Uyghurilidiki “Merkezleshtürüp Jazalash Lagéri” Xelq’ara Taratqularning Diqqitini Qozghimaqta!

MpPoWtFTQqfbPlo-800x450-noPad

Yéqinda yerlik da’iriler radiyomizgha qeshqerning özidiki “terbiyelesh merkezliri” gha az dégende 120 ming uyghurning solan’ghanliqini bildürgen. Bu sanliq melumat xelq’ara axbarat wasitilirining diqqitini tartqan.

En’gliyening nopuzluq taratquliridin “muhapizetchi” géziti peyshenbe küni maqale élan qilip, kishilik hoquq teshkilatlirining bu sanliq melumatni ishenchlik dep qarawatqanliqini ilgiri sürgen. “muhapizetchi” géziti radiyomizning uchurini neqil keltürüp, mawzédüng dewridiki siyasiy özgertish lagérlirini eslitidighan bu orunlarning pütkül rayonni qaplap ketkenliki, shara’iti qista-qistang hem meynetchilikke tolghan bu lagérlarning tutqunlar bilen toshup ketkenlikini tekitligen.

“muhapizetchi” gézitining qeyt qilishiche, kishilik hoquqni közitish teshkilatining xongkongda turushluq xadimi maya wang “yépiq terbiyelesh merkezliri” diki tutqunlarning ishenchlik sanliq melumatigha érishish mumkin bolsimu, biraq qeshqerdiki “terbiyelesh merkezliri” ning özidila 120 ming uyghurning tutup turuluwatqanliqini ishenchlik, déyishke bolidu, dégen.

Xitay hökümiti hazirgha qeder uyghur élidiki her qaysi “yépiq terbiyelesh merkezliri”da tutup turuluwatqan tutqunlarning omumiy sanini élan qilip baqmidi.”muhapizetchi” gézitining qeyt qilishiche, kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki maya wang nopusi 22 milyonluq uyghur rayonida 800 mingdek kishining “yépiq terbiyelesh merkezliri” de yétiwatqanliqini ilgiri sürgen. Lékin maya wang “muhapizetchi” gézitige bergen uchurida, “yépiq terbiyelesh merkezliri” ni “kishiler dawamliq kirip turidighan, emma héchkim chiqalmaydighan qarar öngkürge oxshaydu,” dégen.

Kanadadiki xitay öktichi, xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti tinchliq komitétining mu’awin re’isi shéng shö xanim, “yépiq terbiyelesh merkezliri” ni natsistlarning yighiwélish lagérlirigha oxshitip, uning perqi “bu lagérlarda peqet siyasiy zeherlesh élip baridu,” dédi.

U mundaq deydu: “xitay kompartiyesining bu xil ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ ni qurushi manga derhal eyni yillardiki gérmaniye fashistlirining gaz bilen zeherlesh öylirini eslitidu. Bezi gaz bilen zeherlesh öyliride kishiler öltürülidu, déyishi mumkin. Lékin kompartiyening hazirqi ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ kishilerni solap, kallisini yuyidu. Emeliyette buning ünümi oxshash. Ular uyghurlarni bu lagérlargha solap, ularni kompartiye arzu qilghan, kompartiye ümid qilghan kishiler qilip özgertidu. Eger bu kishiler bir küni ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ din chiqsa, ula hergiz burunqi kishiler bolalmaydu. Ular idiyewi-ang, oy-pikir we ish herikitide xitay kompartiyesi arzu qilghan shekilge maslishidu. Shunga, xitay kompartiyesining ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ siyasiy zeherlesh öyidur.”

Xitay da’irilirining uyghurlarni keng kölemlik “yépiq terbiyelesh merkezliri” ge solishining uyghur jem’iyiti we kishilerning kündilik turmushigha körsetken tesiri kishilik hoquq teshkilatlirini endishige sélip keldi. Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sarah kuk xanim “yépiq terbiyelesh merkezliri” ning nurghun uyghur a’ililerni intayin qiyin ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ ning kishilik turmushidiki eng zor tesiri, tutqun qilinip bu orunlargha solan’ghan kishiler bek köp. Eger siz bezi rayonlarda nopusning 10 pirsentini minglighan kishini tutqun qilip solisingiz, bu her sahege tesir körsitidu. Buning iqtisadi jehettiki tesirige kelsek qaysi dukan, qaysi réstoranning qachan échilishi shuninggha baghliq bolup qalidu. Bir a’ilining asasliq kirim menbesi bolghan bir kishini élip kétip solap qoysingiz, uning bu a’ilisige tesir qilishi muqerrer. Hazir bu ehwal yüz bériwatidu. Bezi a’ililerde ata-ana her ikkilisi tutqun qilinip, balilar qaranchuqsiz qalidighan ehwallar barliqqa keldi.”

Sarah kuk xanim yene “yépiq terbiyelesh merkezliri” diki kishilerning pütünley qanunsiz tutqun qilin’ghanliqi, uning xelq’ara qanunlargha xilap ikenlikini bildürüp, bu orunlarning ten jazalirigha yol achidighanliqini agahlandurdi.

Sara kuk xanim mundaq deydu: “bu yerdiki halqiliq mesile shuki, bu orunlar qanundin halqighan tutup turush merkezliridur. Bu orundiki kishiler pütünley xalighanche tutqun qilin’ghan. Ula özlirining qachan qoyup bérilidighanliqini bilmeydu. Shundaqla héchqandaq jinayet sadir qilghan kishiler emes. Bu orunlar xelq’ara kishilik hoquq qanunlirigha xilap, ular xalighanche tutqun qilishning tipik misallirigha wekillik qilidu. Bu xil ‘yépiq terbiyelesh merkezliri’ kishilerni xarlash we ten jazasi bérishning yolini achidu. Shunga, bu orunlar xelq’ara kishilik hoquq ölchemlirige xilap bolupla qalmay, u yene xitay özi qol qoyghan xelq’ara ten jazasigha qarshi turush ehdinamisigimu xilap.”

Uyghur ilidiki “yépiq terbiyelesh merkezliri” de yétip chiqqan bezi guwahchilarning ashkarilishiche, bu lagérlar herbiy tüzüm bilen bashqurulidighan bolup, lagérda xitay tilini ishlitishi, heptide bir qétim munchigha kirishi, aghrip qalsa özining pulida dawalinishi, her küni kech sa’et 12 de uxlishi, etigen sa’et 6 de qopushi, her küni bayraq chiqirishqa qatnishishi we dölet shé’iri oqushi shert iken. Kündilik pa’aliyetlerde, her küni qanun-siyaset, wetenperwerlik derslirige qatniship, qizil naxsha oqushi, xitay kompartiyesige we hökümitige, shi jinpinggha teshekkür sho’arini ünlük oqush shert iken.

Shéng shö xanimning qarishiche, xitay kompartiyesining uyghur élidiki “yépiq terbiyelesh merkezliri” ge xelq’ara jama’et we xitay jem’iyiti jiddiy inkas qayturushi kérekken. Bolmisa, buning netijisi yaxshi aqiwet élip kelmeydiken.

Shéng shö xanim yene mundaq deydu: “bu mesilide uyghurlarning teqdirige diqqet qilishning, ulargha yardem qilishning yene ikki xil yoli bar. Uning biri, xitay chégrasi ichidiki xenzu xelqi. Yene biri, xelq’ara jem’iyet choqum bu mesilide ornidin des turushi kérek. Eger xelq’ara jem’iyet buninggha köz yumsa, bu ishning aqiwiti uyghurlar bilen cheklinip qalmaydu. Chünki, xitayning hazirqi istibdat hökümranliq shekli xitay jem’iyiti teripidin özleshtürülüp boldi. Hazir biz héchqandaq bir rayonni yalghuz déyelmeymiz. Xitayning zor nopusi, iqtisadi, siyasiy, medeniyet, ilmiy we idé’ologiye jehetlerdiki küchi dunyaning hemme yérige yétip bardi. Eger xelq’ara jem’iyet ittipaqliship, uning zorawan herikitini tosmisa bek kéchikidu.”

Shéng shö yene “yépiq terbiyelesh merkezliri” ge xitay jem’iyitining qarshi chiqishi kéreklikini bildürdi. Uning qeyt qilishiche, “eger xitay jem’iyiti uyghurlar, tibetler we mongghullarning derd-elemlirige diqqet qilmisa, özining erkinlik, démokratiye we qanunni qolgha keltürüsh yolidiki kürishide intayin zor tosqunlargha uchraydiken.”

En’gliyening “muhapizetchi” gézitide élan qilin’ghan uyghurlar heqqidiki maqale shu küni yene en’gliyening “xelq’ara soda waqti” gézitide köchürüp bésildi. “xelq’ara soda waqti” géziti bu xewiride uyghur élining “saqchi döliti” dek bashquruluwatqanliqi, “yépiq terbiyelesh merkezliri” diki tutqunlarning milliy we diniy kimliklirini eyibleshke mejburlan’ghanliqini tekitligen.

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: