Erkinlik Sariyi “Dunya Erkinlik Doklati” ni Élan Qildi

freedom-house

Melum soda-sétiq bazirining aldidiki tekshürüsh ponkiti. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.

 AP Photo/Ng Han Guan

Amérikidiki kishilik hoquq organliridin erkinlik sariyi seyshenbe küni 2018-yilliq dunya erkinlik doklatini élan qildi.

Herqaysi döletlerning ötken bir yil ichidiki erkinlik weziyiti bahalap chiqilghan doklatta, xitayning erkinlik weziyitide jiddiy chékinish bolghanliqi jümlidin uyghurlargha qiliniwatqan bésimning hessilep örligenliki tilgha élindi.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, seyshenbe küni, amérikidiki “erkinlik sariyi” her yili bir qétim élan qilidighan “dunya erkinlik doklati” ni élan qildi. Xitay bu yilliq doklattimu ilgiriki yillargha oxshash “erkin bolmighan” döletler qataridin orun alghan. U, siyasiy hoquq jehette 7 din ibaret eng töwen nomurni alghan. Omumiy erkinlik jehette eng yuqiri bolghan 100 nomurdin aran 14 nomurgha érishken.

Doklatning xitaygha a’it qismida körsitilishiche, xitay dölet re’isi shi jinpingning 19‏-qurultayda barliq hoquqlarni öz qoligha merkezleshtürüshi bilen xitay puqralirining türlük siyasiy hoquqliri yenimu qattiq depsende qilin’ghan, axbarat-uchur yenimu qattiq cheklime astigha élin’ghan. Yuqiri pen-téxnikiliq nazaret sistémiliri qattiq kücheygen. Ijtima’iy teshkilatlar, din’gha ishen’güchiler bolupmu balilarning din’gha ishinishi qattiq cheklimige uchrighan.

Erkinlik sariyi doklatida xitayda bésim omumyüzlük kücheygen bir shara’itta uyghur élidiki weziyetning yenimu éghirlap mangghanliqini bildürgen. Uningda mundaq déyilgen:
“shinjangdiki eslidila nahayiti zor bolghan herbiy küch yenimu zoraytildi. Insanlarning pikir qilish, erkin sayahet qilish, din’gha ishinish hoquqlirigha qiliniwatqan bésimning küchi we da’irisi peqet uyghurlarghila tesir körsitishtin halqip, qazaq qatarliq bashqa musulman milletlergiche yétip bardi”.

Erkinlik sariyining tetqiqatchisi sarah kuk xanim bügün doklat munasiwiti bilen bizge qilghan sözide, yuqiri pen-téxnikining uyghur élidiki nazaret we teqibni yenimu éghirlashturuwetkenlikini bildürdi. U mundaq dédi :

“shinjangdiki weziyet alliqachan éghir idi. Emma u yuqiri pen-téxnikining qollinilishi bilen uyghur élidiki bésim yene bir baldaq örlidi déyishke bolidu. Shinjangdiki nazaret we teqib sistémiliri kishilerning xususiy da’irilirigiche bösüp kirdi. Mesilen, da’iriler kishilerning qol téléfonlirighiche tekshürüp, ularni téléfonida bashqilar bilen qilishqan parangliri seweblik tutqun qildi. Jümlidin bundaq yuqiri téxnika arqiliq nazaret qilish uyghur élide kishilerning xususiyliqighiche bösüp kirdi. Nöwette nurghun kishiler shinjangda sinaq qilin’ghan bundaq tedbirlerning yéqin zamanda pütün xitaygha kéngiyidighanliqini mölcherlimekte”.

Erkinlik sariyi doklatida yene, uyghur élidiki “yépiq terbiyelesh merkezliri” nimu tilgha élip, hazir qanun’gha pütünley xilap bolghan bundaq siyasiy terbiyelesh merkezliride minglighan kishining tutup turuluwatqanliqini bildürgen. Sarah kuk xanim bu heqte toxtilip, xitayda “qara türme” qatarliq qanunsiz tutup turush orunliri bar bolsimu, emma ularning héchqaysisining uyghur élidiki “yépiq terbiyelesh merkezliri” dek keng kölemlik we qattiq emeslikini bildürdi.

U sözini dawam qilip: “shinjangda bésimning alliqachan intayin qattiqliqni nezerde tutqanda bundaq orunlar teshkil qilidighan xetermu zor bolidu. Chünki bu orunlarda kishilerning uzun muddet qanunsiz tutup turulush, ten jazasigha uchrash éhtimalliqi mewjut we bu shinjangdiki kishilik hoquq weziyitini yenimu éghirlashturmaqta” dédi.

Amérika uyghur birleshmisi re’isi ilshat hesen ependi bolsa uyghurlarning hazir eng eqelliy hoquqliriningmu éghir zerbige uchrawatqanliqini bildürdi. U sözide, uyghurlar üstidiki bésim artip, hetta özining chet’ellerde turushluq perzentliri, uruq-tughqanliri bilenmu télifonlishalmaydighan halgha kélip qalghanliqini bildürdi.

Doklatta körsitilishiche, xitay memliket ichide bésimni qattiq kücheytkendin sirt, xelq’aradiki tesirini ashurush üchünmu köp heriket qilghan. U, bashqa döletlergimu tesir körsitidighan teshwiqat apparatliri we axbaratni kontrol qilish apparatlirini qurup chiqqan. Özining iqtisadiy tesiri we bashqa tesirliri arqiliq awstraliye, yéngi zélandiye qatarliq döletlerning démokratiyesige tesir körsitishke urun’ghan. Sherqiy jenubiy asiya we afriqidiki bésim ishletküchi döletlerni diplomatik we maddiy yardemler bilen qollighan.

Erkinlik sariyining qarishiche, dunyaning erkinlik weziyitide omumyüzlük chékinish bolghan bolup, erkinlik krizisining chongqurlishishidiki seweblerning biri dunya démokratiyesige yolbashchiliq rolini oynap kéliwatqan amérika hökümitining öz rolini jari qildurmasliqi bilen munasiwetlik iken. Ular, amérikining kishilik hoquqtin ibaret qimmet qarashni amérika tashqi siyasitidiki muhim amillarning biri qilishqa tutqan sus mu’amilisining rusiye we xitaydin ibaret bu ikki döletning dunya miqyasida démokratiyeni ajizlashturush heriketlirini kücheytishi we hetta özining diktator réjimini bashqa döletlerge yéyishigha yol échip bergenlikini bildürgen.

Erkinlik sariyi doklatida xitay we rusiyening bundaq tesir körsitish heriketlirige qarshi tedbir almighanda buning amérika qatarliq démokratik döletler we ularning erkin puqralirighimu tesir körsitidighanliqini eskertip: “herqaysi démokratik döletler rehberliri we puqraliri öz dölitining we puqralarning erkinlikini qoghdap qélish üchün choqum bashqa döletlerdiki puqralarningmu erkinlikini qoghdashqa kapaletlik qilishi kéreklikini tonup yétishi kérek. Yersharilishishning mahiyiti shuki, bizning teqdirimiz bashqilarning teqdiri bilen chemberchas baghlan’ghan” dégen.Irade

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: