Mutexessisler: Xen Sulalisining Tutuq Mehkimisi Qurup, Gherbiy Rayonning Idare Qilghanliqi Bir Sepsete!

Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-Yili 14-Öktebirdin tartip 2008-Yili 14-Yanwarghiche dawamlashqan, «yipek yolining esli qiyapiti» namliq körgezmide körsitilgen, uyghur élidin tépilghan, 4000 yilliq tarixqa ige mumiya.

Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-Yili 14-Öktebirdin tartip 2008-Yili 14-Yanwarghiche dawamlashqan, «yipek yolining esli qiyapiti» namliq körgezmide körsitilgen, uyghur élidin tépilghan, 4000 yilliq tarixqa ige mumiya.

AFP Photo

Xitay hökümiti miladidin burunqi 60‏-Yili gherbiy xen sulalisining uyghur ilida «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» qurup, mezkur rayongha herbiy-Memuri bashqurush yürgüzgenlikini tekitlep keldi.

Gherbiy xen sulalisining «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» qurghanliqi heqqidiki bu uchur gherbiy xen sulalisining héchqandaq bir arxipida uchurimaydu. Bu uchur peqet kéyinki xen yaki sherqiy xen dewridiki tarixchi bengoning «xen tezkirisi»namliq esiride eng burun tilgha élinip ötken. Emma bengo uning turushluq ornini körsetmigen. Uning esiridiki bu müjmel uchur dewrimizdiki munazirining tügünige aylinip, keskin siyasiy küreshlerge seweb bolup keldi.

Xen sulalisining «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» heqiqeten mewjut bolghanmu yaki bir siyasiy yalghanchiliqmu, dégen bu soal 1980‏-Yillarda uyghur tarixchilar bilen xitay tarixchilar otturisida keskin munazire qilinghan. Hökümet mexsus tekshürüsh guruppisi qurup, uning ornini izdigen bolsimu, biraq uning mewjutluqigha dair héchqandaq bir arxéologiyelik delil tapalmighan idi.

Mezkur mesile yéqinda yene otturigha qoyuldi. «Xitay xewerler tori» ning ashkarilishiche, xitayning tarix, arxéologiye, milletshunasliq tetqiqat sahesidiki mutexessisler 8‏-Dékabir küni korlaning bügür nahiyiside 2 künlük yighin chaqiririp, mezkur mesilini muzakire qilghan. Xewerde xitay tetqiqiqatchilirining «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» ning orni bügürde ikenliki, uning ornini tonush mesiliside zor ilgirilesh hasil qilghanliqini bildürgen.

Lékin xewerde bügürdiki qaysi xarabilikning uning orni ikenliki we uning qandaq arxéologiyelik ilmiy delillerge tayanghanliqi tilgha élinmighan.

Cheteldiki bezi tarixchilarning qarishiche, xitay hökümiti we tetqiqatchilirining bu urunushi bihude awarichilik iken. Amérikada turushluq xitay tarixchi ju shöyüen ependi, «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» dégenning qeghez yüzidiki iisim ikenlikini, uning mewjut bir organ emeslikini ilgiri süridu. Uning qeyt qilishiche, bu xil tarix chüshenchisi külkilik iken.

Ju shöyüen mundaq deydu: «u dewrde xen sulalisining qoshuni belkim shimalda ürümchining sherqidiki jaylargha kelgen bolushi mumkin. Biraq adem sanimu nahayiti az bolghan. Emeliyette ularning héchqandaq hökümranliq yürgüzgini yoq. Héchqandaq bajmu yighip baqmighan. Atalmish hökümranliq qilishning birinchi amili xelq ulargha baj tapshurushi kérek. Buni hökümranliq qildi, deymiz. Eger sen bir yerge dessep qoyupla bu yer méning déseng, engiliyeliklermu xitaygha kelgenghu. Shundaq bolsa xitayni markopoloning, italiyening dések bolamdu? markopolo xitaygha kelgenghu. Shunga, ularning dewatqanlirining héchqandaq ilmiy qimmiti yoq. Kishiler we xelqler otturisidiki bérip-Kélishni xitayning zémini déyishke desmaye qilip körsitish külkilik.»

Xitay tetqiqatchilirining «gherbiy rayon tutuq mehkimisining orni bügürde» dégen xulasigha kélishi, xitay hökümiti uyghur aptonom rayonida idiye sahesidiki bölgünchilikke zerbe bérip, edebiyat, senet, ijtimaiy pen, maarip we neshriyatchiliq sahesidiki perqliq pikri bar uyghur ziyaliylirini basturuwatqan mezgilide élan qilindi.

Xitay kompartiyesi bu yil 8‏-Ayning axirlirida yuqiri derijilik emeldarlar we tetqiqatchilarning söhbet yighini chaqirip,«shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile» ni muzakire qilghan. Yighinda xitay memliketlik siyasiy kéngeshining reisi, «shinjang xizmet guruppisi» ning bashliqi yü jéngshing söz qilip, «shinjangda tarix, millet, din, medeniyet mesililerdiki xata chüshenchilerni tazilash» ni otturigha qayghan.

Uning sel aldida uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüengo uyghur rayonining arxéologiye xizmiti yighinida söz qilip, «arxéologiye ilmi ‹shinjang ezeldin tartip junggoning bir qismi’ ikenliki üchün xizmet qilishi kérek» likini tekitligen idi.

Amérikidiki yippek yoli medeniyet ttetqiqatchisi, doktor qahar barat xitay tetqiqatchilirining «gherbiy rayon tutuq mehkimisining ornini taptuq» dégini héchqandaq ilmiy tarazida toxtimaydighanliqini bildürdi:

Qahar barat mundaq deydu: «bular ilmiy jehettin put tirep turalmaydu. Lékin bulardiki meqset peqet özining téritoriyesini kéngeytishke, mustemlikichilik siyasitige tarixiy asas hazirlashqa urunushtur. Shunga buning ilmiyliqi héchqandaq tarazida toxtimaydu. Eger mushundaq deydighan bolsaq, öz waqtida changen yaki loyangda olturuwélip, ‹tutuq mehkimisi qurduq’, pütün gherbiy rayon,(dashi), périsiye hemmisi mushuninggha kiridu, déyishke toghra kélidu. Shundaq bolsa, iran we ereb zéminlirimu xitayning parchisi bolup qalmamdu. Bu olturup yéziwalsa bolidighan ish emes, emeliyet we tarixiy pakitqa qaraydighan gep. Heqiqetke qaraydighan gep.»

Doktor qahar baratning körsitishiche, hazirgha qeder «gherbiy rayon tutuq mehkimisi» deydighan bundaq orunning arxéologiyelik izi tépilip baqmighan. U, «bar bilen yoq arisidiki bundaq birnersining héchqandaq arxéologiyelik izi» qalmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Qahar barat mundaq dédi: «tarix kitablarda 60-Yilliridin bashlap, tutuq mehkimisi, jangchyen dégen gepler peyda bolushqa bashlidi. Shuningdin bashlap uyghurlarmu bu ishqa diqqet qilishqa bashlidi. Uyghurlarning tarixchilirimu bu qandaq ish, dep qarashqa bashlidi. Buning netijisidin qarighanda, bu xen tezkiriside yézilghan bir hékaye iken. Bu peqet bir tarix kitabida otturigha qoyulghan bir tereplime qarash. Buni arxéologiyelik pakitlar arqiliq ispatlanmisa buning qimmiti yoq. Shunga xitay hökümiti hazir buninggha zor küch ajritishidiki seweb bu.»

Xitay tarxichi ju shöyüen ependining qarishiche, xitay kompartiyisining tarixiy qarishida éghir showénizimliq xahish bar iken. U mundaq deydu: «kompartiyening shundaq bir idiyisi bar, ezeldin tartip xitay zémini deydighan. Ezeldin tartip xitay zémini deydighan bu söz quruq gep. Hazirqi sherqiy shimaldiki wiladiwostok burun jurjinlarning makani idi. Ularning ejdadliri shu yerde bash kötürgen. U hazir rusiyening zémini. Eger ezeldin tartip xitay zémini bolsa, néme üchün rusiyege bérip, bu yer ezeldin bizning ziminiz, déyelmeydu. Alyaska burun rusiyege qaraytti. Kéyin bu yerni amérikigha sétip bergen. Biz alyaska ezeldin rusiyening zémini démeymiz.»

Ju shöyüenning körsitishiche, xitay tarix mesililiride qedimki zamandiki sulaliler bilen bilen hazirqi zamandiki igilik hoquq uqumini öz ara bir-Birige arilashturup tashlimaqtiken.

«Xitay xewerler tori» ning xewiride bayan qilishiche, bu qétimqi yighinda mutexessis we tetqiqatchilar xitay tarixidiki atalmish «merkizi hökümetlerning uyghur rayonini bashqurushi», «jungxua medeniyitining shinjangda yétekchi medeniyet éqimigha aylinishi» we «gherbiy rayon tutuq mehkimisining orni» qatarliq mesililerni oxshimighan nuqtilardin sherhlep ötken.

Bu yighingha xitay ijtimaiy penler akadémiyisi, béyjing uniwérsitéti, arxéologiye tetqiqat merkizi, xitay döletlik muzéyi, xitay penler akadémiyesi, xelq uniwérsitéti, shinjang arxéologiye tetqiqat orni qatarliq organlardiki tetqiqatchi we mutexessisler qatnashqan.

Gérman Yazghuchisi Ingréd Xanimning Uyghurlar Heqqidiki Tötinchi Kitabi Neshrdin Chiqti

25152311_2264005753625004_7084310150842662389_n

Uyghurlar diyari heqqide lilla mewqede turup eser yéziwatqan chetellikler arisida gérmaniyelik ingrid widyarto xanim alahide orun tutidu. Yéqinda uning «uyghurning hékayiliri» namliq yéngi kitabi éngliz we gérman tillirida gérmaniyede neshr qilindi.

Mezkur eserdiki hékayilar uyghurlarning zamanimizdiki omumi hayatini ayrim-Ayrim shexslerning qismetliri heqqidiki hékayilar sheklide bayan qilidu hemde uyghurlarning xitay kompartiyesining qattiq qolluq siyasiy kontrolluqida qaysi derijide yenchiliwatqanliqini körsitip béridu.

Kitabning bash qismigha bérilgen «muqeddime» de aptor 1949-Yligha qeder bolghan uyghurlarning omumi tarixini qisqiche bayan qilidu. Uningda köpligen chetelliklerning «yipek yoli» dégen atalghudin xewerdar bolghan bilen uyghurlar yaki ularning «sherqiy türkistan» dep atilidighan wetini heqqide köp nerse bilip ketmeydighanliqini alahide tekitleydu.

Aptor bu esiridiki hékayilar üchün on nechche uyghur pérsunazhni tallighan. Bolupmu ghalip we hamut qatarliqlarning kechmishliri arqiliq ürümchi «5-Iyul weqesi» ning tashqi dunyagha pütünley namelum bolghan bir qisim tepsilatlirini bayan qilip bergen. Hékayilarning weqeliki tolimu janliq we tesirlik bolup, oqurmenlerni tézla özige jelp qiliwalidiken. Mezkur kitab nöwette herqaysi torbetlerde sétilmaqta iken.eziz

«Xitay Saqchisi» ning Türkiyediki Uyghur Oqughuchilardin Nep Élishqa Urunghanliqi Ashkarlandi

Xitay saqchilirining türkiyediki oqughuchilargha tehdit salghan dialogi.

Xitay saqchilirining türkiyediki oqughuchilargha tehdit salghan dialogi.

Türkiyediki oqughuchi teminligen

Ündidarda, özini «xitay saqchisi» yaki «terbiyelesh merkizining saqchisi» dewalghan biri chetellerdiki uyghur oqughuchilargha alaqe ewetip, «ata-Anang sanga kérek bolsa, méni ündidar topunggha qosh,» dep tehdit ishletkenliki melum bolghan idi. Yéqinqi künlerde yene bu heqte fésibok qatarliq bir qisim ijtimaiy alaqe wastiliridimu dialog xatirliri, süretlik we pakitliq melumatlar ashkarlanmaqta.

Radiyomizgha kelgen bu xil uchurlarda hetta «xitay saqchisi» uyghur oqughuchilarni qaytip kelmigiche ata-Anisining «terbiyelesh merkezliri» din qoyup bérilmeydighanliqi heqqide tehdidler salghan. Ular yene «egerde melum miqdarda pul ewetip berse ularning ata-Anilirining qoyup bérilishige yardimi tégidighanliqinimu pesh qilghan.

Bu heqte bir uyghur oqughuchi bizge özining xitayche «zugu», yeni «weten» tegatliq biri bilen ündidarda qilishqan söhbet xatirisini teminlidi. Türkiyediki melum aliy bilim yurtida oquwatqan bir qiz oqughuchi mundaq dédi: «men bir oqughuchi, saqchilar öydikilerge ‹qizingni ekilip ber› dep künde kirip aware qilip turuwatqan idi, axiri dadamni 2-Ayning aldida terbiyeleshke ekirip kétiptu. Apamdin mejburlap ündidar nomurumni aptu. Bir aydek boldi, u yerdiki saqchilar manga ikki künde bir uchur yollap, ‹nedilikingni, adirisngni yolla› dep qorqutiwatidu. Dadamni ekirip ketkendin buyan, hazir ölük yaki tirikligini bilmeymen. Jenubiy shinjangning weziyti bekla murekkep, bashqa yerge oxshimaydu. Bekla eski, özümdin emes, yashinip qalghan ata-Anamni oylap puchlinimen. Ular méni qayturup kétish üchün ailemni kuzur qiliwaldi. Ata-Anamni görüge élip, méning put-Qolumni chüshep qoydi. Eger dadamni qoyup béridighan ish bolsa kétishke men teyyar idim, lékin ular undaq qilmaydu, qaytip barsam, ménimu tutidu. . . U chaghda bichare aghriqchan apam téximu elemde qalidu. Ularning uchurlirigha jawab bérey désem, ghalchilar apamghimu yamanliq qalarmikin dep qorqimen. Hazirche chirayliq geplerni qilishqa mejburmen.»

«Özini xitayche ‹zugu› dewalghan saqchi bashta ‹dadang qolimizda, derhal qaytip kelmiseng bolmaydu,› dep uchur yollap tehdit saldi. Oqushni tügetmey kételmeymen dédim. Kéyin u ‹qaytip kelmiseng ailengdikiler sen üchün bedel tölishi kérek, yuqiridin shundaq uqturush bar,› deydu. Az dégendimu ular 6 aydin 1yilghiche terbilinidiken.»

«Dadam undaq yerde yatsa, bichare aghriqchan apam qandaq qilidu, dep yalwurdum. . U saqchi bu hepte özichila ‹men yardem qilip dadangni chiqirip bérey, lékin uninggha pul kétidu,› dégili turdi. Ashkara halda ‹besh yüz dollar ewet,› dep pul sorighandin kéyin, gumanlinip zadi qandaq qilishimni bilmey, belkim bezi qara niyetler manga oxshash qiyin ehwalda qalghan oqughuchilarni aldap pul ündiriwatqan bolishi mumkin depmu guman qildim. Qandaq qilishimni bilmey, axiri silerge éytishni toghra kördüm.»

Bu qiz oqughuchining uyghur élining jenubidiki melum nahiyide yalghuz qalghan anisi bilen alaqiliship uning éytqanlirini delilleshke we tepsili uchur élishqa tirishtuq. Yéshi atmishtin éship qalghan bu ayal, qizining ündidarda melum bir xitay saqchisining tehdit uchuri alghanliqi we hetta dadisini «terbiyelesh merkizi» din chiqirip bérish üchün besh yüz dollar ewetip bérishini éytqanliqliridin xewiri barliqini, emma oquwatqan qizini exmeq emes, buni yaxshi bir terep qilalaydu dep ishinidighanliqini bildürdi.

Bu ayal érining tutup kétilgendin kéyin xewiri bolmighanliqini, terbiyiliniwatqan «mektep» ke bir aydin buyan künde bérip körüshüshni telep qiliwatqan bolsimu körsetmigenlikini, öziningmu hazir tutup solinip qélishidin ensirep turuwatqanliqini éytti.

Türkiyediki oqughuchilarning köpinchisining ata-Anisining «terbiyilesh merkezliri» de ikenlikidek qiyin bir ehwalidin paydilinip bir qisim kishilerning «xitay saqchisi» salahiyiti bilen ulargha bésim, tehdit qilishqa, hetta ulardin pul ündürüshke uruniwatqanliqi heqqidiki uchur we inkaslarni delillesh we bu xil heddidin ashqan yolsizliqning kimler teripidin élip bériliwatqanliqini énqlash üchün uyghur diyaridiki saqchi orunliri bilen alaqilashtuq.

Qeshqer héytkat saqchixanisidin ziyaritimizni qobul qilghan bir uyghur saqchi türkiyide oquwatqanlarning choqum qaytip kélip «terbiyelesh» ke qatnishishi kérekliki yaki ailisidikilerning teweliktiki saqchixanilar teridin chaqirilghan haman özini melum qilishi shert ikenlikini delillidi emma, oqughuchilarning ündidarda tehdit uchurini tapshshuruwélishidin xewiri yoqliqini bildürdi.

Ürümchi tengritagh rayonluq saqchixanining bir uyghur saqchisi her qandaq bir saqchining ündidarda chetellerdiki uyghur oqughuchilargha tehdit ishlitishi yaki ulardin pul undürüshke urunushining qanunsizliq bolidighanliqini, biz éytqan ehwallardin délo turghuzilidighanliqi we énqlaydighanliqini bildürdi. U yene bundaq ehwallargha yoluqqan oqughuchilarning derhal shu jaydiki xitay konsuli yaki özini mudapie qilidighan munasiwetlik orunlargha ehwal melum qilishi kéreklikini éytti.

Lékin bu saqchi yene xitay dairilirining chetellerde oquwatqan oqughuchilarning ata-Anilirining mejburiy «terbiyelesh» ke élip kétilishini «normal ehwal» dep chüshendürüshke urundi. U, xitay hökümitining «terbiyelesh» namida chong-Kichik démey uyghurlarni mekteplerge yighip keng-Kölemlik, pilanliq «terbiyelesh» élip bériwatqanliqini ashkarilidi. U kéyinki soallirimizgha tehdit arilash jawab qayturdi.

Ijtimaiy alaqe wastilirida chetellerdiki uyghur oqughuchilar uchrawatqan yuqurqi mesililerge inkas qayturghan közetküchiler hemde dunya uyghur qurultiyi qatarliq uyghur teshkilatliri yéqinqi künlerde chetellerde ilim tehsil qiliwatqan oqughuchilargha ata-Anisi görüge élinghan teqdirdimu her xil tehditlerdin qorqup wetenge qaytip ketmeslikini we aldamchilarning tozaqliridin agah bolushni tewsiye qilip kelmekte. gülchéhre

Ilham Toxtigha Bérilgen «Waymar Xelqaraliq Kishilik Hoquq Mukapati» ni Tarqitish Murasimi Ötküzüldi

(1)

Ilham toxti guruppisining mesuli, firansiyelik proféssor mari xolizman xanim «waymarning sherep qamusi» gha béghishlima yazmaqta. 2017-Yili 10-Dékabir, waymar, gérmaniye.

Ilham toxti guruppisining mesuli, firansiyelik proféssor mari xolizman xanim «waymarning sherep qamusi» gha béghishlima yazmaqta. 2017-Yili 10-Dékabir, waymar, gérmaniye.

 RFA/Ekrem

2017-Yilliq «waymar kishilik hoquq mukapati» ni tarqitish murasimi, bügün, yeni 12-Ayning 10-Küni gérmaniyening waymar shehiride daghdughiliq ötküzüldi. Murasimgha waymar sheherlik hökümetning muhim erbabliri we xelqara kishilik hoquq sahesidiki tonulghan kishiler qatnashti.

«Dunya kishilik hoquq küni» ge toghra kelgen bu murasim gérmaniyening türingen shtatidiki «yawropaning medeniyet shehiri» dep atalghan waymar shehirining hökümet binasida ötküzüldi. Murasimgha waymar sheherlik hökümetning reisi stéfan wulf bashchiliqidiki hökümet xadimliri, «waymar kishilik hoquq mukapati» ishxanisining mesulliridin doktor annégrét nikél, gérmaniye parlaméntining ezaliridin gundula gauzé, margarétta bauzé we yüzligen her sahe kishiliri ishtirak qildi.

Mukapat tarqitish murasimgha yene d u q ning reisi dolqun eysa bashliqidiki 20 din artuq uyghur wekiller myunxén, karlsrux, frankfurt qatarliq sheherlerdin kélip qatnashti. Murasimda «tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati» din ulrix déliyus bashliq bir bölek xadimlar, «ilham toxti guruppisi» din enwerjan, proféssor mari xolizman, we uyghur témisida kitab yézish bilen tonulghan yazghuchi ingérd xanimlarmu bar idi.

Bu murasim, bu yil 6-Ayning 29-Küni ilham toxtigha bérilgen «waymar kishilik hoquq mukapati» ni tarqitish murasimi bolup, murasim resmiy bashlinishtin ilgiri muxbirlarni kütüwélish yighini uyushturuldi.

Mukapat tarqitish murasim aldi bilen ilham toxtining türme hayatigha béghishlanghan tesirlik muzika bilen bashlandi. Andin waymar sheherlik hökümetning bayanatchisi ulrix délman ependi söz élip, «waymar kishilik hoquq mukapati» ning néme üchün xitay türmisidiki uyghur ziyaliysi ilham toxtigha layiq körülgenliki heqqide izahat bérip ötti. A u sözide: «ilham toxti tinchliq yoli bilen zulum astidiki uyghurlarning kishilik heq-Hoquqlirini qolgha keltürüsh yolida körsetken xizmetliri we bu yolda töligen bedelliri üchün bu mukapatqa layiq idi,» dégenlerni tilgha aldi.

Murasimda kishilerde chungqur tesir qaldurghan bir ish shu boldiki, gérmaniye parlaméntining ezasi, meshhur siyasetchi gundula xanimning ilham toxti heqqide sözligen uzun nutqi boldi. Gundula xanim ilham toxti heqqide u qeder chungqur izdengenki, ilham toxtining shexsiy iqtisadining tonglitilip, ailisining weyran bolghanliqi we ailisining hazirqi qiyin hayati, ailisidikilerning ilham toxti bilen türmige bérip körüshelmeywatqanliqi, ilham toxtining ten salametlikining barghanséri nacharlishiwatqanliqi qatarliqlarni nahayiti inchike teswirlep körsetti. U yene ilham toxtining erkin chaghlirida xitayning türlük tehditlirige, qanche qétimlap tutup turup tekshürüshlirige pisent qilmay, zulum astidiki uyghurlarning heq-Hoquqi üchün küresh qilishni dawamlashturghanliqini etrapliq bayan qildi.

Bu murasimda «ilham toxti guruppisi» ning reisi enwerjan, proféssor mari xolizman xanimlarmu nutuqlar sözlep, ilham toxtining hayati heqqide chüshenchiler berdi we waymar shehirining bu mukapatni ilham toxtigha layiq körgenlikige rehmet éytti.

D u q ning reisi dolqun eysa ependi bu murasim heqqide toxtalghanda, bu mukapatning yalghuz ilham toxtighila emes, belki pütün uyghur millitige bérilgen bir sherep ikenlikini alahide eskertti.

24900158_2261976113827968_1759180249937307863_n

Xitay türmisidiki uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtigha «waymar kishilik hoquq mukapati» bérishni tewsiye qilghanlar «tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati» bilen «ilham toxti guruppisi» bolup, sheher bashliqi stéfan wolf ependi mukapat longqisini ulrix déliyus we enwerjan ependilerge teqdim qilghanda zal ichide güldüras alqish sadaliri yangridi.

Waymar sheherlik hökümetning bayanatchisi ulrix délman ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, «bu mukapatni ilham toxtigha bérip toghra qilghanliqimiz ispatlandi,» dédi.

U munularni tilgha aldi: «waymar sheherlik hökümet bu mukapatqa ilham toxtini namzat tallap nahayiti toghra qilghan. Bügün bu yerde ilham toxti heqqide bolunghan sözler, ilham toxtining türme hayati, uning uyghurlarning erkinliki, kishilik heq-Hoquqi yolida qilghan küreshliri, xitayning uninggha qilghan heqsizliqi bu mukapatning uninggha bérilip toghra qilinghanliqini ispatlidi. Bizge bu mukapatni ilham toxtigha bérishni saye qilghan ‹ilham toxti guruppisi› gha we ‹tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati› gha rehmitimni bildürimen.»

«Ilham toxti guruppisi» ning reisi enwerjan ependige mikrofonimizni uzatqinimizda, u özining bügünki bu murasimdin köp hayajanlanghanliqini eskertti.

Gérmaniye parlamént ezasi margarétta bauzé xanimmu ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: «bügün qaltis bir kün boldi. Ilham toxti üchünmu, uyghur xelqi üchünmu, uyghur xelqining heqqaniy dewasini qollawatqan kishiler üchünmu hemde ‹tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati› we ‹ilham toxti guruppisi› üchünmu qaltis kün boldi. Biz xitay türmisidiki ilham toxtini dunyaning unutmighanliqini, untumaydighanliqini, heqsizliqning eyiblinip, heqqaniyetning qollashqa érishidighanliqini pütün alemge jakarliduq.»

24991307_2261128060579440_3279020001701168974_n

Frankfurtta yashawatqan «Uyghuristan Kultur merkizi» ning reisi, uyghur ziyaliysi küresh atahan ependimu bügünki bu menziridin bekla tesirlengenlikini tilgha aldi.

Bügünki bu murasimda uyghurlarni hayajangha chömdüridighan köpligen tesirlik nutuqlar, paaliyetler bolup ötti. Bu heqte kéyinki programmilirimizda dawamliq toxtilimiz.ekrem

«Xelqara Kishilik Hoquq Küni» de Uyghurlarning Kishilik Hoquqini Kapaletke Ige Qilish Telep Qilindi

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-Séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-Séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati teripidin «xelqara kishilik hoquq küni» qilip belgilengen. Bu kün munasiwiti bilen élan qilinghan bayanatlarda uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichilikining tarixtiki eng éghir bir weziyette turuwatqanliqi we bu ehwalgha xatime bérish üchün xelqara jamaetning öz mesuliyitini ada qilishi kérekliki tekitlendi.

1948-Yili 10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati «uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi» ni resmiy qobul qilip, herbir insanning tughulushidinla erkin ikenliki we ularning kishilik hoquqining dexli-Teruzsiz ikenlikini jakarlighan idi. Bu xitabnamige qol qoyghan döletlerning öz puqralirining kishilik hoquqini kapaletke ige qilish mesuliyiti barliqi éniq belgilengen xitabnamide barliq xelqlerning öz qedir-Qimmiti we ghururi bilen yashash, öz teqdirini özi belgilesh hoquqi barliqi eskertilgen idi.

«Uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi» qobul qilinghan 10-Dékabir küni shundin buyan «dunya kishilik hoquq küni» süpitide xatirilinip kelmekte. Xitay hökümiti bu xitabnamige 1971-Yili qol qoyghan bolsimu, biraq uning kishilik hoquq xatirisi hélihem nachar döletler qatarida bahalinip kelmekte. Bolupmu xitaydiki uyghur, tibet qatarliq milletlerning kishilik hoquq ehwali xelqarada küchlük endishe peyda qilmaqta.

Dunya uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanim bügün radiyomizning ziyaritini qobul qilip, «dunya kishilik hoquq küni» de uyghurlar weziyitining diqqetke élinishi kéreklikini tekitlidi.

8-Dékabir küni yene yawropa ittipaqining xitayda turushluq wekiller heyiti xitayning kishilik hoquq weziyiti heqqide bir parche bayanat élan qildi. Bu bayanatta uyghur ziyaliysi ilham toxti alahide tilgha élinghan. Bayanatta mundaq déyilgen: «yawropa ittipaqining xitayda turushluq wekiller heyiti nobél tinchliq mukapati sahibi lyushawboning türmidiki ölümidin qattiq epsuslinish bilen bir waqitta, jiyang tyenyung we uyghur ziyaliysi ilham toxtigha oxshash kishilik hoquq qoghdighuchilirining derhal qoyup bérilishini telep qilimiz.»

Mezkur heyet bayanatida ötken bir yil mabeynide, xitayda pikir we uchur erkinliki hem shundaqla intérnétqa qaritilghan qamalning zor derijide küchiyip ketkenlikini eskertip, xitaydiki puqralarning eng négizlik hoquqliriningmu kapaletke ige qilinmasliqining özlirini qattiq epsuslandurghanliqini bayan qilghan.

Firansiye agéntliqining xewer qilishiche, gérmaniyening xitayda turushluq elchisi maykil klaus öz aldigha bayanat bérip, xitaydiki diniy bésim siyasiti we shundaqla uning ijtimaiy guruhlargha keltürgen riyazetlirini tenqid qilghan.

Dunya uyghur qurultiyining reisi dolqun eysa ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, «xitay iqtisadiy küchini pesh qilip dunyadiki démokratik awazlarni boghushqa urunuwatqan bir sharaitta xelqara jamaetchilikning ortaq heriket qilip, ortaq qarshiliq körsitishining ehmiyiti zor,» dep körsetti.

Bügün, xelqara kechürüm teshkilatimu kishilik hoquq küni munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, xitaydiki kishilik hoquq weziyitini yaxshilash üchün xelqara jemiyetlerning ortaq heriket qilishi we xitaygha ortaq bésim ishlitishi kéreklikini bildürdi. Mezkur teshkilatmu öz bayanatida xitay hökümitini türmidiki uyghur ziyaliysi ilham toxti qatarliq barliq siyasiy mehbuslarni azad qilishqa chaqirdi.

Amérikidiki «uyghur kishilik hoquq qurulushi» mu peyshenbe küni élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining özi qol qoyghan kishilik hoquq xitabnamisidiki maddilargha xilap halda, uyghurlarning milliy, diniy hoquqliri, pikir-Uchur erkinliki, yighilish erkinlikini qattiq qamal qilip kelgenlikini bayan qilghan. Bayanatta dunya jamaetchilikidin uyghurlarning kishilik hoquq we bashqa insaniy teleplirini qollash shundaqla b d t tor bétide échilghan mexsus munberge söz qaldurush arqiliq xitay hökümitige bésim peyda qilip, ulargha uyghurlar uchrawatqan zulumning untulmaydighanliqini bildürüshke dewet qilghan.

Melum bolushiche, xelqara kechürüm teshkilatining engliyediki shöbisi 10-Dékabir küni xitayning londonda turushluq elchixanisi aldida namayish qilidiken.irade

Xitayning Gérmaniyedin Jasus Qobul Qilishqa Uruniwatqanliqi Ashkarlandi

Xitay xelqaraliq ijtimaiy taratqularni özining jasusluq ishlirida aktip qollinip kéliwatqanliqi toghrisidiki maqalidin süretke élinghan.

Xitay xelqaraliq ijtimaiy taratqularni özining jasusluq ishlirida aktip qollinip kéliwatqanliqi toghrisidiki maqalidin süretke élinghan.

Photo: RFA

Gérmaniyening ichki istighbarat organi bolghan «asasi qanunni qoghdash idarisi» yekshenbe küni doklat élan qilip, gérmaniye hökümet emeldarlirini we siyasetchilirini xitay jasusluq organlirining xelqara ijtimaiy taratqulardiki jasusluq herketliridin hushyar bolushqa agahlandurghan.

Gérmaniye axbarat wastilirining xewer qilishiche, gérmaniye «asasi qanunni qoghdash idarisi» ning doklatida xitay jasusluq organlirining linkidin qatarliq ijtimaiy taratqularda saxta isim bilen hésap échip, gérmaniye hökümitige singip kirishke, gérmaniyelik siyasetchiler we emeldarlar bilen alaqe ornitishqa urunup kelgenlikini tekitligen. Bu gérmaniye istighbarat organlirining tunji qétim xitayning tor jasusluq herkitige dair etrapliq we tepsiliy doklat élan qilip, xitayning ijtimaiy taratqulardiki bezi saxta tor hisaplirini ashkarlishidur.

Doklatta körsitishiche, gérmaniye ichki istighbarat idarisi 9 ay tekshürüsh élip bérish arqiliq xitay jasusluq xadimlirining linkid‏in, namliq ijtimaiy taratqu arqiliq 10 mingdin artuq gérmnaiye grazhdani bilen alaqe qurghanliqini éniqlighan. Doklatta, xitay jasusluq xadimlirining özlirini xitaydiki melum tetqiqat ornining bashliqi, meslihetchi, tetqiqatchi yaki melum bir ishning péshidiki jahansaz, dep tonushturup, ulargha xitayni ziyaret qildurush, ataqliq kishiler bilen tonushturush dégen tekliplerni sunidighanliqi, shu arqiliq ularngning ishenchisige érishishke tirishidighanliqini bildürgen.

Doklatta körsitishiche, «xitay istighbarat organlirining paaliyiti linkidingha oxshash ijtimaiy taratqularda nahayiti aktip bolup, bu xil taratqular ularning uchur yighish we istighbarat toplash, tor qollanghuchilarning mijez-Xulqi, xaraktiri, siyasiy qiziqishigha dair sanliq melumatlargha érishishtiki qanili bolup kelgen.»

Gérmanie dairilirining mezkur doklatni ashkara élan qilip, xitayni tenqid qilishi gérmaniye kishilik hoquq teshkilatlirini heyran qaldurghan. «Tehdit astidiki milletler teshkilati» ning reisi ulrix déliyus mundaq deydu: «tünügün axsham bu xewerni anglap heqiqeten heyran qaldim. Gérmaniyede xitaygha qaritilghan bundaq agahlandurushni ashkara élan qilish ishi burun körülüp baqmighan. Gérmaniye burun xitayning jasusluq heriketliride uni bundaq ashkara tenqid qilip baqmighan idi. Bu gérmaniye üchün yéngi bashlinish boldi. Ular tehditning küchiyiwatqanliqini burundin bilsimu, biraq hazir heriketke kélip, gérmaniye karxanilirini we gérmaniye puqralirini ashkara agahlandurush zörürlikini, buni yoshurmasliq kéreklikini hés qilghan.»

Ulrix déliyusning ilgiri sürüshiche, gérmaniye istighbarati burundinla xitay jasusluq organlirining gérmaniyediki uyghur mesilisige köngül bölüp kéliwatqan kishilik hoquq teshkilatlirini teqip qilidighanliqini bilsimu, lékin hazirgha qeder uninggha ashkara inkas bildürmey kelgen iken. erkin

Ulrux délius, bu qétim gérmaniyening xitayni ashkara tenqid qilishi «ijabiy bir qedem,» dep körsetti. Déliyus mundaq deydu: «ular hazirgha qeder biz we bizge oxshash uyghur weziyitige köngöl bölüp kéliwatqan bashqa ammiwiy teshkilatlarnimu teqip qilip kelgen idi. Ular bizning herkitimiz toghrisida téximu köp tepsilatlargha érishishni arzu qilatti. Yéqinqi yillarda gérmaniyede xitaygha jasusluq qilidighan bir qanche kishi qolgha élindi. Bu nahayiti zor weqe. Gérmaniye dairilirining emdi hushini yighip, xitayning jasusluq heriketlirini ashkarlishi we tenqid qilishi bizni nahayiti memnun qildi. Ular burun xitayning herketlirini bilsimu, lékin ashkarlimaytti. Mana hazir ashkara tenqid qildi. Bu bir yéngi bashlinish, biz buni ijabiy bir qedem, dep qaraymiz.»

Gérmaniye ichki istighbarat organi doklatida linkidin ijtimaiy alaqe toridiki saxta isimlarni ashkarlap, xitay jasusluq xadimlirining her xil salahiyetler bilen létisiye chén, jéyson wang, réchél li, elén lyu, aléks li, éwa xen, lo yana, lili wu dégen isimlarni qollanghanliqini bildürgen.

«Nyu-York waqti géziti» bügün tarqatqan bu heqtiki xewiride gérmaniye istighbarat idarisining bashliqi xanz géorgé masénning sözini neqil keltürüp, xitayning herkiti «gérmanuiye parlamnénti, ministirliqlar we hökümetke soqunup kirishtin ibaret zor heriket,» dégen.

Amérikida turushluq tor erkinliki paaliyetchisi li xongkuenning bildürüshiche, linkid‏in xitayda tor mulazimitige yol qoyulghan az sandiki bir qanche chetel ijtimaiy taratqulirining biri iken. U, xitay bixeterlik organlirining linkid‏inning xitaydiki tor abuntlirining shexsi uchurigha érisheleydighanliqini bildürüp, buning xeterlik ikenliki bildürdi.

Li xongküen mundaq deydu: «linkidinning ehwali bir qeder murekkep. Chünki linkid‏in bilen xitay hökümitining kélishimi bardek qilidu. Bu shirketning torini xitayda iishlketkili bolidu. Xitay hökümitining bu shirketke yol qoyushidiki birdin-Bir seweb uning arqa sönggüchini kontrol qilishigha yol qoyghanliqidur. Mana bu nahayiti xeterlik. Bu démeklik linkidinning arqa sönggüchidiki pütün uchurlar xitay hökümitige ashkara dégenliktur. Démek, xitay hökümiti uning arqa sönggüchidiki uchurlarni élip her xil analizlargha ishliteleydu. Bu uning tor abuntlirining shexsiy uchurlirini öz ichige alidu. Shunga buning xitay istighbarat organlirigha pütünley échiwétilgen bolushi turghan gep. Chünki, xitay kompartiyesi bu shirketning xitayda tijaret qilishigha yol qoyushidiki aldinqi sherti uning mexpiyetliki bolmasliqtur. Shunga, gérmaniyening doklatida otturigha qoyulghan pikirlerning melum asasi bar.»

Li xongküen ependining qeyt qilishiche, xitay ijtimaiy alaqe wastiliridiki jasusluq herkiti chetellerdiki uyghur, tibet, teywen musteqilchilirige we falungongchilargha melum tehdit peyda qilsimu, emma uning toplighan sanliq melumatlarni emeliy qimmiti bar istighbarat uchurigha aylandurush iqtidarining qanchilik ikenliki ayrim bir mesile iken.

Li xongküen mundaq deydu: «buning elwette melum xewipi bolidu. U öktichiler, uyghur, tibet, teywen musteqilchiliri we falungongchilarning uchurlirini toplashni héchqachan toxtitip qoymidi. Uning üstige ijtimay alaqe wastilirining tereqqiyatigha egship, uning bu xizmiti téximu asanlashti. Lékin u nurghun sanliq melumat toplighan teqdirdimu, lékin buni istighbaratqa aylandurush eqil telep qilidighan bir jeryan. Buni chong sanliq melumatning yardimisiz qilghili bolmaydu. Uning toplighan sanliq melumati qanchilik köp bolsa, buni pishshiqlap ishleshke shunchilik küch kétidu.»

Gérmaniye ichki istighbarat idarisining doklati bügün xitayning derhal ret qilishigha uchridi. Xitay tashqi ishlar mninistirliqining bayanatchisi lü kang bügünki axbarat élan qilish yighinida gérmaniyening doklati «asassiz» dep tenqidligen.

Fransiye agéntliqining xewiride qeyt qilishiche, lü kang, «biz gérmaniyediki alaqidar organlarning, bolupmu hökümet organlirining söz we herkitide téximu mesuliyetchan bolushini, ikki terepning ortaq menpeetige paydiliq bolmighan sözlerni qilmasliqini ümid qilimiz,» dégen.

ÜLKÜ OCAKLARI BAŞKANI KILAVUZ:ÇİN,İNSAN HAKLARINA SAYGI VE İŞGALE SON VERMELİDİR !

Olcay Kılavuz Resimleri ile ilgili görsel sonucu

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)

Ülkemizin en güçlü,  en çok şube ve üyesi bulunan ve Türk gençliğine yönelik çalışmaları ile öne çıkan Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Başkanı Sayın Olcay Kılavuz Çin yönetimine çağrıda bulunarak ” Çin, insan haklarına saygı göstermeli  ve işgale bir an önce son vermelidir. ” dedi
Özgür Asya radayosunda yer alan bilgilere göre Ülkü Ocakları Genel Başkanı Sayın Kılavuz bu konuşmayı 06Aralık 2017 günü kendisini ziyaret eden Dünya Uygur Kurultayı Heyeti ile görüşmesi sırasında  sarfettiği açıklandı.
10-13 Kasım 2017 tarihlerinde Almanya’nın Münih kenti’nede yapılan Dünya Uygur Kurultayı 6.Genel Kurulunda DUK Genel Başakan Yardımcısı olarak seçilen Dr.Erkin Ekrem ile DUK İcra Kurulu Sekreterliğine getirilen  Dr.Erkin Emet ve Doğu Türkistanlı aktivistlerden  M.Ali Cantürk’ten oluşan DUK.Heyetinin kendisine yaptığı ziyaret sırasında, Ülkü Ocaklarının dünyanın en büyük gençlik teşkilatlarından biri olduğunu belirtti ve Ülkü Ocaklarının Doğu Türkistan davasını sürekli gündemde tutacağını ve bunu kendileri için bir görev addettiklerini belirterek şöyle koruştu ; “ Öncelikle Dünya Uygur Kurultayının 6.genel Kurulunun başarılı bir şekilde  tamamlanması  ile  yeni seçilen yöneticileri kutluyor ve  başarılar diliyorum. Hayırlı ve uğurlu olmasını niyaz ediyorum.Bize düşen her türlü taleplerinizi görev olarak kabul addeyor ve talepleri    yerine getirmek için her  zaman hazır olduğumuzu ifade ediyorum.  Biz dünyanın en büyük bir gençlik teşkilatı olmamız hesabiyle Türk dünyası ve özellikle mazlum Doğu Türkistan için her türlü çalışma ve faaliyetlere şimdiye kadar olduğu gibi  bundan sonra da hazırız.Doğu Türkistan’daki baskı,zulüm , dini ve ırkı soykırım uygulamalarına karşı her zaman tepkimizi en güçlü bir biçimde ifade ettik. İdam,müebbed ve uzun süreli hapis cezasına çarptırılan Soydaşlarımız ile fiziki baskı ve işkencelere maruz kalan Kardeşlerimizin durumlarını  dile getiriyoruz.Bu kardeşlerimize verilen bu aşırı ve hukuksuz  bu cezaların ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik tanıtım ve tepkisel bir çok eylemler gerçekleştirdik.Bundan sonra da bu tür faaliyetlerimizi sürdüreceğiz. Bizim Doğu Türkistan’a ve bu ata topraklarımızda varlık mücadelesi vermekte olan kahraman kardeşlerimize olan sevgi ve muhabbetimiz çok derin ve sonsuzdur. Doğu Türkistanlı kardeşlerimizin çekmekte olduğu baskı ve insanlık dışı zulmü Türk-İslam alemine ve tüm dünya’ya anlatmak ve bu kutsal Doğu Türkistan davasına hizmet etmek bizim için insanı bir borç ve bir kardeşlik görevidir.”dedi.

 

Çin’in Doğu Türkistan’da yürütmekte olduğu baskı ve Zulüm insanlık Dışıdır
Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel başkanı Sayın Olcay kılavuz sözlerini şöyle sürdürdü ; “Çin yönetiminin Doğu Türkistanlı Kardeşlerimize karşı uyguladığı insanlık kalıbından çıkmış acımasız uygulamalarının çok iyi farkında ve bilincindeyiz.
Günümüzde insanların dini  inançları milli gelenek ve görenekleri, kimliklerini ortaya koyan her türlü maddi ve manevi değerlerini yasaklamak,insanların seyahat özgürlüklerini engellemek çok  sıra dışı ve anormal  uygulamalardır. Aynı zamanda  insanlık değerlerine aykırı günümüz dünyasında olmaması gereken  bir tutumdur. Doğu Türkistanlı Kardeşlerimize  kendi dillerini yasaklaması ve çocuklarını daha bebeklikten itibaren kendisinin olmayan başka bir yabancı dille Çince ile konuşmaya ve öğrenmeye zorlaması asla kabul edilemez büyük bir felaket ve bir insanlık suçudur.Bu insanlık dışı uygulamalar insanlık tarihinin bir kara sayfası ve insanlık sınırlarını aşan bir uygulama olarak tarihe geçecektir. Çin’in Doğu Türkistan’daki bu insanlık dışı uygulamalarını kabul etmemiz asla mümkün değildir.Ayrıca,insanlık onuru taşıyan hiçbir birey.topluluk veya Millet de bunu asla kabul etmez.Çin yönetimini Doğu Türkistan’daki bu hak ve hukuk ihlalleri ve baskı ve zulümlerinden dolayı en güçlü şekilde protesto ediyor ve kınıyoruz. 10 Aralık Evrensel İnsan hakları gününün arafesinde Çini yönetimini insan haklarına saygı göstermeye ve işgal ettiği Doğu Türkistan’dan derhal  çekilmesini talep  ediyoruz.” sözleri ile  açıklamalarını sonlandırdı.

http://www.uyghurnet.org/ulku-ocaklari-genel-baskani-kilavuz-cini-insan-haklarina-saygi-ve-isgale-son-vermelidir/