan bu xildiki «is-Tüteksiz urush» tedbirlirining axirqi meqsitini uyghurlar diyaridiki xitay kompartiyesining yuqiri derijilik emeldari ju xeylunning bu yil béshida tekitligen «térorchilarni mangargha yol tapalmay qalghan haletke apiriwétish, ulargha dölet ichi yaki sirtida héchqandaq medetning mewjut emeslikini hés qildurush» dégen sözi arqiliq xulasilesh eng muwapiq iken./Eziz

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: