XITAY HÖKÜMITINING UYGHUR MILLIY KIMLIKINI CHEKLISHI XELQARA METBUATLARNING DIQQITINI QOZGHIMAQTA

23659353_2230520383640208_7589422974806642604_n

Xitay hökümitining uyghur élida yolgha qoyuwatqan diniy we milliy bésim siyasetliri yéqindin buyan xelqara metbuatlarda keng munazire qilinmaqta. Buningda eng diqqet qozghighini uyghurlarning rozi tutushining cheklinishi we uyghur ana tilining cheklinishi bolup hésablinidu. Xitay hökümiti yuqiridiki tedbirlerni «zamaniwi medeniyet yaritip, muqimliq yaritish üchün paydiliq» dep teshwiq qilidu. Biraq, chetellerdiki közetküchiler bolsa xitay hökümitining uyghur medeniyitini cheklesh arqiliq közligen meqsitige yételmeydighanliqini bildürmekte.

Xitay hökümitining uyghur élidiki bésim siyasiti xelqara jamaetning küchlük diqqitini qozghidi. Xitay hökümitining uyghurlarning milliy we diniy kimliklirini suslashturush üchün qiliwatqan heriketliri xelqaradiki közetküchilerningmu tenqidige uchrimaqta. Yéqinda engliyede neshrde chiqidighan nopuzluq zhurnallardin «iqtisadchi» gézitide uyghur balilirigha yürgüzülüwatqan qosh til maaripi heqqide bir maqale élan qilindi. Maqalige «shinjangdiki maarip-Baghlanghan til» mawzu qoyulghan bolup, kirish sözige «uyghur balilirigha xitayche ögitish shinjanggha muqimliq élip kelmeydu» dep yézilghan.

Maqalining aptori qeshqer konasheherdiki qosh tilliq bir bashlanghuch mektepni ziyaret qilghan. Uning éytishiche, konasheherdiki bu mekteptiki siniplarda «men xitayche sözliyeleymen, men tolimu qaltis», «méning wetinim junggo, men wetinimni söyimen, weten méning yürikimde» dégenge oxshash shoarlar yézilghan bolup, adette bu shoarlarni uyghur élining hemme jayliridiki mekteplerde körüsh mumkin iken.

Aptor maqaliside 2009-Yilidiki ürümchi weqesidin kéyin rayonda uyghurlar bilen xitaylar arisidiki ziddiyetning ötkürleshkenlikini, étnik ayrimichiliqning téximu chongqurlashqanliqini bayan qilghan we xitay hökümitining qosh til maaripini mana bu mesilini hel qilish ümidi bilen yolgha qoyghanliqini bildürgen. U mundaq dep bayan qilghan:
-Xitay hökümiti bu yerde ijtimaiy mesile barliqini hem shuning bilen birge bixeterlik mesilisi barliqini étirap qilishqa bashlidi. Ular pütün diqqitini milletler ara bölünüshni yoq qilip, junggoluq dégen kimlikni teshwiq qilishqa bashlidi. Ular uyghur balilirigha xitayche ögitishni bu meqsitini ishqa ashurushtiki wasite, dep qarimaqta. 2011-Yilidin bashlap rayonda «qosh til maaripi» küchep teshebbus qilinmaqta. Lékin buning menisi xitayche öginish, dégenlik. Nurghun mektepler peqetla bir qanche saet uyghur tili dersi bergenni hésabqa almighanda, bashqa derslerni asasen xitayche ögitidu. Xitay reisi shi jinping bu siyasetni térrorluq bilen küresh qilishning usuli dep tekitligen. Xitay hökümiti qarimaqqa xuddi kompartiyining balilar shöbisini eslitidighan qosh til mektepliridiki bu qizil galstukluq eskerliridin zor ümidlerni kütmekte.

Aptor maqaliside, xitay hökümitining xitay tilini asas qilghan oqutush bilenla qalmay, uyghurlarning medeniyiti, dininimu chekleshtek bir xeterge tewekkül qiliwatqanliqinimu eskertip ötken. Aptor yene qosh til oqutushining maarip süpitige körsitiwatqan tesiri üstidimu alahide toxtalghan. U mekteplerde xitay tili oqutushi yolgha qoyulghan bilen qosh tilda ders béreleydighan oqutquchilar intayin kemchil bolghanliqtin, uning üstige uyghur ata-Anilar xitay tilida balilirining ders toluqlishighimu yardem qilalmighanliqtin maarip süpitining töwenlep kétiwatqanliqini bayan qilghan. Aptor maqaliside yene bir muhim nuqtini eskertip, uyghur baliliri üchün xitaychini shundaq yaxshi ögensimu beribir ularning xizmet tépishta xitaylar bilen oxshash muamilige érishelmeydighanliqini bayan qilghan. U buninggha engliye oksford uniwérsitétining tetqiqatchisi riza hashmetning sözini neqil keltürgen we maqalisini «uyghur élida xitay tili we medeniyitini zorlash hel qilish qéyin bolghan mesililerni tughduridu» dep ayaghlashturghan.

Yéqinda yene «tashqi siyaset» zhurnilida uyghur yashliri uchrawatqan türlük ayrimichiliqlar yorutup bérilgen bir maqale élan qilindi. Bu maqalining bashqa maqalilerdin ayrip turidighini, uning yazghuchisi béyjingliq bir xitay. U bu maqalisini qeshqerni özi biwasite ziyaret qilip, qeshqerdiki uyghur aliy mektep oqughuchiliri bilen ötküzgen söhbetliri asasida yézip chiqqan. U «xitayning jiddiy gherbiy rayonidiki yash musulmanlar» dep mawzu qoyghan maqalisini mundaq dep bashlighan :

«Dunyaning bashqa jayliridiki barliq musulmanlar 17-Iyundin bashlap rozi tutushqa bashlidi. Biraq shinjangda yashaydighan uyghur musulmanlirining diniy erkinliki döletning küchlük hujumigha uchrimaqta. Bu ayning béshida uyghur élining partkom sékrétari söz qilip, birlik we ittipaqliqni qoghdash üchün dinning choqum «junggoche alahidilikke» ige bolushi kéreklikini bildürdi. Herqaysi yerlik hökümetler uqturush chiqirip, oqutquchi-Oqughuchi, ishchi -Xizmetchi, kadirlarning roza tutushini cheklidi.»

Aptor özining béyjingda tughulup chong bolghan bir xitay bolush süpiti bilen, shinjang heqqide oxshimaydighan köz qarashliri barliqini, chünki dölet axbaratlirida shinjangning pütünley bashqiche teswirlinidighanliqini, emma özi bu yilning béshida uyghur élini ziyaret qilghandin kéyin, özining xitay hökümitining qattiq qolluq siyasetlirige biwasite shahit bolghanliqini eskertip ötken. U maqaliside béyjing hökümitining 2014-Yili bir yilgha sozulghan qattiq qolluq zerbe bérish herikiti élip barghanliqini, diniy yosundiki kiyim-Kécheklerni chekligenlikini, bu xil ehwalning uyghurlarning milliy we diniy kimliklirini ipadilishige tehdit peyda qilghanliqini, bu xil siyasetlerning uyghurlarni ilgirilep chetke qéqip, hangni chongqurlashturghanliqini bayan qilghan. U bu heqte özi qeshqerde tonushqan bir uyghur aliy mektep oqughuchisining béshidin ötkenlerni misal qilip körsetken. Uning éytishiche, bu aliy mektep oqughuchisining dadisi we apisi her ikkisi hökümet xizmetchisi bolsimu we özimu mektepte oquwatqan we tehdit peyda qilish éhtimalliqi bolmighan bir oqughuchi turuqluq, ötken yili yekende weqe yüz bergendin kéyin dairiler uning pasportini yéghiwalghan. Ötken yilidin bashlap, mektepning kirish-Chiqish éghizlirigha we sinip-Yataqlarning hemmisige kaméra ornitilghan. Buning bilen u mektepte namaz qilalmaydighan, hetta putbol meydanida topmu oyniyalmaydighan bolup qalghan. Aptor yene, qeshqerdiki bu aliy mektep dairilirining oqughuchilarning téléfonlirini tekshürüp turidighanliqini, xitayning bashqa jaylirida adette bayliqning simwoli dep qarilidighan bir belgining bolsa, uyghur élide chetelge baghlanghan bolush gumani tughduridighanliqini éytqan. Muxbir tonushqan yene bir uyghur qiz bolsa, özi bérishni arzu qilghan aliy mektepning uyghurlarni qobul qilmaydighanliqini anglighandin kéyin, amalsiz u mektepte baralmighanliqini éytip bergen. Aptor maqalisi dawamida uyghurlargha qarshi yürgüzülüwatqan türlük diniy we milliy bésimlar üstide tepsiliy toxtalghandin sirt, qeshqer qedimi shehirining weyran qilinishi, uyghur ziyaliysi ilham toxtining qolgha élinishi üstidimu toxtilip ötken. U ilham toxtining sözini neqil keltürüp «xitay hökümitining mana mushundaq siyasetliri tüpeylidin, tinchliq bilen pikir bayan qilghanlar jimiqturulghanliqtin hazir uyghur élida radikalliq we bölgünchilikning küchiyip ketkenliki» ni tekitligen.

https://www.eurasiaonline.net/ug/2505-2/

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: