UyghurÉlidiki “Saqchi Dewliti” We Uning Heriketlendürgüch Küchliri

Bir uyghur ösmürning kochidiki xitay qoralliq armiyesining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2099-Yili 16-iyul, ürümchi.

Bir uyghur ösmürning kochidiki xitay qoralliq armiyesining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2099-Yili 16-iyul, ürümchi.

 AP Photo/Elizabeth Dalziel

Ötken yilidin buyan uyghur diyarining ismi-jismigha layiq bir “saqchi döliti” bolup qalghanliqi gherb dunyasidiki taratqularda qiziq nuqtilarning biri bolup keldi. Halbuki, buningdiki négizlik heriketlendürgüch amillar yenila kishilerning nezer-étibaridin chette qéliwatqanliqi melum. Bu munasiwet bilen bir qisim mutexessisler ziyaritimizni qobul qilip, bu heqtiki qarashlirini anglarmenler diqqitige sundi.

Nöwette gherb dunyasidiki axbarat saheside qiziq nuqta boluwatqan bir hadise mewjut. U bolsimu pütün dunya 21-esirdiki eng yéngi pen-téxnika netijiliridin paydilinip öz puqralirining turmush sewiyesini ashurushqa tirishiwatqan bir weziyette xitayda bu xildiki yuqiri pen-téxnika wasitilirining puqralarni téximu ünümlük nazaret qilishqa tetbiqlinishidur. Gérmaniyediki “yawropa medeniyiti we ilahiyet instituti” ning oqutquchisi, doktor adryan zénzning bügün élan qilin’ghan maqaliside del ene shu mesililer muhakime qilin’ghan.

Maqalida körsitilishiche, 2000-yilliri herqaysi ellerdiki mutexessisler xitaydiki saqchilar bilen puqralarning san jehettiki nisbitini asas qilip turup, “xitayda hergizmu saqchilarning sani éhtiyajdin éship kétidighan ehwal bolmaydu,” dep yekün chiqarghan. Uyghur diyari bilen birqeder tonushluqi bolghan mutexessislerning biri, isra’iliyediki hayfa uniwérsitétining proféssori isak shixormu 2004-yili “uyghur diyaridiki amanliq küchliri san yaki süpet jehette mezkur rayondiki jiddiy ehwallargha taqabil turush éhtiyajini qamdashtin yiraq” dep otturigha qoyghan.

Derweqe, 2009-yilidiki “5-iyul ürümchi weqesi” din kéyin xitay hökümitining uyghur diyaridiki rehberlik guruhi mundaq bir ehwalni bayqighan: rayon tewesidiki ahaliler olturaq rayonining tashqi chégralirini saqlawatqan xitay qoralliq qisimliri rayon tewesidiki qarshiliq heriketlirini tézdin basturushqa qadir bolalisimu, ular héchqachan bu xil qarshiliqlarni yüz bérishtin burun bayqap bolalaydighan olturaq rayon saqchilirining rolini oyniyalmighan. Buning bilen 2016-yili “tibettiki hemme jinayetchilerni saqchi qiliwetken” chén chu’en’go ürümchige yötkep kélin’gen. U bolsa wezipige olturupla yüz minglap yardemchi saqchi qobul qilghan.

Netijide 2017-yilining axirigha kelgende uyghur diyari yer sharidiki saqchilarning nisbiti eng yuqiri rayon’gha aylinip qalghan. Maqale aptorining sanliq melumatlar asasida chiqarghan yekünige qarighanda, hazir uyghur diyaridiki her yüz puqragha toghra kélidighan saqchilarning sani1989-yili sabiq sherqiy gérmaniye jumhuriyiti yoqilish harpisidiki rékordtinmu éship ketken. Shuning bilen birge uyghur diyarida dunyaning eng aldinqi sewiyesidiki yuqiri pen-téxnika wasitilirini asas qilghan nazaret sistémisi berpa qilin’ghan. Bu jehette uyghur diyarining sewiyesi xitayning eng tereqqiy qilghan, dep qarilidighan sherqtiki déngiz boyigha jaylashqan ölkiliridin nechche hesse éship ketken.

Doktor adryan zénz uyghur diyarida otturigha chiqqan bu pewqul’adde ehwalning sewebi heqqide toxtalghanda buningda ikki sewebning muhim orun tutidighanliqini tekitleydu. Uning qarishiche, buningda xitay hökümitining hakimiyet chüshenchisidiki hemmila nersini öz kontrolluqida tutush xahishi muhim rol oynighan. U bu heqte söz qilip mundaq deydu: “xitaylar omumen hemmila nersini kontrol qilghili bolidu, dep qaraydu. Biz sin’gaporgha qarap baqayli: sin’gapor tipik xitay medeniyitini asas qilghan bir dölet, u jayda ular hemmila nersini nahayiti mukemmel rewishte kontrol qilghan. Emdi xitaygha qarap baqayli: derweqe, xitay nahayiti chong, bashni aghritidighan mesililermu köp bir dölet. Emma bu jaydiki xitay medeniyitide ‘hemmila nersini kontrol qilghili bolidu hemde kontrol qilish zörür’ dep qarilidu. Shu sewebtinmu nöwette ular kontrol qilghanséri téximu bek kontrol qilghusi kélidighan, hemmila qatlamni nazaret qilidighan, buninggha pul we pen-téxnika dégenni bolushiche serp qilidighan bir xahishqa meptun bolup kétiwatidu. Shu sewebtin hazir shinjanggha qaraydighan bolsaq, 2017-yilining axirigha kelgende bu jayda tarixta misli körülmigen bixeterlik tedbirliri élinip boldi. Emma bu tedbirler öz waqtida xotende yüz bergen üch qétimliq palta-pichaq hujumlirini tosup qalalmighan. Shunche qattiq kontrolluq méxanizmlirini ornitip bolghan xitay hökümiti néme üchün bu hujumlarning aldini élishqa qadir bolalmidi? chünki bu hujumlar pilanliq teshkillen’gen térrorluq hujumliri emes idi. Eger shundaq bolghan bolsa paylaqchiliq we tekshürüsh usulliri arqiliq ularning némilerni teshkillewatqanliqi hemde némilerni pilanlawatqanliqini aldin bayqiwalghan bolatti. Emma hazir ularning qiliwatqanliqi peqet sewdayilarche xelqqe zulum sélishtin bashqa nerse emes. Ularning érishiwatqanlirimu derweqe shuninggha munasip qayturma jawab boluwatidu.”

Emma doktor adriyanning qarishiche, bu xildiki “böshüktiki balighiche” hemmini nazaret qilish usuli dawamliq muweppeqiyetlik boluwermeydiken. Shuning bilen birge bu xildiki chékidin ashqan kontrolluq xahishi herqachan tetür aqiwetke seweb bolidiken. U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: “roshenki, buningda ular barghanséri xelqni özlirige düshmen qiliwatidu. Eng normal puqralarghiche düshmen’ge aylanduruluwatidu. Héchqachan ashqunluqqa giriptar bolmighan xelq hazir barghanséri ashqunluqqa éghip kétiwatidu. Bu bolsa del ashu xil ziyade qattiq kontrolluqning netijisidur. Buni (her waqit partlap kétishi mumkin bolghan) porux sanduqi yaki bomba déyishke bolidu. Hazir zor kölemlik kolléktip kötürülüshni démey turayli, peqet ayrim shexslerning qarshiliqini dégendimu, bundaq hadisiler herqachan, her yerde körülüshi tamamen mumkin. Emdi bular unche köpmu yüz bermise kérek. Chünki hazir uyghurlarning zor kölemlik birer qozghilangni teshkillesh imkaniyiti yoq. Yene kélip ularda heqiqiy menidiki qoral-yaraqmu mewjut emes. Wujudqa chiqqanliri ashu xildiki kerke yaki palta bilen hujumgha ötüshtur. U qétimqi weqedimu bir a’ilidin birnechche kishi ölüp ketti. Shu qétim hujum qozghighan kishi, yeni ata bolghuchi ölüp ketti, emma uning jemetidikilerdin tutidighanni tutup türmige tashlap tügetti.”

Adryan zénz maqaliside xitay hökümitining bu xildiki “saqchi döliti” arqiliq qattiq kontrolluqni ishqa ashurmaqchi bolushidiki téximu muhim sewebning nöwette xitay re’isi shi jinping bash bolup ijra qiliwatqan “bir belwagh, bir yol” qurulushi ikenlikini tekitleydu. Uning qarishiche, nöwette xitay iqtisadining asasiy gewdiside intayin muhim salmaqni igilewatqan bu qurulushning ongushluq bolush-bolmasliqida uyghur diyaridiki weziyetning muqim bolush-bolmasliqi hel qilghuch ehmiyetke ige iken.

Washin’gton shehiridiki jorj washin’gton uniwérsitétining proféssori, doktor shan robértsmu bu jehette adryan zénzgha oxshap kétidighan qarashta. Uning pikriche, izchil türde “mesililer bekmu éghir” dep qariliwatqan uyghur diyarigha munasiwetlik ishlarda béyjingdiki xitay merkiziy hökümiti esla “sawaqlarni yekünlesh” dégenni oyliship baqmighan. Chünki ular “bir belwagh, bir yol” qurulushining jan tomuri bolghan uyghur diyarida birer kütülmigen malimanchiliq chiqishini zinhar xalimaydu. Bu jehettiki söhbitimiz jeryanida proféssor shan robérts mundaq dédi: “shundaq, buni késip birnerse déyishke bolmisimu, emma xitay hökümitining hazirqi weziyette izchil türde tashqi küchlerni shinjang rayonidiki milletler toqunushi we zorluq heriketlirige baghlap eyiblep kéliwatqanliqi bir heqiqet. Bu toghriliq gepni qisqiraq qilip éytsaq, bu hal öz nöwitide xitayning siyaset belgilesh saheside roshen derijide öz eksini tépip kéliwatidu. Bu hal mezkur rayonning weziyitini yaxshilashta ijabiy rol oynidimu yoq dégen’ge kelsek, buninggha rastinila birnerse déyish qiyin. Eger ular heqiqetenmu bu rayonning weziyitini yaxshilashqa zéhin qoyghan bolsa buningda ular nahayitimu addiy bolghan mundaq bir qa’idige ri’aye qilghan bolatti: buningda ötmüshke nezer salghan haman ötken zamanlarda yolgha qoyulghan tedbirlerde qandaq kemchilikler yaki nuqsanlarning barliqi mana men, depla ashkara bolidu. Shuninggha qarapla buningdin kéyin mangidighan yolni toghriliwalsa ish tamam wessalam bolidu. Mana bular hazir xitay hökümiti qilishqa tégishlik ishlar idi. Halbuki, xitay hökümiti hazir mezkur rayonni tereqqiy qildurush namida biz körgen weziyetni shekillendürüwatidu. Chünki xitay hökümiti hazir pütün küchi bilen ijra qiliwatqan ‘bir belwagh, bir yol’ qurulushi üchün mezkur rayonning tinchliqi bekmu muhim orun tutidu.”

Proféssor shan robértsining qarishiche, nöwettiki omumi weziyet uyghur diyarida ijra boluwatqan bir qatar tedbir we charilarning dawam étishidin dérek béridighan bolup, xitay hökümitining bularni özgertishidin ümid kütüsh bihude awarichilik iken. Gerche buning selbiy aqiwiti béyjingdiki merkiziy hökümetke ayan bolsimu, ularning bu heqte birer ünümlük chare élishi éhtimaldin yiraq iken. U bu heqte mundaq dédi: “chünki bu siyaset shi jinping hoquqni qolgha alghandin buyanqi ‘utuq’ larning eng chongi bolghachqa shinjang rayoni nöwette xitay hökümitining iqtisadiy tereqqiyatini shinjang chégrasining gherbi we gherbiy jenubigha kéngeytishidiki asasliq supa bolup qéliwatidu. Shunga buning qaysi derijide muhimliqigha artuq gep hajetsiz. Emma bu mesilini yene bashqa yönilishtimu oylinip körüshke bolidu. Bu jehette men ilham toxti we uning béyjing hökümitige sun’ghan tekliplirini alahide tekitlep ötüshni muwapiq dep qaraymen. Halbuki, u kishi xitay hökümitige shunche paydiliq teklip bergenliki üchün mukapatlinishning ornigha ‘shinjangdiki bölgünchilikke hemdemde bolghan’ dep eyiblinip türmige tashlandi. Bu hal öz nöwitide xitay hökümitining shinjangdiki milliy ziddiyet we zorluq xaraktérdiki qarshiliq heriketliri dégendek mesililerni hel qilish üchün ashkara söhbet qurushqa ijazet bermeydighanliqini körsitidu. Shuning bilen bir waqitta ularning hazir bu mesililerni ijabiy yosunda hel qilalaydighan birer charini tépishqimu qiziqmaydighanliqini körsitidu.”

Türlük uchur menbeliri uyghur diyaridiki qattiq kontrolluqning hazir téximu küchiyiwatqanliqini körsetmekte. Shuning bilen birge mushu sewebtin minglighan, onminglighan uyghurlarning bu xildiki qattiq kontrolluqning qurbani süpitide “yépiq terbiyelesh merkezliri” namidiki shekli özgergen türmilerge solunuwatqanliqi her sahe kishilirining endishige salmaqta.eziz

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: