Amérika Dölet Ishliri Ministirliqi Uyghurlarning Weziyiti we Arzu-Teleplirini Soridi

Amérika dölet ishliri ministirliqi uyushturghan söhbet yighinida uyghurlarning weziyiti üstide melumat bériwatqan zubeyre xanim. 2018-Yili 30-yanwar. Washin'gton, amérika.

Amérika dölet ishliri ministirliqi uyushturghan söhbet yighinida uyghurlarning weziyiti üstide melumat bériwatqan zubeyre xanim. 2018-Yili 30-yanwar. Washin’gton, amérika.

 uhrp.org

30-Yanwar küni, amérika dölet ishliri ministirliqining démokratiye, kishilik hoquq we emgek bölümining orunlashturushi bilen dini erkinlik mesilisini chöridigen asasta bir söhbet yighini échildi. Bu söhbet yighinigha uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre xanim uyghurlarning weziyiti üstide melumat bérishke teklip qilin’ghan. Zubeyre xanim söhbette uyghurlar nöwette duch kéliwatqan riqabetler bilen birlikte ularning amérikidin kütidighan ümidlirini otturigha qoyup ötti.

30-Yanwar küni etigen sa’et 9 da amérika dölet ishliri ministirliqi démokratiye, kishilik hoquq we emgek bölümining xelq’ara dini erkinlik ishxanisi bashliqi den xoltrupning riyasetchilikide uyghurlar, birmadiki rohéngga musulmanliri we wiyétnam xelqining dini erkinlik weziyiti üstide bir söhbet yighini uyushturuldi. Söhbet yighinigha uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre xanim, wiyétnamliq kishilik hoquq pa’aliyetchisi doktor naguyan dingtang we shundaqla rohéngga musulmanlirini tetqiq qilip kéliwatqan tetqiqatchi doktor azim ibrahim qatarliqlar teklip qilin’ghan bolup, bu söhbet yighini féysbuk we twittér arqiliq neq meydandin tarqitildi.

Den xoltrup ependi söhbet yighinining kirish sözide bügünki bu yighinni tonushturup dunya döletlirining 24 pirsentide éghir dini erkinlik mesilisi barliqi, jümlidin dunya nopusining 74 pirsentining mana bu döletlerde yashaydighanliqini bildürdi. U, amérika hökümitining dunyaning herqaysi jaylirida yüz bériwatqan éghir dini bésim we cheklime siyasetliridin endishe qilip kelgenliki, oxshimighan dinlarning ortaq mewjutluqi we her bir shexsning tosalghusiz öz dinini yashash we yashitish hoquqi kapaletke ige qilin’ghandila andin tinch we muqim dunya yaratqili bolidu, dep qarap kelgen amérika hökümitining dunyaning herqaysi jayliridiki démokratik dölet hökümetliri we ijtima’iy teshkilatlar bilen bu mesilide hemkarliship kelgenlikini, mana bu seweblik bügün yuqiridiki ijtima’iy teshkilat pa’aliyetchiliri wekillirining öz aghzidin ular duch kéliwatqan mesililerni anglitish üchün bu söhbetning uyushturulghanliqini ipadilep ötti.

U aldi bilen sözni zubeyre xanimgha bérip, uyghurlar üchün dini erkinlikning ehmiyitini soridi. Zubeyre xanim sözide dinning bir milletning tarixi, kimliki we medeniyitining bir parchisi bolush süpiti bilen intayin muhimliqini, bolupmu hazirqidek xitay hökümiti uyghurlarning millet süpitide mewjut bolup turushining menbesi bolghan dinigha hujum qilip, uyghurlarni assimilyatsiye qilishqa urunuwatqan bir shara’itta diniy erkinlikning zor ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.

Kéyin den xoltrup ependi zubeyre xanimdin özlirining xizmiti jeryanidiki netijiliri we uchrawatqan riqabetlirini soridi. Zubeyre xanim buninggha bergen jawabida özlirining nöwette bu mesilini xelq’ara sehnide anglitishqa érishkenlikini bir muweppeqiyet dep qaraydighanliqini, emma uyghurlar uchrawatqan riqabetlerning nechche hesse köplükini éytti. U uyghurlar uchrawatqan zulumgha qarshi xelq’ara jem’iyetning sükütte turushini eng chong riqabetlerning biri dep körsetti. Zubeyre xanim yene mundaq dédi: “uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichiliki intayin éghir bir weziyette. Hazir ‘yépiq terbiyilesh merkezliri’ peyda bolup, minglighan kishi bu merkezlerde solinip yatmaqta. Bu terbiyilesh merkezliri uyghurlarning hoquqigha éghir halda xiris peyda qilmaqta. Uning üstige hazir dunyada musulmanlar heqqide omumlashqan köz qarashmu uyghur musulmanlirining dini erkinlik mesilisini otturigha qoyush, dini erkinlikini telep qilishqa riqabet peyda qilmaqta. Xitay hökümitimu uyghurlarning musulmanliqidin paydilinip turup, uyghurlarning herikitini dini esebiylik we térrorluqqa baghlap suyi’istémal qilmaqta.”

Rohéngga musulmanliri tetqiqatchisi doktor azim ibrahimmu bu nuqtida zubeyre xanimgha qétilip, rohéngga musulmanliriningmu del ular musulman bolghanliqi üchün hazirqi xelq’ara weziyette téximu qiyinchiliqqa uchrawatqanliqini bildürdi. Wiyétnamliq pa’aliyetchimu wiyétnam hökümiti xuddi xitay hökümitige oxshash bir partiyelik hökümet bolghanliqi üchün barliq dini guruppilar we dini étiqadlargha, xristi’an muritliri we chérkawlargha zerbe bériwatqanliqini bildürdi.

Arqidin yighin bashqurghuchisi amérika dölet ishliri ministirliqida uyushturulghan bu söhbet arqiliq otturigha qoyulghan mesililerdin xewerdar bolghanliqtin memnun bolghanliqini bildürdi we shundaqla “amérika hökümiti bu xil weziyetni özgertish üchün néme qilishi kérek, biz silerge qandaq yardem qilalaymiz?” dep soridi. Buninggha zubeyre xanim jawab bérip, aldi bilen amérika dölet ishliri ministirliqining xelq’ara jama’etke bashchi bolup, uyghurlargha qiliniwatqan bésimgha bolghan sükütni buzushi kéreklikini tekitlidi. U amérika hökümitining bu mesilidiki meydanining uyghurlar üchün tolimu muhimliqini, chünki eyni waqitta amérika hökümitining bésimi bilen rabiye qadir xanim xitay türmisidin qutulup chiqqanda buning uyghurlar üchün zor ilham bolghanliqini, jümlidin uyghurlarning amérika hökümitidin bundaq qollashni dawamliq körüshni arzu qilidighanliqini shunga amérika hökümitining xelq’aragha yolbashchi bolup xitay hökümitidin uyghur élide boluwatqanlar heqqide so’al sorishi we bésim ishlitishi kéreklikini eskertti.

Zubeyre xanim yuqiridiki söhbet yighini ayaghlashqandin kéyin ziyaritimizni qobul qilip, bu söhbet yighinining tor arqiliq 30 mingdin oshuq kishi teripidin körülgenlikini, uyghur mesilisining amérika dölet ishliri ministirliqida otturigha qoyushning intayin muhimliqini bildürdi.

Amérika uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéskining qarishiche, bu yighinning amérika dölet ishliri ministirliqi teripidin uyushturulghan bolushi intayin muhim iken. U mundaq dédi: “menche bu nahayiti muhim bir pa’aliyet. Chünki bu amérika dölet ishliri ministirliqining sahibxaniliqida ötküzülgen. Bu amérika hökümiti yürgüzidighan tashqi siyasetke belgilik derijide tesir körsitidu. Shunga bu sorunda bir uyghurning hazir uyghurlar duch kéliwatqan weziyetni anglitishi alahide ehmiyetlik. Uning üstige zubeyre xanimning bir ayal kishi bolush süpiti bilen uyghur ayallirining awazi bolushi téximu ehmiyetlik dep qaraymen”.

Hénriy ependi sözide yene, uyghur élide hazir dini hoquq we bashqa hoquqlar qattiq depsende qiliniwatqan we shundaqla del tonulghan uyghur dini ölima muhemmed salih hajimning türmide wapat bolghanliqigha a’it uchurlar chiqiwatqan mushundaq bir jiddiy peytte xelq’ara jama’etning uyghur élide boluwatqanlar heqqide xitay hökümiti anglitiwatqandin perqliq bolghan bir emeliyetni chüshinishi üchün intayin muhimliqinimu qoshumche qildi.irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: