Amérika Dölet Ishliri Ministirliqi Uyghurlarning Weziyiti we Arzu-Teleplirini Soridi

Amérika dölet ishliri ministirliqi uyushturghan söhbet yighinida uyghurlarning weziyiti üstide melumat bériwatqan zubeyre xanim. 2018-Yili 30-yanwar. Washin'gton, amérika.

Amérika dölet ishliri ministirliqi uyushturghan söhbet yighinida uyghurlarning weziyiti üstide melumat bériwatqan zubeyre xanim. 2018-Yili 30-yanwar. Washin’gton, amérika.

 uhrp.org

30-Yanwar küni, amérika dölet ishliri ministirliqining démokratiye, kishilik hoquq we emgek bölümining orunlashturushi bilen dini erkinlik mesilisini chöridigen asasta bir söhbet yighini échildi. Bu söhbet yighinigha uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre xanim uyghurlarning weziyiti üstide melumat bérishke teklip qilin’ghan. Zubeyre xanim söhbette uyghurlar nöwette duch kéliwatqan riqabetler bilen birlikte ularning amérikidin kütidighan ümidlirini otturigha qoyup ötti.

30-Yanwar küni etigen sa’et 9 da amérika dölet ishliri ministirliqi démokratiye, kishilik hoquq we emgek bölümining xelq’ara dini erkinlik ishxanisi bashliqi den xoltrupning riyasetchilikide uyghurlar, birmadiki rohéngga musulmanliri we wiyétnam xelqining dini erkinlik weziyiti üstide bir söhbet yighini uyushturuldi. Söhbet yighinigha uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre xanim, wiyétnamliq kishilik hoquq pa’aliyetchisi doktor naguyan dingtang we shundaqla rohéngga musulmanlirini tetqiq qilip kéliwatqan tetqiqatchi doktor azim ibrahim qatarliqlar teklip qilin’ghan bolup, bu söhbet yighini féysbuk we twittér arqiliq neq meydandin tarqitildi.

Den xoltrup ependi söhbet yighinining kirish sözide bügünki bu yighinni tonushturup dunya döletlirining 24 pirsentide éghir dini erkinlik mesilisi barliqi, jümlidin dunya nopusining 74 pirsentining mana bu döletlerde yashaydighanliqini bildürdi. U, amérika hökümitining dunyaning herqaysi jaylirida yüz bériwatqan éghir dini bésim we cheklime siyasetliridin endishe qilip kelgenliki, oxshimighan dinlarning ortaq mewjutluqi we her bir shexsning tosalghusiz öz dinini yashash we yashitish hoquqi kapaletke ige qilin’ghandila andin tinch we muqim dunya yaratqili bolidu, dep qarap kelgen amérika hökümitining dunyaning herqaysi jayliridiki démokratik dölet hökümetliri we ijtima’iy teshkilatlar bilen bu mesilide hemkarliship kelgenlikini, mana bu seweblik bügün yuqiridiki ijtima’iy teshkilat pa’aliyetchiliri wekillirining öz aghzidin ular duch kéliwatqan mesililerni anglitish üchün bu söhbetning uyushturulghanliqini ipadilep ötti.

U aldi bilen sözni zubeyre xanimgha bérip, uyghurlar üchün dini erkinlikning ehmiyitini soridi. Zubeyre xanim sözide dinning bir milletning tarixi, kimliki we medeniyitining bir parchisi bolush süpiti bilen intayin muhimliqini, bolupmu hazirqidek xitay hökümiti uyghurlarning millet süpitide mewjut bolup turushining menbesi bolghan dinigha hujum qilip, uyghurlarni assimilyatsiye qilishqa urunuwatqan bir shara’itta diniy erkinlikning zor ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.

Kéyin den xoltrup ependi zubeyre xanimdin özlirining xizmiti jeryanidiki netijiliri we uchrawatqan riqabetlirini soridi. Zubeyre xanim buninggha bergen jawabida özlirining nöwette bu mesilini xelq’ara sehnide anglitishqa érishkenlikini bir muweppeqiyet dep qaraydighanliqini, emma uyghurlar uchrawatqan riqabetlerning nechche hesse köplükini éytti. U uyghurlar uchrawatqan zulumgha qarshi xelq’ara jem’iyetning sükütte turushini eng chong riqabetlerning biri dep körsetti. Zubeyre xanim yene mundaq dédi: “uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichiliki intayin éghir bir weziyette. Hazir ‘yépiq terbiyilesh merkezliri’ peyda bolup, minglighan kishi bu merkezlerde solinip yatmaqta. Bu terbiyilesh merkezliri uyghurlarning hoquqigha éghir halda xiris peyda qilmaqta. Uning üstige hazir dunyada musulmanlar heqqide omumlashqan köz qarashmu uyghur musulmanlirining dini erkinlik mesilisini otturigha qoyush, dini erkinlikini telep qilishqa riqabet peyda qilmaqta. Xitay hökümitimu uyghurlarning musulmanliqidin paydilinip turup, uyghurlarning herikitini dini esebiylik we térrorluqqa baghlap suyi’istémal qilmaqta.”

Rohéngga musulmanliri tetqiqatchisi doktor azim ibrahimmu bu nuqtida zubeyre xanimgha qétilip, rohéngga musulmanliriningmu del ular musulman bolghanliqi üchün hazirqi xelq’ara weziyette téximu qiyinchiliqqa uchrawatqanliqini bildürdi. Wiyétnamliq pa’aliyetchimu wiyétnam hökümiti xuddi xitay hökümitige oxshash bir partiyelik hökümet bolghanliqi üchün barliq dini guruppilar we dini étiqadlargha, xristi’an muritliri we chérkawlargha zerbe bériwatqanliqini bildürdi.

Arqidin yighin bashqurghuchisi amérika dölet ishliri ministirliqida uyushturulghan bu söhbet arqiliq otturigha qoyulghan mesililerdin xewerdar bolghanliqtin memnun bolghanliqini bildürdi we shundaqla “amérika hökümiti bu xil weziyetni özgertish üchün néme qilishi kérek, biz silerge qandaq yardem qilalaymiz?” dep soridi. Buninggha zubeyre xanim jawab bérip, aldi bilen amérika dölet ishliri ministirliqining xelq’ara jama’etke bashchi bolup, uyghurlargha qiliniwatqan bésimgha bolghan sükütni buzushi kéreklikini tekitlidi. U amérika hökümitining bu mesilidiki meydanining uyghurlar üchün tolimu muhimliqini, chünki eyni waqitta amérika hökümitining bésimi bilen rabiye qadir xanim xitay türmisidin qutulup chiqqanda buning uyghurlar üchün zor ilham bolghanliqini, jümlidin uyghurlarning amérika hökümitidin bundaq qollashni dawamliq körüshni arzu qilidighanliqini shunga amérika hökümitining xelq’aragha yolbashchi bolup xitay hökümitidin uyghur élide boluwatqanlar heqqide so’al sorishi we bésim ishlitishi kéreklikini eskertti.

Zubeyre xanim yuqiridiki söhbet yighini ayaghlashqandin kéyin ziyaritimizni qobul qilip, bu söhbet yighinining tor arqiliq 30 mingdin oshuq kishi teripidin körülgenlikini, uyghur mesilisining amérika dölet ishliri ministirliqida otturigha qoyushning intayin muhimliqini bildürdi.

Amérika uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéskining qarishiche, bu yighinning amérika dölet ishliri ministirliqi teripidin uyushturulghan bolushi intayin muhim iken. U mundaq dédi: “menche bu nahayiti muhim bir pa’aliyet. Chünki bu amérika dölet ishliri ministirliqining sahibxaniliqida ötküzülgen. Bu amérika hökümiti yürgüzidighan tashqi siyasetke belgilik derijide tesir körsitidu. Shunga bu sorunda bir uyghurning hazir uyghurlar duch kéliwatqan weziyetni anglitishi alahide ehmiyetlik. Uning üstige zubeyre xanimning bir ayal kishi bolush süpiti bilen uyghur ayallirining awazi bolushi téximu ehmiyetlik dep qaraymen”.

Hénriy ependi sözide yene, uyghur élide hazir dini hoquq we bashqa hoquqlar qattiq depsende qiliniwatqan we shundaqla del tonulghan uyghur dini ölima muhemmed salih hajimning türmide wapat bolghanliqigha a’it uchurlar chiqiwatqan mushundaq bir jiddiy peytte xelq’ara jama’etning uyghur élide boluwatqanlar heqqide xitay hökümiti anglitiwatqandin perqliq bolghan bir emeliyetni chüshinishi üchün intayin muhimliqinimu qoshumche qildi.irade

Jenubiy Qirghizistandiki “Tili Üzbékchiliship Ketken” Uyghurlarda Ana Til Qizghinliqi Qozghaldi

Jalal-abad shehiride uyushturulghan uyghur tili kursidin bir körünüsh. 2018-Yili yanwar. Jalal-abad, qirghizistan.

Jalal-abad shehiride uyushturulghan uyghur tili kursidin bir körünüsh. 2018-Yili yanwar. Jalal-abad, qirghizistan.

 RFA/Feruze

Melum bolushiche, xitay hökümitining uyghur élide kücheytip élip bériwatqan uyghur ana tilini cheklesh we uyghur medeniyiti we dinigha chek qoyush heriketlirining eksiche, dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan uyghur jama’iti arisida “uyghur ana tilni qoghdash” qizghinliqi, jümlidin uyghur ana tilini öginish qizghinliqi yuqiri dolqun’gha kötürülmekte iken. Mana buning tesiride, nöwette qirghizistanning jenubidiki jalal-abad wilayitide 19-esirlerde qeshqeriyedin köchüp chiqip, ikki esir jeryanida asasen dégüdek özbékliship ketken, emma öz milliy kimlikini saqlap qalghan az sandiki uyghur jama’etchilikide uyghur tili öginish qizghinliqi qozghalghan. Bu jayda uyghur til kursliri échilghan bolup, bu kurslargha uyghurlar köplep ishtirak qilmaqta, shuningdek yene osh wilayitidiki uyghurlarningmu öz ana tilini öginish telepliri otturigha chiqiwatqanliqi melum.

Yanwar éyining otturisida qirghizistanning jenubidiki jalal-abad shehiride uyghur til kursliri échildi. Kurslar qirghizistan uyghurliri “ittipaq” jem’iyitining teshebbuskarliqida we jalal-abad shehiridiki mezkur teshkilat shöbisining re’isi elishir nasiraxunofning qollap-quwwetlishi bilen, shundaqla qazaqistandin kelgen wetenperwer mu’ellim abdughéni ependining pidakarliq qilishi bilen uyushturuldi. Ana til kurslirigha jalal-abad shehiri we uning etrapliridiki yézilardin kelgen oghul-qiz uyghur oqughuchilar qatnashmaqta.

Melum bolushiche, jalal-abad wilayitide texminen 700 uyghur ahalisi yashaydighan bolup, ular bazar qorghan, no’oken, qochqar-ata qatarliq jaylargha tarqalghan. Bulardin bashqa yene osh wilayitining qarasu nahiyisi, qeshqer-qishlaq yézisi we osh shehiridimu xéli köp sanda uyghur ahalisi yashimaqta. “ittipaq” gézitining bash muherriri ekberjan bawudunof, kurslarning échilishi we oqush qoralliri toghrisida toxtilip munularni körsetti: “biz uzun waqittin béri jalal-abadqa ‘ittipaq’ gézitini köprek ewetelmeywatimiz, chünki jalal-abadtiki kishiler, biz uyghurche oquyalmaymiz dep yürgen, shunga ashu yerde bir ana til kursi échish kérek bolup qalghan idi. Yéqinda qazaqistandin méning abdughéni inim kélip, xelqim üchün yaxshiraq bir ish qilsam bolatti, dédi, shuning bilen men uninggha özgen, jalal-abad, osh sheherlirige bérip öz tilini untup ketken kishilerge uyghur tili we uyghur yéziqini oqutung désem, u maqul, dédi. Biz uni artiq haji bilen uchrashturduq we artiq hajimning munasiwiti bilen abdughénini jalal-abadqa ewettuq. Kitablarni men berdim, u wetende oqup kelgen we uyghur tilini yaxshi bilidighan adem idi. Shundaq qilip, u uyghur tilni oqutushni bashlidi.”

Jalal-abad uyghur ahalisi ana tilini öginishke bashlighanliqigha nahayiti xushal bolup, tirishchanliq bilen kirilche uyghur élipbesi we uyghur kona yéziqini öginiwatidu. Oqughuchilar bir qanche guruppigha ayrildi, yeni, qizlar we oghullar ayrim öginiwatidu. Kurslarda peqet jalal-abad shehiridin emes, uning etrapliridiki yézilardinmu oqughuchilar bar. Uyghur til öginiwatqan oqughuchilarning biri rabiye sangilowa uyghur tili we kona yéziqini öginishning özining chong bir arzusi ikenlikini hem jalal-abad ahalisi uyghur til oqutquchisidin nahayiti xursen boluwatqanliqini bildürdi.

Abdughéni ependi peqet ana til emes, belki yene uyghur medeniyiti, örp-adetlirinimu jalal-abad ahalisige tonushturmaqta. U, uyghur tili ögen’güchilerge uyghur tilidiki bir qisim shé’irlar we naxshilarni oqup bérishnimu öz programmisigha kirgüzgen.

Jalal-abad shehiridiki “ittipaq” shöbisining re’isi elishir nasiraxunof jama’etchilikning bu ana til kurslirini uzun waqitlardin buyan kütüwatqanliqini we buningdin xoshalliniwatqanliqlirini körsitip, bu kurslardin kütken netijilerni sözlep ötti.

Jalal-abadta uyghur tili ögitiwatqan abdughéni ependi özining uyghur tili dersi ötüsh jeryanida hés qilghanliri, özidin uyghurche öginiwatqanlarning ehwali we buningdin kéyin qilmaqchi bolghan pilanliri heqqide toxtaldi.

Tarixiy weqeler tüpeyli qirghizistanning jenubidiki wilayetlerde yashawatqan uyghurlar, öz ana tili, tarixi we medeniyitini öginishtin mehrum qaldurulghan. 20-Esirning 30-yilliri yürgüzülgen stalin rehberlikidiki sowét ittipaqining xata milliy siyasiti tüpeylidin perghane wadisidiki, jümlidin osh we jalal-abad wilayetliridiki zor sandiki uyghurlar özlirini özbék dep yazdurghan we bara-bara uyghur tilini untup, pütünley özbékche qollinidighan ehwalda qalghan idi. Bu ana til kursi öz tilini untup ketken uyghur jama’itining öz tili we medeniyitini eslige keltürüshi üchün paydiliq iken. féruze

Organ Harvesting From Innocent Prisoners On The Rise In China

Key points in this article:

  • A “Stop Medical Genocide” press conference was held on the China problem
  • China conducts between 60,000 to 100,000 organ transplants per year, and the extractions are overwhelmingly made from Falun Gong followers
  • The Japanese government and medical practitioners must properly face this problem

Every year China performs around 100,000 organ transplants, and a majority of those organs are extracted from living innocent victims. The truth behind this atrocity was finally unveiled.

On the 24th of January, David Matas (International human rights lawyer from Canada), David Kilgour (Member of Parliament, Canada) and Jacob Lavee (Israeli heart transplantation doctor) opened a press conference at the Foreign Correspondents’ Club of Japan on Stop Medical Genocide to present 10 years’ worth of research into China’s organ harvesting problem.

At the press conference, they played a 20-minute video entitled “Medical Genocide: the hidden genocide in China’s organ transplant industry” while adding verbal commentary.

 

100,000 Transplants Per Year

In the video, Matas, Kilgour and London-based journalist Ethan Gutmann announced that they published in June 2016 the book, entitled “Bloody Harvest/The Slaughter: An Update”, their conclusion to 10 years of research.

The book made calculations based on the number of hospitals in China that were licenced to perform transplants (169 hospitals) and found that the number of transplants performed in China were between 60,000 and 100,000 per year. The Beijing government’s official report states that they only perform 10,000 transplant operations per year. The authors concluded that the government was lying.

How is it possible to perform so many transplants? The reason for the absurdly large number of transplants is because they forcedly extract organs from innocent Falun Gong practitioners. They also extract organs from Uyghurs and Tibetans and Chinese Christians.

“Even if the number of transplant operations was 50,000 per year, it would mean that they kill 165 people every day,” Kilgour said at the press conference. “Most of the organ providers are ‘innocent prisoners’: Falun Gong practitioners. The Falun Gong people are forced to work over 16 hours a day, and then are forced to take a transplant test to determine whether their organs are okay for extraction”.

 

China’s Organ Transplants Are “On-Demand Slaughters”

Since 1999 the Chinese organ transplant industry has grown rapidly. Timing-wise it corresponds with the oppression of the Falun Gong, and this is no coincidence.

In 1999 around 10,000 Falun Gong followers attempted a silent resistance against the government. Feeling them to be a threat, the Communist Party intensified their oppression against the Falun Gong from 2000 onwards. Many Falun Gong followers were detained all over China and were thrown into concentration camps.

Chinese authorities then decided to kill these innocent Falun Gong people by extracting their organs to answer the rising demands for organ donors. Of course, this all happens against the will of the Falun Gong people.

In the U.S., the waiting list for organ donors is up to 2 to 3 years, but in China it is a mere 1 to 2 weeks. In some cases, organs can be provided in just a few hours. The truth about the matter is that they are always ready to extract organs from Falun Gong people.

“No one knows when people will die, so we cannot pre-plan an organ transplant,” Lavee said at the press conference. “But in China, they can do transplants in just 1 to 2 weeks. This is because they give the death sentence to the imprisoned Falun Gong follower and extract the organ on the same day. I had a patient who went to China for a transplant because the patient heard that they can get one done in two weeks’ time”.

“In China, they do health and blood tests to make a list of organ providers,” Matas added. “In other words, the providers are on a ‘waiting-list’. This is an on-demand slaughter, where they kill people when the demand arises. The government is involved in this, and they even made a 5-year plan. In fact, they even made a ‘brain death’ machine to create artificial brain deaths”.

 

How to Stop China’s Illegal Organ Harvesting

Thus, China has performed over 1,000,000 organ transplants since 2000. This inhumane organ harvesting is still happening.

Lavee commented that some Japanese patients go to China for transplants.

“At least 66 Japanese patients have had organ transplants in China. This is because Japanese health insurance can be used overseas.”

“In Israel, the transplant law was legislated in 2008, so that if an Israeli gets a transplant in a country that is on negative political terms with Israel, insurance doesn’t pay for the operation,” he added. “As a result, the number of patient who go to China for transplants became ‘zero’. Japan should legislate such a law.”

Involvement in illegal organ transplants is punishable by law not only in Israel but also Spain, Italy and Taiwan. In 2016 the U.S. passed a Resolution, “Expressing concern regarding persistent and credible reports of systematic, state-sanctioned organ harvesting from non-consenting prisoners of conscience in the People’s Republic of China, including from large numbers of Falun Gong practitioners and members of other religious and ethnic minority groups.”

Kilgour followed up Lavee’s suggestion to Japan saying, “Japan should take initiative to resolve this problem”.

While on the surface, this problem is about organ transplants, what China is doing is the same as Hitler and Stalin’s mass murders. Japan cannot let such a horrific crime continue.

The Japanese government must stop their people from going to China for transplants by revising insurance company schemes, and make China stop oppressing her people. Medical practitioners should also discourage patients form going to China for transplants and educate more people on the atrocities happening in China’s organ transplant industry.

Muhammet Sahli Dewmolla Hajimning Wapatidin Chongqur Qayghurimiz!

Shundaq Bir Künler Kéliwatidu, Shehitlerning Rohi Shadlinidu! Malgha-Mal, Qangha Qan we Jangha Jan Élinidu!

 -Heqiqet Nuri

23379844_1624565334266160_5918837229004315066_n

Sherqiy Türkistan xelqining büyük ölimalirining biri, dunyagha tonulghan diniy alim Muhammet Sahli Dewmolla hajimmning xitaylar teripidin shehit qilinghanliqi heqqideki xewer shiddet bilen tarqalmaqta!Ming epsus xitay tajawuzchiliri wetinimizni bésiwalghandin béri xelqimizning dat-peryadi tinmidi, köz-yashliri qurumidi.
Biz dangliq diniy alim, tonulghan ölima, maaripchi Muhammet Sahli Dewmolla hajimmning shehit bolghanliqi heqqidiki bu xewerning yalghan bolup qélishinila arzu qiliwatimiz we bu hadisidin kéyin rohimiz dirildap titirep, yürigimiz chak-chak bolup, xitaylar teripidin qattiq basturiliwatqan Sherqiy Türkistan Xelqi üchün qan-qan yighlimaqta!
Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitidikiler millitimizning béshigha kelgen bu shum xewerge nimeishqidur texiche ishinelmeywatimiz! Eger Xitay hökümiti tinich we xelqara qaiyde we qanunlargha uyghun, mötédil, saghlam, shundaqla lebiral bir éqimda turup islamiy eqidilerni soghaqqanliq bilen terghip qilip, milletning exlaq we qimmet qarashlirini shekillendürüshke köp hesse qoshqan Muhammed Salih Hajimni rastinla qiyin-qistaq ichide qiynap öltürgen bolsa, uzaqqa qalmay elqisasi minhelheq bolidu, bu xitaylar özlirining beshini yeydu, inshallah!
Muhammed Salih Hajimning shehit qilinghanliqi heqqidiki bu xewer rast bolsun yaki yalghan bolsun wetinimiz xitay mustemliksi bolup qalghan azghine kam bir esirdin béri millitimizning alim we ölimaliri üzlüksiz halda ishghalchi xitaylarning zerbe bérish yoqutush obyéktigha aylinip keldi!
Bu jeryanda meniwiyet asminimizdiki minglighan yoruq cholpanlar behude qirghin qilindi we wehshiylerche ömürlük qaranghu zindanlargha tashliwétildi.
Biz hazir peqet shuni éytiyalaymizki Allahning ilahiy qanunliri heqdur!Sherqiy Türkistan xelqige yaman niyette jaza kesken tillar qurup kétidu. Sherqiy Türkistan xelqige uzutilghan qollar sunup kétidu. Sherqiy Türkistan xelqige yaman niyette qarighan közler quyulup kétidu. Sherqiy Türkistan xelqige qaritip étilghan putlar qan-yiring bolup éqip ketidu inshaallah!
Körünüp turuptiyki xitaylarning wetinimizdiki hökmaranliqi axirqi basquchqa kirdi. Düshmen xelqimizge bolghan qattiq basturushni esebiylik bilen élip barghachqa özining wetinimiz Sherqiy Türkistandin ibaret ishghaliyet rayonidiki halakitini tizletmekte!
Düshmen rehimsizlik bilen bir pütün militimizge jaza yürüshi qilip, éghir insanliqqa qarshi jinayet ishlewatidu we shu arqiliq özining gorini özi qiziwatidu. Xelqara jemiyet Xitaylarning Sherqiy Türkistan xelqi üstidin yürgüziwatqan heqsizliqliri arqiliq xitaylarni resmiy shekilde tonup yetti. Xitaylar bu hadisilerdin kélip chiqidighan her-xil kirzislarning shiddetlik yamghurida özligidin érip, xuddi eski bir binadek ghulap chüshüsh aldida turiwatidu. Xelqimiz düshmendin keliwatqan chong-kichik heqsizliqlarni hich unutmaydu!Jahanning heqqaniy tarazisi uzaqqa qalmay ilahiy adalitini körsütidu we xelqimiz haman bir küni bergen éghir bedeller üchün birge on qisas alidu!

27072820_2336244439734468_4796967750834544821_n

Eger bu shum xewer yeni Muhammet Sahli Dewmollamning wapati rast bolghan bolsa türük-islam alemining jümlidin milletimizng beshi saq bolsun! Eger Muhammet Sahli Dewmollam téxiche hayat bolsa Allah uni öz panahida saqlisun we uning ömrini ziyade qilsun!Muhammet Sahli Dewmollamning ölümi biz Sherqiy Türkistanliqlar üchün kötürüp qopqusiz musubet boldi!Biz Muhammet Sahli Dewmollamdek xitaylar teripidin qetli qilinghan barliq nam-nishansiz Alim-ölimalarning achchiq aqiwitidin chongqur qayghurimiz we ejdatlirimizning iradisige mengülük warisliq qilimiz!
Eger bu shum xewer heqiqetenmu rast bolghan bolsa merhumning we weten-militining hüriyiti üchün küresh qilip zalim xitaylar teripidin shehit qilinghan barliq munewerlirimizning rohanatigha Allah raxmet qilsun! Yah Allah, ya sebir! Bu ish xelqimiz üchün ornini tolduriwalghusiz zor yoqutush boluptu, xudayim xelqimizni her türlük yamanliqlardin, köte roh we nezerlerdin qorusun. Amin!
Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti
Parlamentosi Reyisi: Küresh Atahan
18.01.2018 Germaniye

Uyghurilidiki “Merkezleshtürüp Jazalash Lagéri” Xelq’ara Taratqularning Diqqitini Qozghimaqta!

MpPoWtFTQqfbPlo-800x450-noPad

Yéqinda yerlik da’iriler radiyomizgha qeshqerning özidiki “terbiyelesh merkezliri” gha az dégende 120 ming uyghurning solan’ghanliqini bildürgen. Bu sanliq melumat xelq’ara axbarat wasitilirining diqqitini tartqan.

En’gliyening nopuzluq taratquliridin “muhapizetchi” géziti peyshenbe küni maqale élan qilip, kishilik hoquq teshkilatlirining bu sanliq melumatni ishenchlik dep qarawatqanliqini ilgiri sürgen. “muhapizetchi” géziti radiyomizning uchurini neqil keltürüp, mawzédüng dewridiki siyasiy özgertish lagérlirini eslitidighan bu orunlarning pütkül rayonni qaplap ketkenliki, shara’iti qista-qistang hem meynetchilikke tolghan bu lagérlarning tutqunlar bilen toshup ketkenlikini tekitligen.

“muhapizetchi” gézitining qeyt qilishiche, kishilik hoquqni közitish teshkilatining xongkongda turushluq xadimi maya wang “yépiq terbiyelesh merkezliri” diki tutqunlarning ishenchlik sanliq melumatigha érishish mumkin bolsimu, biraq qeshqerdiki “terbiyelesh merkezliri” ning özidila 120 ming uyghurning tutup turuluwatqanliqini ishenchlik, déyishke bolidu, dégen.

Xitay hökümiti hazirgha qeder uyghur élidiki her qaysi “yépiq terbiyelesh merkezliri”da tutup turuluwatqan tutqunlarning omumiy sanini élan qilip baqmidi.”muhapizetchi” gézitining qeyt qilishiche, kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki maya wang nopusi 22 milyonluq uyghur rayonida 800 mingdek kishining “yépiq terbiyelesh merkezliri” de yétiwatqanliqini ilgiri sürgen. Lékin maya wang “muhapizetchi” gézitige bergen uchurida, “yépiq terbiyelesh merkezliri” ni “kishiler dawamliq kirip turidighan, emma héchkim chiqalmaydighan qarar öngkürge oxshaydu,” dégen.

Kanadadiki xitay öktichi, xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti tinchliq komitétining mu’awin re’isi shéng shö xanim, “yépiq terbiyelesh merkezliri” ni natsistlarning yighiwélish lagérlirigha oxshitip, uning perqi “bu lagérlarda peqet siyasiy zeherlesh élip baridu,” dédi.

U mundaq deydu: “xitay kompartiyesining bu xil ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ ni qurushi manga derhal eyni yillardiki gérmaniye fashistlirining gaz bilen zeherlesh öylirini eslitidu. Bezi gaz bilen zeherlesh öyliride kishiler öltürülidu, déyishi mumkin. Lékin kompartiyening hazirqi ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ kishilerni solap, kallisini yuyidu. Emeliyette buning ünümi oxshash. Ular uyghurlarni bu lagérlargha solap, ularni kompartiye arzu qilghan, kompartiye ümid qilghan kishiler qilip özgertidu. Eger bu kishiler bir küni ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ din chiqsa, ula hergiz burunqi kishiler bolalmaydu. Ular idiyewi-ang, oy-pikir we ish herikitide xitay kompartiyesi arzu qilghan shekilge maslishidu. Shunga, xitay kompartiyesining ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ siyasiy zeherlesh öyidur.”

Xitay da’irilirining uyghurlarni keng kölemlik “yépiq terbiyelesh merkezliri” ge solishining uyghur jem’iyiti we kishilerning kündilik turmushigha körsetken tesiri kishilik hoquq teshkilatlirini endishige sélip keldi. Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sarah kuk xanim “yépiq terbiyelesh merkezliri” ning nurghun uyghur a’ililerni intayin qiyin ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ ning kishilik turmushidiki eng zor tesiri, tutqun qilinip bu orunlargha solan’ghan kishiler bek köp. Eger siz bezi rayonlarda nopusning 10 pirsentini minglighan kishini tutqun qilip solisingiz, bu her sahege tesir körsitidu. Buning iqtisadi jehettiki tesirige kelsek qaysi dukan, qaysi réstoranning qachan échilishi shuninggha baghliq bolup qalidu. Bir a’ilining asasliq kirim menbesi bolghan bir kishini élip kétip solap qoysingiz, uning bu a’ilisige tesir qilishi muqerrer. Hazir bu ehwal yüz bériwatidu. Bezi a’ililerde ata-ana her ikkilisi tutqun qilinip, balilar qaranchuqsiz qalidighan ehwallar barliqqa keldi.”

Sarah kuk xanim yene “yépiq terbiyelesh merkezliri” diki kishilerning pütünley qanunsiz tutqun qilin’ghanliqi, uning xelq’ara qanunlargha xilap ikenlikini bildürüp, bu orunlarning ten jazalirigha yol achidighanliqini agahlandurdi.

Sara kuk xanim mundaq deydu: “bu yerdiki halqiliq mesile shuki, bu orunlar qanundin halqighan tutup turush merkezliridur. Bu orundiki kishiler pütünley xalighanche tutqun qilin’ghan. Ula özlirining qachan qoyup bérilidighanliqini bilmeydu. Shundaqla héchqandaq jinayet sadir qilghan kishiler emes. Bu orunlar xelq’ara kishilik hoquq qanunlirigha xilap, ular xalighanche tutqun qilishning tipik misallirigha wekillik qilidu. Bu xil ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ kishilerni xarlash we ten jazasi bérishning yolini achidu. Shunga, bu orunlar xelq’ara kishilik hoquq ölchemlirige xilap bolupla qalmay, u yene xitay özi qol qoyghan xelq’ara ten jazasigha qarshi turush ehdinamisigimu xilap.”

Uyghur ilidiki “yépiq terbiyelesh merkezliri” de yétip chiqqan bezi guwahchilarning ashkarilishiche, bu lagérlar herbiy tüzüm bilen bashqurulidighan bolup, lagérda xitay tilini ishlitishi, heptide bir qétim munchigha kirishi, aghrip qalsa özining pulida dawalinishi, her küni kech sa’et 12 de uxlishi, etigen sa’et 6 de qopushi, her küni bayraq chiqirishqa qatnishishi we dölet shé’iri oqushi shert iken. Kündilik pa’aliyetlerde, her küni qanun-siyaset, wetenperwerlik derslirige qatniship, qizil naxsha oqushi, xitay kompartiyesige we hökümitige, shi jinpinggha teshekkür sho’arini ünlük oqush shert iken.

Shéng shö xanimning qarishiche, xitay kompartiyesining uyghur élidiki “yépiq terbiyelesh merkezliri” ge xelq’ara jama’et we xitay jem’iyiti jiddiy inkas qayturushi kérekken. Bolmisa, buning netijisi yaxshi aqiwet élip kelmeydiken.

Shéng shö xanim yene mundaq deydu: “bu mesilide uyghurlarning teqdirige diqqet qilishning, ulargha yardem qilishning yene ikki xil yoli bar. Uning biri, xitay chégrasi ichidiki xenzu xelqi. Yene biri, xelq’ara jem’iyet choqum bu mesilide ornidin des turushi kérek. Eger xelq’ara jem’iyet buninggha köz yumsa, bu ishning aqiwiti uyghurlar bilen cheklinip qalmaydu. Chünki, xitayning hazirqi istibdat hökümranliq shekli xitay jem’iyiti teripidin özleshtürülüp boldi. Hazir biz héchqandaq bir rayonni yalghuz déyelmeymiz. Xitayning zor nopusi, iqtisadi, siyasiy, medeniyet, ilmiy we idé’ologiye jehetlerdiki küchi dunyaning hemme yérige yétip bardi. Eger xelq’ara jem’iyet ittipaqliship, uning zorawan herikitini tosmisa bek kéchikidu.”

Shéng shö yene “yépiq terbiyelesh merkezliri” ge xitay jem’iyitining qarshi chiqishi kéreklikini bildürdi. Uning qeyt qilishiche, “eger xitay jem’iyiti uyghurlar, tibetler we mongghullarning derd-elemlirige diqqet qilmisa, özining erkinlik, démokratiye we qanunni qolgha keltürüsh yolidiki kürishide intayin zor tosqunlargha uchraydiken.”

En’gliyening “muhapizetchi” gézitide élan qilin’ghan uyghurlar heqqidiki maqale shu küni yene en’gliyening “xelq’ara soda waqti” gézitide köchürüp bésildi. “xelq’ara soda waqti” géziti bu xewiride uyghur élining “saqchi döliti” dek bashquruluwatqanliqi, “yépiq terbiyelesh merkezliri” diki tutqunlarning milliy we diniy kimliklirini eyibleshke mejburlan’ghanliqini tekitligen.

20-Esir Uyghur Jumhuriyetchilik Idiyesining Shanliq Musapiliri!

Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.

Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.

 RFA/Oyghan

Tarixi menbelerge asaslan’ghanda xitay kompartiyesining 1957-yili 1958-yilliri uyghur diyarida élip barghan “yerlik milletchilik” ke zerbe bérish herikiti emeliyette uyghurlar arisidiki jumhuriyetchilik idiyelirini tazilashtin ibaret bolup, “yerlik milletchi” lik bir siyasiy jinayet türige kirgüzülüp, uning uqum da’irisi “uyghuristan” yaki “sherqiy türkistan” nami astida musteqil yaki xuddi sowét ittipaqining milliy jumhuriyet tüzülmisige oxshash “ittipaqdash jumhuriyet ” qurush, yerlik xelqler özlirini özliri idare qilish, pütün bashqurush hoquqliri milliy kadirlargha ötküzüp bérilish we bashqilar bilen xaraktérlen’gen idi. Bu elwette, xitay kompartiyesi hakimiyiti tiklen’gen 1949-yilidin kéyin uyghurlar arisida peyda bolghan emes, belki qaytidin bash kötürgen jumhuriyetchilik idiyesi bolup, bu xil idiye 1951-1957-yilliri arisida ashkara we yoshurun shekilde, ziyaliylar, awam xelq, hökümet xadimliri hetta xitay kompartiyesi tesis qilghan uyghur aptonom rayonining yuqiri derijilik rehbiri kadirliri arisida otturigha chiqqan idi.

Amérikidiki wudrow wilson merkizi yéqinda élan qilghan 1957-yilidin 12-aydin 1958-yili 4-ayghiche dawamlashqan uyghur aptonom rayonluq partkomning mexsus “yerlik milletchilik” ke zerbe bérishke a’it kéngeytilgen yighini toghrisidiki sowét ittipaqining ürümchi we ghuljidiki konsulxaniliri toplighan doklatlarning mezmunliridin qarighanda, wang énmaw, lü jenrén, abdulla zakirof we bashqa yuqiri derijilik rehbiri shexsler sowét ittipaqi terepke bergen doklatlirida ziya semedi, ibrahim turdi, abduréhim eysa, abduréhim se’idi, es’het is’haqof, seydulla seypullayéf, muhemmedimin iminof we bashqa nazir hem mu’awin re’is derijilik rehbiri kadirlardiki uyghurlarning milliy jumhuriyitini berpa qilish xahishi asasliq “milletchilik idiyesi” süpitide körsitilgen idi. Mesilen, uyghur aptonom rayonluq partkom 6 aygha sozulghan kéngeytilgen yighinning xulasisi süpitide chiqarghan “shinjang uyghur aptonom rayonluq partkomning omumi yighini (kéngeytilgen yighin)ning ziya semedi, ibrahim turdi, abduréhim eysani partiyedin chiqirish qarari” namliq 1958-yili, 28-aprél künidiki höjjitide mezkur üch shexsning atalmish “jinayetliri” ning “uyghuristan jumhuriyiti”, “sherqiy türkistan jumhuriyiti”, yaki “uyghur jumhuriyiti” qurushni telep qilghanliqi eng aldinqi orun’gha tizilghan idi. Eyni waqittiki shinjang pédagogika institutining oqughuchisi, “esheddiy milletchi” dep kompartiyedin qoghlap chiqirilip nazirliq wezipisidin qaldurulghan ziya semedining oghli, hazir qazaqistanda yashawatqan zhurnalist riza semedining éytishiche, “uyghuristan jumhuriyiti” qurush idiyesige ige dadisi ziya semedi, ibrahim turdi we bashqa erbablar jazalan’ghandin kéyin uyghurlar arisidiki bu xil “milletchilik” idiyelirini tazilash herikiti pütün uyghur diyari miqyasida shuningdin kéyin taki 1959-yilighiche élip bérilip, aliy mektep oqutquchi-oqughuchiliri, ziyaliylar we bashqa sahelerdiki milletchilik xahishidiki kishiler pash qilinip zerbe bérildi.

Riza semedining éytishiche, shu qétimliq zerbe bérish herikiti emeliyette uyghurlar arisida 20-esirning bashliridin étibaren dawamliship kéliwatqan öz milliy jumhuriyitige ige bolush idiyesining xitay kompartiye hakimiyiti teripidin tüp yiltizidin tazilash meqset qilin’ghan heriket idi. Xitay menbeliride körsitilishiche, shu qétimliq herikette 1600 din artuq kishi “yerlik milletchilik” qilmishi bilen jazagha uchrighan.

Tarixi menbelerge asaslinip, dewrlerge bölgen de, uyghur milletperwerliri arisidiki jumhuriyetchilik idiyelirini 1949-yilidin ilgiri we kéyinki dewrge ayrishqa bolidu. 1949-Yilidin ilgiri uyghurlar bashqa xelqler bilen birlikte ikki qétim sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan idi.

Bu mesililer, jümlidin uyghur jumhuriyetchilik idiyelirining tereqqiyat jeryani we bésip ötken musapiliri heqqide qazaqistandiki tarixchi qehriman ghojamberdi we turan uniwérsitéti proféssori ablet kamalof öz qarashlirini bayan qildi. Qehriman ghojamberdi bolsa, 1951-yilidiki uyghur milletperwerlirining “51 chiler” herikitini eslise, doktor ablet kamalof uyghur jumhuriyiti idiyesining aldi bilen 1920-1921-yilliri abdulla rozibaqiyéf qatarliqlar teripidin otturigha qoyulghanliqi we ulardiki “uyghuristan” ghayisi heqqide toxtaldi.ümidwar

Tepsilatini yuqiridiki awaz ulinishidin anglighaysiz.

Terbiyelesh Lagiri Emes Yighiwélip Jazalash Lagiri!

Yépiq Terbiyelesh Lagérliri Zira’etke Zeherlik Dora Chéchishqa Oxshaydu.

—-  Ju xeylun

 

Ikki neper xitay saqchisining

Ikki neper xitay saqchisining “terbiyelesh merkizi” ning aldida turghan körünüshi. 2017-Yili 2-noyabir, korla.

 AP Photo/Ng Han Guan

Qeshqer chasa amanliq bashqarmisining mudiri muxbirimiz bilen élip barghan söhbiti dawamida nöwette uyghur aptonom rayonida dawam qiliwatqan “yépiq terbiyelesh” ning pat arida axirlashmaydighanliqi heqqidiki perizini otturigha qoydi. U, uyghur aptonom rayonluq partkomning siyasiy-qanun’gha mes’ul mu’awin sékrétari ju xeylunning bir qétimliq nutqida, uyghur diyarida élip bériliwatqan “yépiq terbiyelesh” xuddi “yawa öt-chüplerni yoqitish üchün zira’etlerge dora chachqan’gha oxshash bir ish” dégenlikini ilgiri sürdi.

Melum bolushiche, 21‏-esirdimu “terbiyelesh merkizi” namidiki bir jaza lagérining mewjutluqi heqqidiki xewerlerdin bezi chet’ellik anglighuchi we oqughuchilar gumanlanmaqta؛ yene beziler bolsa xitay da’irilirining bundaq bir jaza lagérini qandaq bir mentiqe, qandaq bir eqliy xulasige asasen zörür we toghra tapqanliqigha heyran qalmaqta. Shunga biz ziyaretlirimiz dawamida, bu nuqtidimu éniqlima élip barduq.

Qeshqer chasa amanliq mudirining déyishiche, da’iriler birqanche yildin buyan üzlüksiz qattiq zerbe dolquni élip barghan bolsimu, qarshiliq heriketlirini tosup bolalmighan. Téximu muhimi, bu qattiq zerbe bérish dolqunliri bir türküm kishilerning ölümi we zor bir türküm kishilerning türmige tashlinishni keltürüp chiqarghan bolsimu, emma kishilerning siyasiy idiyeside hökümetke mayilliq shekillenmigen. Eksiche, milliy we diniy héssiyati barghanséri kücheygen we kéngeygen. Netijide da’iriler atalmish “üch xil küch” lerni tallap zerbe bérishning ornigha, ene shu küch yétilip chiqqan menbeni – uyghur jem’iyitini omumyüzlük “terbiyelesh” ni toghra tapqan.

Qeshqer chasa amanliq mudirining özi qatnashqan yighin we körgen téléwiziye nutuqliridin éside qélishiche, uyghur aptonom rayonluq partkomning siyasiy-qanun’gha mes’ul mu’awin sékrétari ju xeylun bir qétimliq nutqida nöwette uyghur rayonida dawam qiliwatqan “yépiq terbiyelesh” herikitini yawa ot chöplerni yoqitish üchün zira’etlerge dora chéchishqa oxshatqan.

Özining qeshqerdiki bir qisim siyasiy-qanun erbabliri bilen qoyuq munasiwiti barliqi, bolupmu qanun sahesidikilerning zor ishenchi we himayisige ige ikenlikini tekitligen qeshqer chasa amanliq mudiri, da’irilerning bu atalmish “terbiyelesh” ni 100 pirsent omumlashturushni pilanlawatqanliqini eskertti. Bu amanliq mudiri yene da’irilerning rayonning muqimliq weziyitidin bu derijide endishe qilishining yolluq ikenlikini tilgha aldi.

Gérmaniyede yashawatqan uyghur pa’aliyetchilerdin ümid agahi ependi, ju xeylunning “yépiq terbiyelesh” ni dora chéchishqa oxshitishi üstide mundaq pikir bayan qildi: “bu qandaqtur atalmish ‘üch xil küch’ lergila zerbe bérishni emes, belki pütün uyghur millitini hujum nishani, hetta yoqitish nishani qilghanliqining ashkara bayani we étirap qilinishidur.”

Ümid agahi ependining qarishiche, xitayning uyghur millitini omumyüzlük halda hujum nishani qilghanliqi yéngi ehwal emes, emma uning bu suyiqest heriketlirini perdazlap ketmesliki diqqetke sazawerken.

Ju xeylunning bu sözini “bir milletni kolléktip jazalash we étnik qirghinchiliq chaqiriqi” dep chüshinishke bolidighanliqini ilgiri sürgen ümid agahi ependi, bu chaqiriq we “yépiq terbiyelesh” herikitini xitay hakimiyitining ghaljirlashqanliqi, öz hakimiyitige bolghan ishenchining ajizlashqanliqining ipadisi, dep körsetti.