Jenubiy Qirghizistandiki “Tili Üzbékchiliship Ketken” Uyghurlarda Ana Til Qizghinliqi Qozghaldi

Jalal-abad shehiride uyushturulghan uyghur tili kursidin bir körünüsh. 2018-Yili yanwar. Jalal-abad, qirghizistan.

Jalal-abad shehiride uyushturulghan uyghur tili kursidin bir körünüsh. 2018-Yili yanwar. Jalal-abad, qirghizistan.

 RFA/Feruze

Melum bolushiche, xitay hökümitining uyghur élide kücheytip élip bériwatqan uyghur ana tilini cheklesh we uyghur medeniyiti we dinigha chek qoyush heriketlirining eksiche, dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan uyghur jama’iti arisida “uyghur ana tilni qoghdash” qizghinliqi, jümlidin uyghur ana tilini öginish qizghinliqi yuqiri dolqun’gha kötürülmekte iken. Mana buning tesiride, nöwette qirghizistanning jenubidiki jalal-abad wilayitide 19-esirlerde qeshqeriyedin köchüp chiqip, ikki esir jeryanida asasen dégüdek özbékliship ketken, emma öz milliy kimlikini saqlap qalghan az sandiki uyghur jama’etchilikide uyghur tili öginish qizghinliqi qozghalghan. Bu jayda uyghur til kursliri échilghan bolup, bu kurslargha uyghurlar köplep ishtirak qilmaqta, shuningdek yene osh wilayitidiki uyghurlarningmu öz ana tilini öginish telepliri otturigha chiqiwatqanliqi melum.

Yanwar éyining otturisida qirghizistanning jenubidiki jalal-abad shehiride uyghur til kursliri échildi. Kurslar qirghizistan uyghurliri “ittipaq” jem’iyitining teshebbuskarliqida we jalal-abad shehiridiki mezkur teshkilat shöbisining re’isi elishir nasiraxunofning qollap-quwwetlishi bilen, shundaqla qazaqistandin kelgen wetenperwer mu’ellim abdughéni ependining pidakarliq qilishi bilen uyushturuldi. Ana til kurslirigha jalal-abad shehiri we uning etrapliridiki yézilardin kelgen oghul-qiz uyghur oqughuchilar qatnashmaqta.

Melum bolushiche, jalal-abad wilayitide texminen 700 uyghur ahalisi yashaydighan bolup, ular bazar qorghan, no’oken, qochqar-ata qatarliq jaylargha tarqalghan. Bulardin bashqa yene osh wilayitining qarasu nahiyisi, qeshqer-qishlaq yézisi we osh shehiridimu xéli köp sanda uyghur ahalisi yashimaqta. “ittipaq” gézitining bash muherriri ekberjan bawudunof, kurslarning échilishi we oqush qoralliri toghrisida toxtilip munularni körsetti: “biz uzun waqittin béri jalal-abadqa ‘ittipaq’ gézitini köprek ewetelmeywatimiz, chünki jalal-abadtiki kishiler, biz uyghurche oquyalmaymiz dep yürgen, shunga ashu yerde bir ana til kursi échish kérek bolup qalghan idi. Yéqinda qazaqistandin méning abdughéni inim kélip, xelqim üchün yaxshiraq bir ish qilsam bolatti, dédi, shuning bilen men uninggha özgen, jalal-abad, osh sheherlirige bérip öz tilini untup ketken kishilerge uyghur tili we uyghur yéziqini oqutung désem, u maqul, dédi. Biz uni artiq haji bilen uchrashturduq we artiq hajimning munasiwiti bilen abdughénini jalal-abadqa ewettuq. Kitablarni men berdim, u wetende oqup kelgen we uyghur tilini yaxshi bilidighan adem idi. Shundaq qilip, u uyghur tilni oqutushni bashlidi.”

Jalal-abad uyghur ahalisi ana tilini öginishke bashlighanliqigha nahayiti xushal bolup, tirishchanliq bilen kirilche uyghur élipbesi we uyghur kona yéziqini öginiwatidu. Oqughuchilar bir qanche guruppigha ayrildi, yeni, qizlar we oghullar ayrim öginiwatidu. Kurslarda peqet jalal-abad shehiridin emes, uning etrapliridiki yézilardinmu oqughuchilar bar. Uyghur til öginiwatqan oqughuchilarning biri rabiye sangilowa uyghur tili we kona yéziqini öginishning özining chong bir arzusi ikenlikini hem jalal-abad ahalisi uyghur til oqutquchisidin nahayiti xursen boluwatqanliqini bildürdi.

Abdughéni ependi peqet ana til emes, belki yene uyghur medeniyiti, örp-adetlirinimu jalal-abad ahalisige tonushturmaqta. U, uyghur tili ögen’güchilerge uyghur tilidiki bir qisim shé’irlar we naxshilarni oqup bérishnimu öz programmisigha kirgüzgen.

Jalal-abad shehiridiki “ittipaq” shöbisining re’isi elishir nasiraxunof jama’etchilikning bu ana til kurslirini uzun waqitlardin buyan kütüwatqanliqini we buningdin xoshalliniwatqanliqlirini körsitip, bu kurslardin kütken netijilerni sözlep ötti.

Jalal-abadta uyghur tili ögitiwatqan abdughéni ependi özining uyghur tili dersi ötüsh jeryanida hés qilghanliri, özidin uyghurche öginiwatqanlarning ehwali we buningdin kéyin qilmaqchi bolghan pilanliri heqqide toxtaldi.

Tarixiy weqeler tüpeyli qirghizistanning jenubidiki wilayetlerde yashawatqan uyghurlar, öz ana tili, tarixi we medeniyitini öginishtin mehrum qaldurulghan. 20-Esirning 30-yilliri yürgüzülgen stalin rehberlikidiki sowét ittipaqining xata milliy siyasiti tüpeylidin perghane wadisidiki, jümlidin osh we jalal-abad wilayetliridiki zor sandiki uyghurlar özlirini özbék dep yazdurghan we bara-bara uyghur tilini untup, pütünley özbékche qollinidighan ehwalda qalghan idi. Bu ana til kursi öz tilini untup ketken uyghur jama’itining öz tili we medeniyitini eslige keltürüshi üchün paydiliq iken. féruze

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: