Muhajirettiki Uyghurlarning Uruq-Tughqanlirining Tutqun Qilinishi Xelq’ara Taratqularning Diqqitini Qozghidi

Xotendiki melum yépiq terbiyelesh orni.

Xotendiki melum yépiq terbiyelesh orni.

 Social Media

30-Mart küni amérikidiki dangliq gézitlerdin “Wol-stérét zhurnili” da “Béyjing da’iriliri amérikidiki Uyghurlarning a’ile-tawabatlirini tutqun qilip, ularning pa’aliyetlirini chekleshke urundi” serlewhilik bir maqale élan qilindi. Mezkur maqalide xitay da’irilirining amérikida turushluq Uyghur ziyaliyliridin sha’ir tahir hamut, tahir imin, “Erkin asiya radi’osi” ning muxbirliri we amérikidiki bir qisim Uyghur pa’aliyetchilirining wetendiki uruq-tughqanlirini tutqun qilish arqiliq ularni kontrol qilishqa urunuwatqanliqi xewer qilin’ghan.

Maqalida bayan qilinishiche, sha’ir tahir hamut ötken yili amérikigha kelgendin kéyin, xitayning Uyghur rayonidiki siyasitini tenqid qilghanliqi we amérikigha kelgendin buyanqi bir qisim pa’aliyetliri seweblik 2017-yili 12‏-ayning axirlirida uning wetendiki bir inisining iz-déreksiz ghayib bolghanliqi, ikki ayal tughqinining xitay saqchiliri teripidin soraq qilin’ghanliqi bayan ilin’ghan. Mezkur maqalida yene sha’ir tahir hamutning “Xitaygha qaytip barmighanliqi we amérikida xitaygha qarshi bölgünchilik pa’aliyetliri bilen shughullan’ghanliqi” üchün xitay da’irilirining uning wetendiki uruq-tughqanlirini teqib astigha alghanliqi tilgha élin’ghan.

Mezkur maqalida yene amérikida turushluq Uyghur ziyaliyliridin tahir imin heqqidimu bayanlar bérilgen. Tahir iminning “Wol-stérét zhurnili” gézitining muxbirigha bildürüshiche, u 2017-yili 2‏-ayda amérikigha kelgendin kéyin, saqchilar uninggha téléfon qilip, wetende qalghan ayali we qizini oyliship qoyushini éytip, tehdit salghan.

“Wol-stérét zhurnal” gézitide tilgha élin’ghan Uyghur pa’aliyetchiliridin roshen abbas xanim ziyaritimizni qobul qilip, nöwette xitay da’irilirining chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan tehdit we qamal qilishni bu qeder kéngeytishining erkinlik we démokratiye tekitliniwatqan amérikigha oxshash gherb döletlirige xiris peyda qiliwatqanliqini tekitlidi.

Roshen abbas xanim yene 2017-yili dunya Uyghur qurultiyida wezipe alghan éri ablikim idrisning xotendiki ata-anisi we qérindashlirining tutqun qilinip, “Terbiyilesh merkizi” ge élip kétilgenlikini bildürdi.

Roshen abbas xanimning bayanidin melum bolushiche, nöwette dunya Uyghur qurultiyida bash teptishlik wezipisini ötewatqan ablikim idrisning a’ile ezaliridin 70 yashliq dadisi abdulqarim zikrulla, 68 yashliq anisi hebibixan we 3 qiz qérindishi turannisaxan idris, büwi’ayshemxan idris, büwixelichixan idris qatarliqlar “Terbiyilesh lagéri” da tutup turulmaqta iken. Ablikim idrisning inisi abduréhim idris tutqun qilinip, 20 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghan iken.

Amérikidiki yene bir Uyghur pa’aliyetchisi, “Amérika Uyghur birleshmisi” ning re’isi élshat hesen ependimu ziyaritimizni qobul qilip, wetende qalghan anisi we hede-singilliri bilen téléfon alaqisi qilmighanliqigha 2 yildin ashqanliqini, bir qorsaq hede-singilliri, ularning joriliri we bir newre akilirining a’ile boyiche tutqun qilinip, “Terbiyilesh lagéri” gha élip kétilgenliki heqqide xewer alghanliqini, emma bu xewerlerni delilleshke imkansizliqini bildürdi.

Élshat hesen ependi, xitay hökümitining yéqindin buyan ilgiriki yillarda chet’ellerdiki xitaygha qarshi Uyghur siyasiy pa’aliyetchilirige qaratqan bésim we tehditlirini nöwette chet’ellerde olturaqliship qalghan barliq Uyghurlargha qeder kéngeytkenlikini ilgiri sürdi. U, gerche xitay muhajirettiki Uyghurlarning yurtlirida qalghan ata-ana we uruq-tughqanlirigha tehdit sélish, hetta ularni tutqun qilishni kücheytken bolsimu, emma bu xil usul arqiliq xitayning öz meqsitige hergiz yételmeydighanliqini tekitlidi.méhriban

Kanadaning BDT diki Wekili Uyghur Ilidiki “Yépiq Terbiyilesh Merkezliri” Heqqide Söz Qilghan

Charléz burton ependining xitay ziyariti jeryanidiki süriti

Charléz burton ependining xitay ziyariti jeryanidiki süriti

RFA

 

Ötken hepte jenwede échilghan birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinida kanada wekili Uyghur élidiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni mexsus tilgha élip, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasetlirini qattiq eyipligen. Buning bilen kanada Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh merkizi” ni tunji qétim birleshken döletler teshkilatida resmiy otturigha qoyghan bir dölet bolup qaldi. Undaqta, kanada wekilining b d t yighinida Uyghur mesilisini otturigha qoyushigha néme seweb bolghan? bu kanada-xitay munasiwetlirige qandaq tesrlerlerni élip kélishi mumkin? kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri mutexessisi, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq elchisi, doktor charliz burton ependi bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, so’allirimizgha jawab berdi.
22- Mart birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighini dawamida doklat bergen kanada wekili, xitay hökümitining Uyghur éli we tibette yürgüzüwatqan milliy we dini bésim siyasitining xelq’araliq qanunlargha, hetta xitayning öz qanunlirighimu éghir derijide xilapliqini eskertken. U mundaq dégen: “Biz xitay hökümitini özining tughma kishilik hoquqini telep qilghan, uningdin behrimen ushni izdigen shundaqla özlirining milliy medeniyet we til-yéziq hoquqlirini saqlap qélish urunushida bolghanliqi üchünla türmilerge solan’ghan kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”
Kanada wekilining xitay hökümitining Uyghur élida atalmish “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqi we bu orunlargha bigunah Uyghurlarni solighanliqini tilgha élishi bilen bu mesile tunji qétim b d t yighinida bir dölet teripidin resmiy türde éghizgha élinishi shundaqla xitayning mezkur mesile tüpeyli qattiq eyibleshke uchrishi bolup qalghan.
Kanada brok uniwérsitétining siyasi qanun proféssori, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq bash elchisi shundaqla kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri meslihetchisi doktor charliz burton ependi Uyghur mesilisige izchil qiziqip we köngül bölüp kéliwatqan erbablarning biri. Biz uningdin kanada wekilning birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinda xitayning Uyghur diyarida “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqini tilgha élishigha némining asasliq türtke bolghanliqini soriduq.
Charlis bortun ependi bu so’alimizgha mundaq dep jawab berdi: “Kanada hökümiti ezeldin xitaydiki Uyghur we tibet qatarliq milletlerning uchrawatqan insan heqliri depsendichiliklirige yéqindin köngül bölüp kéliwatidu. Bolupmu yéqini mezgillerde xitay hökümitining Uyghur élida yépiq terbiyilesh merkezlirini qurup Uyghurlargha mejburiy halda ménge yuyush herikiti élip bériwatqanliqi qatarliq ishlar kanada we birleshken döletler teshkilatining insan heqliri ölchemlirige pütünley xilap bolghanliqi üchün, bu mesile otturigha qoyulishi zörür bolup qalghan idi.”
-Kanada hökümiti Uyghurlarning “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ge qamiliwatqanliqi heqqidiki doklatta qaysi xil uchur menbelirini asas qildi?
“Bizning xelqara kechürüm teshkilati we xelq’araliq insan heqliri teshkilatlirining munasiwetlik doklatliridinmu xewirimiz bar, bolupmu yéqinqi mezgillerde kanada grazhdani bolghan Uyghurlarning öziliri shundaqla wetinidiki uruq-tughqanlirining kishilik heq hoqoqlirining xitay hökümitining bésimi we tehdétge uchrawatqanliqi heqqidiki erz, shikayetliri elbette kanada hökümitining endishisini qozghidi. Ularning kanada metbu’atlirigha bergen ziyaretlirimu inkas qozghidi. Kanadadiki asasliq metbu’atlar Uyghurlarning kishilik hoqoqlirining biwaste we wastiliq halda xitay hökümitining depsendichilikige uchrawatqanliq mesilisige küchlük diqqet we orun bérip kelmekte.”
-Bu heqte özingizmu Uyghurlar bilen biwaste uchriship ularning erzlirini anglap baqtingizmu?
“Elwette, men kanada tashqi ishlar ministirliqining xitay-kanada munasiwetliri meslihetchisi bolush süpitim bilen xitaydiki kishilik hoquq mesilisi jümlidin Uyghurlar uchrawatqan zulumlar bilen tonushluq. Bu jeryanda kanadadiki bir qisim Uyghur pa’aliyetchiler, Uyghur jem’iyetliri wekilliri bilen alaqimiz bar, kanada grazhdanliqini alghan Uyghurlarning xitaygha bérish üchün sun’ghan wiza iltimaslirining ret qilinishi qatarliq heq- hoquq mesiliri we ularning wetinide Uyghurlar yüzliniwatqan insan heqliri weziyiti elwette biznimu endishilendüridu. Shundaqla Uyghurlarning köchmenlik mesililiri, taylandtiki Uyghurlarning xitaygha qayturulishi qatarliq mesililer üstidimu, insan heqlirini himaye qilghuchi bir dölet bolush süpiti bilen kanada xelqara jem’iyette, Uyghurlarning xitaygha qayturulghanda adaletsizlikke uchraydighanliqigha qarita endishe we inkas bildürüp keldi.”
-Kanadaning birleshken döletler teshkilatida xitaygha qarshi qilghan bu inkasi qandaq tesir élip kélidu ?
“Bu elwette xitay hökümitige, kanada hökümitining Uyghurlarning hazirqi weziyitidin endishe qiliwatqanliqini yorutup béridu. Bu öz nöwitide kanada xitay öttorsidiki barliq munasiwetlerge belgilik tesir peyda qilidu, dep oylayman. Kanada hökümiti kanadaliqlarning pikir qaynimidiki köp sanliq qarshi turush awazigha hörmet qilidu. Kanada xelqining xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirige bolghan naraziliqi yuqiri awazni igiligende kanadaning xitay bilen bolghan erkin soda, tijari munasiwetlirgimu riqabet peyda qilidu, xitay hökümitining xelq’araliq kishilik hoquq kélishimlirige xilapliq qilishi bu kanadagha köchmen bolghan xitay puqraliri we xitay xelqi üchünmu ziyanliq. Bu xelq’araliq diqqet qozghaydighan mesile.”
-Kanadaning Uyghur mesilisige ashkara köngül bölüshi kelgüsi xitay bilen kanada munasiwetlirige qandaq tesir peyda qilishi mumkin ?
“Kanadaning xitaygha qarshi inkasining nöwette kanadagha tolimu sebiy tesrliri bolmaqta, chünki xitay kanadani néfit we yer asti meden bayliqlirigha meblegh salidighan eng aldinqi qatarda turidighan dölet dep köridu. Xitay kanadagha iqtisadiy jehettin bekrek qiziqidu we shundaqla, kanada amérika qoshma shtatliri bilen yéqin munasiwette bolghanliqi üchün, xitay jughrapiyiwi siyaset jehettinmu kanadani muhim bilidu. Kanadaning xitaygha qarita her qandaq siyasiy jehettiki diqqet we inkasi ikki dölet bilenla cheklinip qalmaydu, bu yene öz nöwitide bu yene démukratiyi’eni, kishilik hoquqni hörmet qilghan, qimmet qarshi oxshash bolghan xelq’araliq jem’iyetning bir ezasidin qayturulghan bir inkas. Bu xitayning öz mes’uliyetlirini ada qilishida bir signal bolalishi kérek.”
– Özingizning Uyghurlar uchrawatqan mesililerde qandaq bir köz qarash yaki endishingiz bar ?
“Men kanadadiki Uyghurlarning xitay hökümitining her xil tehditlirige uchrawatqanliqi we ularning Uyghur rayonidiki uruq- tughqanlirini yoqlishining xitayning wiza bérishni ret qilishi bilen tosqunluqqa uchrawatqanliqidin endishe qilmaqtimen. Bolupmu kanada zéminide turup xitay da’irilirining yaki bixeterlik xadimlirining tehdédige uchrishi heqiqeten endishe qilarliq mesile. Bu kanadaning qanunlirigha, démokratik töüzümlirige pütünley xilap. Kanada dölet bixeterlik tarmaqlirini bu mesilige jiddiy diqqet bérishi we layiq bir tedbir élishi kérek, dep qaraymen.
Xitay hökümitining Uyghurlarning insan heqliri, diniy erkinlik, til we medeniyitini qoghdash heqlirige hörmet qilishini, bu heq-hoquqliri üchün heriket qilghanlarni jazalashni toxtitishni ümid qilimen. Elwette xitaydiki éziliwatqan milletlerning heq hoqoqlirigha köngül bölüsh, ular chékiwatqan zulumini azaytish chaqiriqi yaki inkasi hökümetning herikiti bilen cheklinip qalmasliqi kérek. Méning démekchi bolghinim kanada hökümiti xelqning pikirini anglaydu. Buning üchün kanadadiki Uyghurlarning bar imkanlardin paydilinip naraziliqini anglitishni toxtatmasliqi, yenimu zor jama’et pikri hasil qilish yollirini izdishi zörür dep qaraymen.”

Kanadaning b d t diki wekili Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” heqqide söz qilghan
Ötken hepte jenwede échilghan birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinida kanada wekili Uyghur élidiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni mexsus tilgha élip, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasetlirini qattiq eyipligen. Buning bilen kanada Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh merkizi” ni tunji qétim birleshken döletler teshkilatida resmiy otturigha qoyghan bir dölet bolup qaldi. Undaqta, kanada wekilining b d t yighinida Uyghur mesilisini otturigha qoyushigha néme seweb bolghan? bu kanada-xitay munasiwetlirige qandaq tesrlerlerni élip kélishi mumkin? kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri mutexessisi, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq elchisi, doktor charliz burton ependi bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, so’allirimizgha jawab berdi.
22- Mart birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighini dawamida doklat bergen kanada wekili, xitay hökümitining Uyghur éli we tibette yürgüzüwatqan milliy we dini bésim siyasitining xelq’araliq qanunlargha, hetta xitayning öz qanunlirighimu éghir derijide xilapliqini eskertken. U mundaq dégen: “Biz xitay hökümitini özining tughma kishilik hoquqini telep qilghan, uningdin behrimen ushni izdigen shundaqla özlirining milliy medeniyet we til-yéziq hoquqlirini saqlap qélish urunushida bolghanliqi üchünla türmilerge solan’ghan kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”
Kanada wekilining xitay hökümitining Uyghur élida atalmish “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqi we bu orunlargha bigunah Uyghurlarni solighanliqini tilgha élishi bilen bu mesile tunji qétim b d t yighinida bir dölet teripidin resmiy türde éghizgha élinishi shundaqla xitayning mezkur mesile tüpeyli qattiq eyibleshke uchrishi bolup qalghan.
Kanada brok uniwérsitétining siyasi qanun proféssori, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq bash elchisi shundaqla kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri meslihetchisi doktor charliz burton ependi Uyghur mesilisige izchil qiziqip we köngül bölüp kéliwatqan erbablarning biri. Biz uningdin kanada wekilning birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinda xitayning Uyghur diyarida “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqini tilgha élishigha némining asasliq türtke bolghanliqini soriduq.
Charlis bortun ependi bu so’alimizgha mundaq dep jawab berdi: “Kanada hökümiti ezeldin xitaydiki Uyghur we tibet qatarliq milletlerning uchrawatqan insan heqliri depsendichiliklirige yéqindin köngül bölüp kéliwatidu. Bolupmu yéqini mezgillerde xitay hökümitining Uyghur élida yépiq terbiyilesh merkezlirini qurup Uyghurlargha mejburiy halda ménge yuyush herikiti élip bériwatqanliqi qatarliq ishlar kanada we birleshken döletler teshkilatining insan heqliri ölchemlirige pütünley xilap bolghanliqi üchün, bu mesile otturigha qoyulishi zörür bolup qalghan idi.”
-Kanada hökümiti Uyghurlarning “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ge qamiliwatqanliqi heqqidiki doklatta qaysi xil uchur menbelirini asas qildi? “Bizning xelqara kechürüm teshkilati we xelq’araliq insan heqliri teshkilatlirining munasiwetlik doklatliridinmu xewirimiz bar, bolupmu yéqinqi mezgillerde kanada grazhdani bolghan Uyghurlarning öziliri shundaqla wetinidiki uruq-tughqanlirining kishilik heq hoqoqlirining xitay hökümitining bésimi we tehdétge uchrawatqanliqi heqqidiki erz, shikayetliri elbette kanada hökümitining endishisini qozghidi. Ularning kanada metbu’atlirigha bergen ziyaretlirimu inkas qozghidi. Kanadadiki asasliq metbu’atlar Uyghurlarning kishilik hoqoqlirining biwaste we wastiliq halda xitay hökümitining depsendichilikige uchrawatqanliq mesilisige küchlük diqqet we orun bérip kelmekte.”
-Bu heqte özingizmu Uyghurlar bilen biwaste uchriship ularning erzlirini anglap baqtingizmu?
“Elwette, men kanada tashqi ishlar ministirliqining xitay-kanada munasiwetliri meslihetchisi bolush süpitim bilen xitaydiki kishilik hoquq mesilisi jümlidin Uyghurlar uchrawatqan zulumlar bilen tonushluq. Bu jeryanda kanadadiki bir qisim Uyghur pa’aliyetchiler, Uyghur jem’iyetliri wekilliri bilen alaqimiz bar, kanada grazhdanliqini alghan Uyghurlarning xitaygha bérish üchün sun’ghan wiza iltimaslirining ret qilinishi qatarliq heq- hoquq mesiliri we ularning wetinide Uyghurlar yüzliniwatqan insan heqliri weziyiti elwette biznimu endishilendüridu. Shundaqla Uyghurlarning köchmenlik mesililiri, taylandtiki Uyghurlarning xitaygha qayturulishi qatarliq mesililer üstidimu, insan heqlirini himaye qilghuchi bir dölet bolush süpiti bilen kanada xelqara jem’iyette, Uyghurlarning xitaygha qayturulghanda adaletsizlikke uchraydighanliqigha qarita endishe we inkas bildürüp keldi.” -Kanadaning birleshken döletler teshkilatida xitaygha qarshi qilghan bu inkasi qandaq tesir élip kélidu ?
“Bu elwette xitay hökümitige, kanada hökümitining Uyghurlarning hazirqi weziyitidin endishe qiliwatqanliqini yorutup béridu. Bu öz nöwitide kanada xitay öttorsidiki barliq munasiwetlerge belgilik tesir peyda qilidu, dep oylayman. Kanada hökümiti kanadaliqlarning pikir qaynimidiki köp sanliq qarshi turush awazigha hörmet qilidu. Kanada xelqining xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirige bolghan naraziliqi yuqiri awazni igiligende kanadaning xitay bilen bolghan erkin soda, tijari munasiwetlirgimu riqabet peyda qilidu, xitay hökümitining xelq’araliq kishilik hoquq kélishimlirige xilapliq qilishi bu kanadagha köchmen bolghan xitay puqraliri we xitay xelqi üchünmu ziyanliq. Bu xelq’araliq diqqet qozghaydighan mesile.”
-Kanadaning Uyghur mesilisige ashkara köngül bölüshi kelgüsi xitay bilen kanada munasiwetlirige qandaq tesir peyda qilishi mumkin ?
“Kanadaning xitaygha qarshi inkasining nöwette kanadagha tolimu sebiy tesrliri bolmaqta, chünki xitay kanadani néfit we yer asti meden bayliqlirigha meblegh salidighan eng aldinqi qatarda turidighan dölet dep köridu. Xitay kanadagha iqtisadiy jehettin bekrek qiziqidu we shundaqla, kanada amérika qoshma shtatliri bilen yéqin munasiwette bolghanliqi üchün, xitay jughrapiyiwi siyaset jehettinmu kanadani muhim bilidu. Kanadaning xitaygha qarita her qandaq siyasiy jehettiki diqqet we inkasi ikki dölet bilenla cheklinip qalmaydu, bu yene öz nöwitide bu yene démukratiyi’eni, kishilik hoquqni hörmet qilghan, qimmet qarshi oxshash bolghan xelq’araliq jem’iyetning bir ezasidin qayturulghan bir inkas. Bu xitayning öz mes’uliyetlirini ada qilishida bir signal bolalishi kérek.”
– Özingizning Uyghurlar uchrawatqan mesililerde qandaq bir köz qarash yaki endishingiz bar ?
“Men kanadadiki Uyghurlarning xitay hökümitining her xil tehditlirige uchrawatqanliqi we ularning Uyghur rayonidiki uruq- tughqanlirini yoqlishining xitayning wiza bérishni ret qilishi bilen tosqunluqqa uchrawatqanliqidin endishe qilmaqtimen. Bolupmu kanada zéminide turup xitay da’irilirining yaki bixeterlik xadimlirining tehdédige uchrishi heqiqeten endishe qilarliq mesile. Bu kanadaning qanunlirigha, démokratik töüzümlirige pütünley xilap. Kanada dölet bixeterlik tarmaqlirini bu mesilige jiddiy diqqet bérishi we layiq bir tedbir élishi kérek, dep qaraymen.
Xitay hökümitining Uyghurlarning insan heqliri, diniy erkinlik, til we medeniyitini qoghdash heqlirige hörmet qilishini, bu heq-hoquqliri üchün heriket qilghanlarni jazalashni toxtitishni ümid qilimen. Elwette xitaydiki éziliwatqan milletlerning heq hoqoqlirigha köngül bölüsh, ular chékiwatqan zulumini azaytish chaqiriqi yaki inkasi hökümetning herikiti bilen cheklinip qalmasliqi kérek. Méning démekchi bolghinim kanada hökümiti xelqning pikirini anglaydu. Buning üchün kanadadiki Uyghurlarning bar imkanlardin paydilinip naraziliqini anglitishni toxtatmasliqi, yenimu zor jama’et pikri hasil qilish yollirini izdishi zörür dep qaraymen.” gülchéhre

“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” xitayning Uyghurlarni téximu qattiq basturushqa uruniwatqanliqini agahlandurdi

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati ishligen pilakat. 2011-Yili 26-iyul, myunxén.

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati ishligen pilakat. 2011-Yili 26-iyul, myunxén.

RFA/Ekrem

Gérmaniyediki “Tehdit astidiki xelqler teshkilati” charshenbe küni élan qilghan bayanatida shi jinpingning sözini tenqidlep, uning xitay milletchilikini terghib qilghanliqi, tibet, Uyghur we teywenning kélechikige alaqidar mesililerde héchqandaq ijabiy pikir otturigha qoyulmighanliqini tekitligen.

Bayanatta agahlandurushiche, shi jinping Uyghur we tibet mesilisini hel qilishqa da’ir birer ijabiy pikir otturigha qoymayla qalmay, belki ularning öz teqdirini özi belgilesh teleplirini basturidighanliqini tekitlishi kelgüsi 5 yilda Uyghur we tibetlerning téximu qattiq basturushqa uchraydighanliqidin bisharet béridiken.
Shi jinping bu qétimqi qurultayda dölet re’islikige saylinip yene 5 yil hoquq tutushqa kapaletlik qilipla qalmay, xitay asasi qanunigha özgertish kirgüzüp, “Menggülük re’islik” hoquqida olturushning yolini achqan idi.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” ning re’isi ulrix déli’us peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, özlirining shi jinpinggha chong ümid baghlimighan bolsimu, biraq uning héch bolmisa bu qétimqi qurultayda milletler munasiwitini yumshitishqa da’ir bezi ijabiy pikirlerni otturigha qoyushini kütkenliki, lékin uning eksiche xitay milletchilikini téximu qattiq tekitligenlikini bildürdi.
Ulrix déli’us mundaq deydu: “Uning milletchilik xitabi, Uyghur, tibet, teywenlikler we herqandaq shekildiki bölgünchilikke qaratqan éniq agahlandurushi, uning bixeterlik sélinmisini köpeytip basturushni kücheytidighanliqini tekitlishi bizni heyran qaldurdi. Biz heqiqeten re’is shi jinpingning pikirini özgertishini kütmeyttuq. Chünki biz yéqinqi yillardin béri sherqiy türkistanda meydan’gha kelgen bixeterlik krizisini körduq. Biraq héch bolmisa biz uning bu qétimqi memliketlik xelq qurultiyida xitaydiki oxshimighan étnik guruppilar we milletler otturisida öz ara alaqe qanili qurup, siyasiy muresse yolini izdishige ümid baghlighan iduq. Lékin biz uning herbiy sélinmini köpeytip, basturushni téximu kücheytishtek dew éqimigha muxalip bir yol tutqanliqini körduq.”
Xitay hökümiti bu yil özining yilliq herbiy xam chotini 173 milyard dollar, ichki bixeterlik xam chotini 190 nechche milyard dollargha chiqarghan. Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, Uyghur aptonom rayonining ötken bir yilliq ichki bixeterlik xam choti aldinqi yilqidin92 pirsent köpeytilip, 10 milyard dollardin éship ketken.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida, “Her yili az sanliq millet rayonliridiki bixeterlik we teqib kücheytilip mangghan bolsimu, biraq bu tedbirlerning bu rayonlargha bixeterlik élip kélelmigenliki” ni tekitligen.
Ulrix déli’us, xitayning herbiy we iqtisadi küchige bolghan küchlük temennasi uning yerlik milletler bilen di’alog qurup, ular bilen siyasiy muressege kélishige tosqunluq qiliwatqanliqini bildürdi.
Ulrix déli’us yene mundaq dédi: “Ularda bizning herbiy we iqtisadimiz küchlük deydighan bir temenna bar. Bu temenna ularda krizisidiki bu rayonlarda yerlik xelqler bilen herqandaq siyasiy muresse qilishning zörüriyiti yoq dégen tuyghuni peyda qilghan. Mana bu ularda öz küchidin meghrurlinishtek bu kibirlikni keltürüp chiqarghanliqini körüp turuwatimiz. Lékin bu ularning tunji qétim öz küchige ishinip, bashqa milletlerning teleplirini oylishishqa erzimeydu dégen pikirde bolushi emes. Démek, bu ularning tarixtin héchqandaq sawaq almighanliqini körsitidu,” dédi.
Bezi Uyghur pa’aliyetchilerning qarishiche, medeniyet toqunushi Uyghur rayonidiki barliq ixtilaplarning tügünidur. Amérika Uyghur jem’iyitining re’isi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependining qarishiche, shi jinpingning qurultaydiki nutuqi bu toqunushning téximu küchiyidighanliqini körsitidiken.
Ilshat hesen mundaq dédi: “Shi jinping hazirqi bu qurultaydiki axirqi nutuqida xitayning güllinishini qayta emelge ashurimiz, dédi. Namda jungxu’a milletlirini tilgha aldi. Lékin uning jungxu’a milliti, dégini xitay medeniyiti we xitaylarning arzu-armanlirini gewdilendüridu. Bu milletchilik bizning wetinimizge néme élip kélidu dégende, bizning wetendiki zulum peseymeydu. Chünki xitay, xitay milletchilikini emelge ashuridiken, uninggha yat körün’gen herqandaq bir milliy kimlikini yoqitishi kérek. Buni qedemmu qedem tézlitiwatidu. Buningda héchqandaq bir özgirishning barliqini körgili bolmaydu.”
Xitay hökümiti 1980‏-yillarda Uyghurlargha nisbeten  kengrek siyaset yürgüzgen bolsimu, lékin uning milliy siyasiti 1990‏-yillarning axirlirida özgirishke bashlap, Uyghurlarni omumiyyyüzlük qattiq basturushqa ötken.
Ilshat hesenning qarishiche, xitayning 1980‏-yillardiki siyasiti xelq’ara jem’iyetni mayil qilish üchün qollan’ghan waqitliq taktikisi bolup, uning hazirqi siyasiti xitayning xandanliq dewrliridiki yat milletlerni yeklesh yaki assimiliyatsiye qilish en’enisige qaytqan iken. Lékin ilshat hesen ependi, xitayning milletchiliki we uning Uyghur, tibetlerge qaratqan siyasiti xelq’ara jem’iyetni endishige sélishqa bashlidighanliqini eskertti.
Ilshat hesen yene mundaq dédi: “Xelq’arada hazir xitayning milletchilikige qandaq taqabil turush, uninggha pikir yürgüzüsh we tetqiq qilish, xitayni qandaq qilip buningdin qayturush yaki parchilash, bu hazir oylinish dewrige keldi. Chünki xitayning milletchilik idé’ologiyesi kéngiyip, uning arzusi emelge éship qalsa, bizning teqdirimiz ete-ögün xitayning etrapidiki bashqa milletlerning béshighimu kélidu. Bizning teqdirimiz, hazirqi künimiz dunyani heyran qaldurdi.  Dunyadiki nurghun milletlerni endishige sélishqa bashlidi.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” diki ulrix déli’usning eskertishiche, xitay hökümiti bir tereptin milletlerning ” Inaqliqi” we “Ittipaqliqi” ni tekitlep, yene bir tereptin bashqa milletlerning medeniyiti, tili, diniy we örp-adetlirini cheklishini chüshinishte qiynalmaqta iken.
U mundaq deydu: “Xitay hökümiti bu rayonlardiki xelqlerning xitay rehberlirini we ularning siyasitige némishqa bundaq qattiq naraziliq bildüridu, dégen mesilige izchil köz yumup keldi. Bu xil biperwaliqni ulardiki meghrurluq keltürüp chiqiriwatidu. Yeni ular bizning küchimiz bar, ularning naraziliqigha bash qaturushning héchqandaq zörüriyiti yoq, ularning qandaq qilishini biz belgileymiz, dep qarawatidu. Bu xil xahish xitay rehberlirining xelq’arada izchil tekitlep kéliwatqan inaq jem’iyet qurush teshwiqati bilen sighishmaydu. Qisqisi, ulardiki bu tekebburluq bu rayonlarda téximu köp mesililerni peyda qilidu.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida yene shi jinpingning xitay xelq qurultiyidiki sözide maw zédong dewrini medhiyeligenlikini tenqidlep, “U memliketlik xelq qurultiyining yépilish murasimidiki sözide “xitayni peqet sotsiyalizmla qutquzalaydu” dégen bolsimu, biraq u kommunistik partiyening 50 milyondin artuq ademning ölüshige jawabkar ikenlikini tilgha almidi,” dégen.

“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” xitayning Uyghurlarni téximu qattiq basturushqa uruniwatqanliqini agahlandurdi
Xitay re’isi shi jinping xitay xelq qurultiyining memliketlik yighinida qilghan sözide Uyghur we tibetlerni tilgha almighan bolsimu, lékin u xitayni parchilashqa qaritilghan herqandaq heriketke qarshi “Qanliq urush qilishqa teyyarliq qilip qoyghanliqi” ni tekitlep, “Xitay zéminidin bir santimétir yernimu ayrip chiqishqa yol qoyulmaydighanliqi” ni bildürgen idi.
Gérmaniyediki “Tehdit astidiki xelqler teshkilati” charshenbe küni élan qilghan bayanatida shi jinpingning sözini tenqidlep, uning xitay milletchilikini terghib qilghanliqi, tibet, Uyghur we teywenning kélechikige alaqidar mesililerde héchqandaq ijabiy pikir otturigha qoyulmighanliqini tekitligen.
Bayanatta agahlandurushiche, shi jinping Uyghur we tibet mesilisini hel qilishqa da’ir birer ijabiy pikir otturigha qoymayla qalmay, belki ularning öz teqdirini özi belgilesh teleplirini basturidighanliqini tekitlishi kelgüsi 5 yilda Uyghur we tibetlerning téximu qattiq basturushqa uchraydighanliqidin bisharet béridiken.
Shi jinping bu qétimqi qurultayda dölet re’islikige saylinip yene 5 yil hoquq tutushqa kapaletlik qilipla qalmay, xitay asasi qanunigha özgertish kirgüzüp, “Menggülük re’islik” hoquqida olturushning yolini achqan idi.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” ning re’isi ulrix déli’us peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, özlirining shi jinpinggha chong ümid baghlimighan bolsimu, biraq uning héch bolmisa bu qétimqi qurultayda milletler munasiwitini yumshitishqa da’ir bezi ijabiy pikirlerni otturigha qoyushini kütkenliki, lékin uning eksiche xitay milletchilikini téximu qattiq tekitligenlikini bildürdi.
Ulrix déli’us mundaq deydu: “Uning milletchilik xitabi, Uyghur, tibet, teywenlikler we herqandaq shekildiki bölgünchilikke qaratqan éniq agahlandurushi, uning bixeterlik sélinmisini köpeytip basturushni kücheytidighanliqini tekitlishi bizni heyran qaldurdi. Biz heqiqeten re’is shi jinpingning pikirini özgertishini kütmeyttuq. Chünki biz yéqinqi yillardin béri sherqiy türkistanda meydan’gha kelgen bixeterlik krizisini körduq. Biraq héch bolmisa biz uning bu qétimqi memliketlik xelq qurultiyida xitaydiki oxshimighan étnik guruppilar we milletler otturisida öz ara alaqe qanili qurup, siyasiy muresse yolini izdishige ümid baghlighan iduq. Lékin biz uning herbiy sélinmini köpeytip, basturushni téximu kücheytishtek dew éqimigha muxalip bir yol tutqanliqini körduq.”
Xitay hökümiti bu yil özining yilliq herbiy xam chotini 173 milyard dollar, ichki bixeterlik xam chotini 190 nechche milyard dollargha chiqarghan. Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, Uyghur aptonom rayonining ötken bir yilliq ichki bixeterlik xam choti aldinqi yilqidin92 pirsent köpeytilip, 10 milyard dollardin éship ketken.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida, “Her yili az sanliq millet rayonliridiki bixeterlik we teqib kücheytilip mangghan bolsimu, biraq bu tedbirlerning bu rayonlargha bixeterlik élip kélelmigenliki” ni tekitligen.
Ulrix déli’us, xitayning herbiy we iqtisadi küchige bolghan küchlük temennasi uning yerlik milletler bilen di’alog qurup, ular bilen siyasiy muressege kélishige tosqunluq qiliwatqanliqini bildürdi.
Ulrix déli’us yene mundaq dédi: “Ularda bizning herbiy we iqtisadimiz küchlük deydighan bir temenna bar. Bu temenna ularda krizisidiki bu rayonlarda yerlik xelqler bilen herqandaq siyasiy muresse qilishning zörüriyiti yoq dégen tuyghuni peyda qilghan. Mana bu ularda öz küchidin meghrurlinishtek bu kibirlikni keltürüp chiqarghanliqini körüp turuwatimiz. Lékin bu ularning tunji qétim öz küchige ishinip, bashqa milletlerning teleplirini oylishishqa erzimeydu dégen pikirde bolushi emes. Démek, bu ularning tarixtin héchqandaq sawaq almighanliqini körsitidu,” dédi.
Bezi Uyghur pa’aliyetchilerning qarishiche, medeniyet toqunushi Uyghur rayonidiki barliq ixtilaplarning tügünidur. Amérika Uyghur jem’iyitining re’isi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependining qarishiche, shi jinpingning qurultaydiki nutuqi bu toqunushning téximu küchiyidighanliqini körsitidiken.
Ilshat hesen mundaq dédi: “Shi jinping hazirqi bu qurultaydiki axirqi nutuqida xitayning güllinishini qayta emelge ashurimiz, dédi. Namda jungxu’a milletlirini tilgha aldi. Lékin uning jungxu’a milliti, dégini xitay medeniyiti we xitaylarning arzu-armanlirini gewdilendüridu. Bu milletchilik bizning wetinimizge néme élip kélidu dégende, bizning wetendiki zulum peseymeydu. Chünki xitay, xitay milletchilikini emelge ashuridiken, uninggha yat körün’gen herqandaq bir milliy kimlikini yoqitishi kérek. Buni qedemmu qedem tézlitiwatidu. Buningda héchqandaq bir özgirishning barliqini körgili bolmaydu.”
Xitay hökümiti 1980‏-yillarda Uyghurlargha nisbeten  kengrek siyaset yürgüzgen bolsimu, lékin uning milliy siyasiti 1990‏-yillarning axirlirida özgirishke bashlap, Uyghurlarni omumiyyyüzlük qattiq basturushqa ötken.
Ilshat hesenning qarishiche, xitayning 1980‏-yillardiki siyasiti xelq’ara jem’iyetni mayil qilish üchün qollan’ghan waqitliq taktikisi bolup, uning hazirqi siyasiti xitayning xandanliq dewrliridiki yat milletlerni yeklesh yaki assimiliyatsiye qilish en’enisige qaytqan iken. Lékin ilshat hesen ependi, xitayning milletchiliki we uning Uyghur, tibetlerge qaratqan siyasiti xelq’ara jem’iyetni endishige sélishqa bashlidighanliqini eskertti.
Ilshat hesen yene mundaq dédi: “Xelq’arada hazir xitayning milletchilikige qandaq taqabil turush, uninggha pikir yürgüzüsh we tetqiq qilish, xitayni qandaq qilip buningdin qayturush yaki parchilash, bu hazir oylinish dewrige keldi. Chünki xitayning milletchilik idé’ologiyesi kéngiyip, uning arzusi emelge éship qalsa, bizning teqdirimiz ete-ögün xitayning etrapidiki bashqa milletlerning béshighimu kélidu. Bizning teqdirimiz, hazirqi künimiz dunyani heyran qaldurdi.  Dunyadiki nurghun milletlerni endishige sélishqa bashlidi.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” diki ulrix déli’usning eskertishiche, xitay hökümiti bir tereptin milletlerning ” Inaqliqi” we “Ittipaqliqi” ni tekitlep, yene bir tereptin bashqa milletlerning medeniyiti, tili, diniy we örp-adetlirini cheklishini chüshinishte qiynalmaqta iken.
U mundaq deydu: “Xitay hökümiti bu rayonlardiki xelqlerning xitay rehberlirini we ularning siyasitige némishqa bundaq qattiq naraziliq bildüridu, dégen mesilige izchil köz yumup keldi. Bu xil biperwaliqni ulardiki meghrurluq keltürüp chiqiriwatidu. Yeni ular bizning küchimiz bar, ularning naraziliqigha bash qaturushning héchqandaq zörüriyiti yoq, ularning qandaq qilishini biz belgileymiz, dep qarawatidu. Bu xil xahish xitay rehberlirining xelq’arada izchil tekitlep kéliwatqan inaq jem’iyet qurush teshwiqati bilen sighishmaydu. Qisqisi, ulardiki bu tekebburluq bu rayonlarda téximu köp mesililerni peyda qilidu.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida yene shi jinpingning xitay xelq qurultiyidiki sözide maw zédong dewrini medhiyeligenlikini tenqidlep, “U memliketlik xelq qurultiyining yépilish murasimidiki sözide “xitayni peqet sotsiyalizmla qutquzalaydu” dégen bolsimu, biraq u kommunistik partiyening 50 milyondin artuq ademning ölüshige jawabkar ikenlikini tilgha almidi,” dégen. erkin

Awstraliyediki Uyghur teshkilatliri Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagéri” gha qarshi namayish ötküzdi

D u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim bu qétimqi namayishqa ishtirak qildi

D u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim bu qétimqi namayishqa ishtirak qildi

 RFA
10 Könning aldida  muhajirettiki Uyghur xanim-qizliri teripidin dunya miqyasida élip bérilghan “Bir awaz, bir qedem” namayishi awstraliyedin bashlan’ghan idi. Yigirme beshinchi mart küni awstraliyediki 3 Uyghur teshkilati birlikte xitayning Uyghur rayonidiki “Yépiq terbiye lagérliri” gha qarshi yene bir qétim keng-kölemlik namayish élip bardi. Namayishqa awstraliyening adélayd, sédnéy we wiktoriye qatarliq jayliridin kelgen 300 din artuq Uyghur jama’iti ishtirak qildi.
Namayishta “Awstraliye sherqi türkistan jem’iyiti” ning re’isi nurmemet türkistani ependi axbarat bayanati élan qilip, “Yépiq terbiye lagérliri” ning nöwettiki ehwali heqqide melumat berdi we awstraliye hökümitini mezkur mesilide xitaygha inkas qayturush we lagirlarni taqash üchün xitaygha bésim ishlitishke chaqirdi.
Nöwette awstraliyede ziyarette boluwatqan dunya Uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanimmu namayishqa shitirak qildi. Rabiye xanim sözide pütün dunya  jama’itini “Yépiq lagérlar” mesilisining nöwettiki ziyan-zexmiti we xewp-xeterlirini tonup yétishke chaqirdi. Nayanyishchilar özlirining axbarat bayanati we shu’arlirida “Yépiq lagér” larni taqash mesiliside pütün dunya jama’itige muraji’et élan qildi. Muhajirettiki Uyghur milliy herkitining péshqedem rehberliridin exmet igemberdi ependimu söz qilip, islam dunyasini Uyghur musulmanlirining yénida bolushqa dewet qildi.
Pa’aliyetchilerdin bextiyar böre ependining bayan qilishiche, bu qétimqi namayish “5‏-Iyul weqesi” din kéyin awstraliyede ötküzülgen Uyghurlarning kölimi eng zor bolghan bir qétimliq naraziliq namayishi hésablinidiken. Uning bayan qilishiche, bu qétimqi namayish ikki kün dawam qilidiken. Namayish awstraliye parlaméntidin bashqa 5 döletning awstraliyede turushluq elchixaniliri aldidimu dawam qilidiken. Namayish yétekchiliridin memtimin ela ependi namayishchilar wekillirining awstraliye parlamént ezaliri bilen yüzmu yüz körüshidighanliqi bayan qildi.
Namayishta diniy zat abdusalam qari söz qilip, herqandaq zalim hakimiyetning haman bir küni ghulaydighanliqining tarixiy muqerrerlik ikenlikini alahide tekitlidi.

Awstraliyediki Uyghur teshkilatliri Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagéri” gha qarshi namayish ötküzdi Yigirme beshinchi mart küni awstraliyediki 3 Uyghur teshkilati birliship xitayning Uyghur rayonida tesis qilghan “Yépiq terbiye lagirliri” gha qarshi keng‏-kölemlik naraziliq namayishi ötküzdi. Awstraliyening yiraq -yéqin sheherlidin paytext kanbéragha kélip toplan’ghan 300 din artuq namayishchi özlirining yangraq shu’arliri, axbarat bayanati we tesirlik nutuqliri arqiliq Uyghur élining nöwettiki eng jiddiy mesilisi bolghan “Yépiq terbiye lagirliri” ning ewali heqqide awstraliye xelqi we awstraliye hökümitige melumat berdi. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.
10 Könning aldida  muhajirettiki Uyghur xanim-qizliri teripidin dunya miqyasida élip bérilghan “Bir awaz, bir qedem” namayishi awstraliyedin bashlan’ghan idi. Yigirme beshinchi mart küni awstraliyediki 3 Uyghur teshkilati birlikte xitayning Uyghur rayonidiki “Yépiq terbiye lagérliri” gha qarshi yene bir qétim keng-kölemlik namayish élip bardi. Namayishqa awstraliyening adélayd, sédnéy we wiktoriye qatarliq jayliridin kelgen 300 din artuq Uyghur jama’iti ishtirak qildi. Namayishta “Awstraliye sherqi türkistan jem’iyiti” ning re’isi nurmemet türkistani ependi axbarat bayanati élan qilip, “Yépiq terbiye lagérliri” ning nöwettiki ehwali heqqide melumat berdi we awstraliye hökümitini mezkur mesilide xitaygha inkas qayturush we lagirlarni taqash üchün xitaygha bésim ishlitishke chaqirdi.
Nöwette awstraliyede ziyarette boluwatqan dunya Uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanimmu namayishqa shitirak qildi. Rabiye xanim sözide pütün dunya  jama’itini “Yépiq lagérlar” mesilisining nöwettiki ziyan-zexmiti we xewp-xeterlirini tonup yétishke chaqirdi. Nayanyishchilar özlirining axbarat bayanati we shu’arlirida “Yépiq lagér” larni taqash mesiliside pütün dunya jama’itige muraji’et élan qildi. Muhajirettiki Uyghur milliy herkitining péshqedem rehberliridin exmet igemberdi ependimu söz qilip, islam dunyasini Uyghur musulmanlirining yénida bolushqa dewet qildi. Pa’aliyetchilerdin bextiyar böre ependining bayan qilishiche, bu qétimqi namayish “5‏-Iyul weqesi” din kéyin awstraliyede ötküzülgen Uyghurlarning kölimi eng zor bolghan bir qétimliq naraziliq namayishi hésablinidiken. Uning bayan qilishiche, bu qétimqi namayish ikki kün dawam qilidiken. Namayish awstraliye parlaméntidin bashqa 5 döletning awstraliyede turushluq elchixaniliri aldidimu dawam qilidiken. Namayish yétekchiliridin memtimin ela ependi namayishchilar wekillirining awstraliye parlamént ezaliri bilen yüzmu yüz körüshidighanliqi bayan qildi. Namayishta diniy zat abdusalam qari söz qilip, herqandaq zalim hakimiyetning haman bir küni ghulaydighanliqining tarixiy muqerrerlik ikenlikini alahide tekitlidi.shöhret hoshur

Breaking News | Most updated news about the reality of the Chinese re-education camps in East Turkestan

Breaking News | Most updated news about the reality of the Chinese re-education camps in East Turkestan ( Xinjiang Uyghur Autonomous region , China) :

Download (10)

The Uyghur and Kazakh Muslim detainees are forced to eat pigs head, feet and other parts of it;

Every night they are forced to drink 3-5 cups of alcoholic drinks. If anyone refused to follow this inhumane rules there, they will be treated by electric shock.

On top of that, the officers play 23 hours of uncomfortable noisy sounds and allow the detainees rest only for 3 hrs per day. Because of such inhumane tortures, both on physically and mentally, there are reports of detainees from concentraion camps becoming mentally disabled and dead too.

China STOP the Nazi style concentration camps !

#EastTurkestan #Uyghurs #Chinese #China #Pakistan #Islam #Muslims#Egypt #Xinjiang
#Tibet #Humanrights

Teywende Uyghurlarning Nöwettiki Jiddiy Weziyitidin Doklat Bérildi

1947-Yili teywende yüz bergen "28-Féwral qirghinchiliqi" ning 70 yilliqini xatirilesh pa'aliyitige qatnashqan yaponiye Uyghur jem'iyitining re'isi ilham mexmut ependi bezi muxbirlarning ziyaritini qobul qilghan. 2017-Yili 28-féwral, teybéy.

1947-Yili teywende yüz bergen “28-Féwral qirghinchiliqi” ning 70 yilliqini xatirilesh pa’aliyitige qatnashqan yaponiye Uyghur jem’iyitining re’isi ilham mexmut ependi bezi muxbirlarning ziyaritini qobul qilghan. 2017-Yili 28-féwral, teybéy.

 Pida’iy

Yaponiye Uyghur jem’iyitining re’isi, dunya Uyghur qurultiyining asiya tinch okyan rayoni wakaletchisi ilham mexmut ependi 23-mart küni teywendin ziyaritimizni qobul qilip, teybéyda échiliwatqan “Teywen birlik partiyesining 2018-yilliq yighilishi” da özining dunya Uyghur qurultiyigha wakaliten yighin’gha qatnashqanliqini we nöwettiki Uyghur weziyitini anglatqanliqini bildürdi.

Ilham ependining bildürüshiche, 23-marttiki yighilishta ilham mexmut ependi bilen xongkong millet partiyesining re’isi chén xawtiyen ependiler alahide sözge teklip qilinip, nöwette Uyghur diyaridiki jiddiy weziyet we xongkongda barghanche yamanlishiwatqan kishilik hoquq weziyiti heqqide doklat bérishke orunlashturulghan.

Melum bolushiche, teywen birlik partiyesining 2018-yilliq yighilishida xitay kompartiyisining 19-qurultiyidin kéyin barghanche yamanlashqan kishilik hoquq ehwali, Uyghur, tibet qatarliq milletlerning nöwette uchrawatqan éghir zulumliri, xongkong musteqilliq terepdarlirining xongkong weziyiti heqqidiki teklipliri nuqtiliq muzakire qilin’ghan.

Yighin riyasetchiliridin teywen birlik partiyesining bashliqi ju ni’en xanim ziyaritimizni qobul qilip, mezkur yighinning échilish meqsiti heqqide toxtaldi. Uning bildürüshiche, bügünki yighinda dunya Uyghur qurultiyining wekili ilham mexmut ependi yighinda otturigha qoyghan Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin qattiq basturulushqa uchrawatqan éghir weziyiti yighin qatnashquchilirining jiddiy diqqitini qozghighan.

Ilham mexmut ependi, mezkur yighinda xitay hökümiti qolliniwatqan “Shinjang” dégen atalghuning ornigha chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri qolliniwatqan “Sherqiy türkistan” atalghusini ishlitish teshebbusining otturigha qoyulghanliqini, buning özini qattiq tesirlendürgenlikini bayan qildi.

Xongkong musteqilliq terepdarliridin, xongkong millet partiyesining re’isi chén xawtiyen ependi ziyaritimizni qobul qilip, yighinda Uyghur weziyitining nuqtiliq diqqet obyékti bolushining sewebi heqqide toxtaldi. U mundaq dédi: “Néme üchün mezkur yighinda Uyghur mesilisi köpchilikning jiddiy diqqitini qozghidi? méningche, buning sewebi hazir Uyghurlar xitay hökümitining zulumigha qarshi aldinqi septe turuwatqanliqidindur. Bundaq bolghan iken, biz Uyghurlarni qollishimiz kérek. Undin bashqa xitay hökümitining zorawan, hakimmutleq siyasitige qarshi turush peqet Uyghurlarningla wezipisi emes, belki teywen, xongkong, tibet we etraptiki erkinlikni teshebbus qilghuchi barliq insanlarning bash tartip bolmaydighan mejburiyiti. Mana bu nuqtidin biz hemmimiz teqdirdash we meslekdash. Bundaq ehwalda elwette hemmimiz ittipaqliship xitay hökümitige qarshi küreshke atlinishimiz kérek.”

Chén xawtiyen ependi yene yighinda muzakire nuqtilirining biri bolghan “Shinjang” atalghusining ornigha “Sherqiy türkistan” atalghusini qollinish qarari élinishining Uyghurlarning iradisige hörmet qilishning bir ipadisi ikenlikini tekitlidi.

U mundaq dédi: “Méningche, biz bu nuqtida Uyghurlarning qarishi we tallishigha hörmet qilishimiz kérek. Eger Uyghurlar ‘shinjang’ atalghusini qobul qilghan bolsa, biz bu atalghuni ishletsek bolatti. Emma Uyghurlar özlirini ‘sherqiy türkistanliq’ dep atashni telep qilsa, elwette bizmu ‘sherqiy türkistan’ atalghusini qollinishimiz kérek. Chet’ellerde pa’aliyet élip bériwatqan xitay we bashqa millet teshkilatliri aldi bilen Uyghurlarning iradisige hörmet qilishi kérek.”

Ilham mexmut ependining bildürüshiche, teywendiki musteqilliq terepdarlirigha wekillik qilidighan “Teywen birlik partiyesi” teywenning sabiq prézidénti li déngxuy dewride qurulghan partiye iken. Mezkur partiye qurulghandin buyan chet’ellerdiki xitay hökümitige qarshi teshkilat wekillirini teklip qilip her xil yighinlarni ötküzüp kéliwatqan bolup, dunya Uyghur qurultiyining yaponiyediki wekili ilham mexmut ependi qatarliqlar 2011-yildin bashlap her yili mezkur partiyining teshkillishide ötküzülgen yighinlargha qatniship, Uyghur weziyitini anglitip kelmekte.méhriban

Sékrétar Pezilet Bekiri Xizmitide Kommunist Séstimigha Tutqan Passipliqi Sewebidin “Terbiyilesh” ke Élip Kétilgen

Xizmette aktip bolmidi dégen bahane bilen "Terbiyilesh lagéri" gha élip kétilgen qeshqer yarbagh kocha bashqarmisining sékrétari pezilet bekri.

Xizmette aktip bolmidi dégen bahane bilen “Terbiyilesh lagéri” gha élip kétilgen qeshqer yarbagh kocha bashqarmisining sékrétari pezilet bekri.

 RFA

Ötken hepte anglighuchilirimizdin biri radiyomizgha mektup yollap, qeshqer sheherlik diniy ishlar idarisining sabiq xizmetchi xadimi, yarbagh kocha bashqarmisi partiye yachéykisining sékrétari pezilet bekrining öz tewelikidiki “Yépiq terbiye” herikitige yétekchilik qilishta aktip bolmighanliqi üchün “Idiyeside siyasiy mesile bar” dep qarilip, ikki ayning aldida wezipisidin qaldurulghanliqi we “Yépiq terbiye lagéri” gha terbiyilinish üchün élip kétilgenlikini melum qildi. Muxbirimizning éniqlashliri dawamida yuqiriqi uchurlar qismen delillendi.

Radiyomizgha kelgen mektupta déyilishiche, pezilet bekri “Yépiq terbiye” xizmitige yétekchilik we nazaretchilik qiliwatqan mezgilide, u bezi kishilerning a’ile boyiche tutulup kétiliwatqanliqini, bezi a’ililerdin yashan’ghan kishilerningmu béshigha qara xalta kiydürülüp ekitiliwatqanliqini körginide qelbidiki hésdashliq tuyghusini yoshuralmay qalghan. Buni körüp qalghan xizmet guruppiliridiki xitay xizmetchiler ehwalni derhal yuqirigha melum qilghan. Netijide da’iriler pezilet bekrining “Idiyeside mesile bar” dep qarap, uni wezipisidin élip tashlighan we “Yépiq terbiye lagéri” gha ewetken. Mektupta yene pezilet bekrining bu yil 30 yash chamisida ikenliki, “Terbiyilesh” ke ekitilishtin awwal qeshqer sheherlik yarbagh kocha bashqarmisining partiye sékrétari ikenliki bayan qilin’ghan.

Biz aldi bilen qeshqer sheherlik partkom we hökümettiki alaqidar idare organlargha téléfon qilduq. Sheherlik ishchilar uyushmisi, sheherlik partkom teshkilat bölümi, yawa we chasa kocha bashqarmiliridiki bezi xadimlar pezilet bekrini tonumaydighanliqini bildürse, beziliri bu heqte melumat bérelmeydighanliqini éytti. Beziliri pezilet bekrini tonumasliqini xizmette alaqisining yoqluqigha baghlap chüshendürse, beziliri xizmetning aldirashliqi we weziyetning jiddiylikige baghlap chüshendürdi.

Radiyomizgha kelgen mektupta pezilet bekrining partiye sékrétarliqidin bashqa yarbagh kocha bashqarmisi qatarliq 3 bashqarmining sékrétari ikenliki bayan qilin’ghan.

Sheherlik hökümettiki bir xadim pezilet bekrining yarbagh kocha bashqarmisida ishleydighanliqidin xewiri barliqini, emma uning nöwettiki ehwalidin melumat bérelmeydighanliqini éytti.

Radiyomizgha kelgen mektupta déyilishiche, pezilet bekri yarbagh kocha bashqarmisida ishleshtin burun qeshqer sheherlik diniy ishlar idariside ishligen. U xizmettiki janliqliqi sewebidin 2014‏-yili yarbagh kocha bashqarmisining partiye sékrétarliqigha östürülgen. Sheherlik diniy ishlar idarisidiki bir xadim, peziletning buningdin 4 yil awwal yarbagh kocha bashqarmisigha yötkelgenlikini delillidi.
Qeshqer shehiridiki alaqidar idare jem’iyetlerdiki bezi xadimlarning pezilet bekrining ismini anglash bilen jiddiylishishi, gep qilishtin özini qachurushi, pezilet bekrining “Terbiyilesh” te ikenliki heqqidiki uchurning toghriliqini isharetlimekte. Muhajirette yashawatqan qeshqer weziyitidin xewerdar kishilerdin biri pezilet bekrining “Yépiq terbiye lagéri” da ikenliki heqqide az dégende üch kishidin xewer anglighanliqini bayan qildi.shöhret hoshur

Uyghurlar Türkiye Bash Ministiri Binali Yildirim Bilen Birlikte Noruz Qutluqlidi

Uyghur oqughuchilar türk dunyasi medeniyet paytextide noruzgha qatnashti. 2018-Yili 21-mart, türkiye.

Uyghur oqughuchilar türk dunyasi medeniyet paytextide noruzgha qatnashti. 2018-Yili 21-mart, türkiye.

 RFA/Erkin Tarim

3-Ayning 21-küni kün bilen tün tengshelgen kün bolup, bu alahide kün pütkül türkiy milletlerning noruz bayrimidur.

Bu yilmu türkiyening herqaysi sheherliride noruz bayrimini qutlash pa’aliyetliri ötküzüldi. Bularning ichidiki eng muhimliridin biri 2008-yili türk dunyasining paytexti élan qilin’ghan kastomunu shehiride ötküzüldi.

Noruz pa’aliyitige türkiye bash ministiri binali yildirim ependi, medeniyet we sayahet ministiri numan qurtulmush ependi qatnashti we söz qildi. Noruz bayrimigha enqerede turushluq ottura asiya türkiy jumhuriyetlirining elchiliri, ezerbeyjan, qazaqistan, özbékistan, türkmenistan, kafkaziye we balqan döletliridin türkiyege kélip oquwatqan oqughuchilar ishtirak qildi. Uyghurlargha wakaliten kastamonu uniwérsitétida oquwatqan Uyghur oqughuchilar ay-yultuzluq kök bayraqlarni kötürüp parattin ötti. Pa’aliyet jeryanida yene sirajidin abdulkérim, abdulhafiz ablet qatarliq Uyghur oqughuchilar söz qildi we türkiye radiyo-téléwiziyesining ziyaritini qobul qilip, Uyghurlarning noruz bayrimi we hazirqi weziyiti toghrisida melumat berdi.

21-Mart künidiki noruz murasimida söz qilghan türkiye bash ministiri binali yildirim ependi, noruzning sherqiy türkistandin amérika qit’esigiche bolghan da’iridiki pütün türkiy milletler tebrikleydighan milliy bayram ikenlikini tekitlidi. U mundaq dédi: “Silergimu melum bolghinidek, 21-mart küni ottura asiyadin yawropaghiche bolghan ortaq medeniyet zémini üchün muhim bir kün. Noruz bayrimi peqet bu yerlerdila emes, sherqiy türkistandin ottura asiyaghiche, türkiyedin sibiriyegiche, mongghuliyedin amérikighiche yéngi bir oyghinishni ipadileydu. Biz üchün noruz peqetla mewsumning özgirishila emes. Noruz bayrimi ming yildin béri tirilishni, beriketni, ittipaqliqni we qérindashliqni ipadilep kelmekte.”

Kéyin noruz pa’aliyitige qatnashqan herqaysi türkiy milletler özlirining milliy sen’et nomurliri körsetti. Biz pa’aliyet heqqide téxi tepsiliy melumat igilesh üchün neq meydan’gha téléfon qilip, Uyghur oqughuchilar bilen söhbet élip barduq.

Bu pa’aliyetke yétekchilik qiliwatqan Uyghur oqughuchilardin sirajidin abdulkerim ependi 21-mart künidiki échilish murasimida Uyghur oqughuchilarning kök bayraqlarni kötürüp, türkiye medeniyet we sayahet ministiri bilen bash ministirining yénida turghanliqini, Uyghurlarning hazirqi weziyiti bayan qilin’ghan xetni ulargha bergenlikini bayan qildi.

Kastomunu uniwérsitétining oqughuchisi sübhinur ömer xanim, 21-mart küni bashqa türkiy milletler wekilliri bilen bir qatarda Uyghurlarningmu kök bayraqni kötürüp parattin ötkenlikini bayan qildi.

Sirajidin ’ependi noruz bayrimining ikkinchi küni, yeni 22-mart küni kastomunu uniwérsitétida Uyghurlarning bölme échip Uyghur medeniyitini tonushturghanliqini bayan qildi.

1992-Yilidin tartip türkiyening herqaysi sheherliride türkiy milletler birlikte noruz bayrimi ötküzüp kelmekte. Uyghurlarmu her yili dégüdek noruz pa’aliyitige qizghin ishtirak qilip kelmekte. Bu qétim türk dunyasining medeniyet paytexti dep élan qilin’ghan kastamonu shehiride 18 dölettin kelgen oqughuchilar birlikte qatnashqan zor kölemdiki noruz bayrimi ötküzülgen bolup, buningda Uyghur wekiller Uyghurlardiki noruz en’eniliri bilen birlikte Uyghurlarning medeniyiti we örp we adetlirini tonushturghan. Sübhinur xanim bu qétimqi pa’aliyetning nahayiti muweppeqiyetlik ötkenlikini bayan qildi.

Bu pa’aliyetke ishtirak qilghan abdulhafiz ablet ependi ziyaritimizni qobul qilip, kastamonu uniwérsitétining chet’ellik oqughuchilar eng köp uniwérsitét ikenlikini, bu uniwérsitétta 100 dek Uyghur oqughuchining barliqini, bu yilliq noruz pa’aliyitining alahide keypiyat ichide ötkenlikini bayan qildi.

Türkiye kéyinki 5 yildin béri türkiy milletlerning öz-ara alaqisini kücheytish üchün her yili bir sheherni türk dunyasining medeniyet paytexti dep élan qilip, türlük medeniyet pa’aliyetlirini élip barmaqta. Burun türkiyening eskisheher shehiri, türkmenistanning merwi shehiri, qazaqistanning türkistan shehiri “Türk dunyasining medeniyet paytexti” élan qilin’ghan idi.erkin tarim

Xitayning Tajikistan’gha Qarashliq Bedexshan Oblastida Herbiy Eslihe Qurghanliqi Diqqet Qozghidi

2018-03-22
Xitay prézidénti shi jinping bilen tajikistan prézidénti émomali raxmon kélishimge imza qoyush murasimida. 2017-Yili 31-awghust, béyjing.

Xitay prézidénti shi jinping bilen tajikistan prézidénti émomali raxmon kélishimge imza qoyush murasimida. 2017-Yili 31-awghust, béyjing.

 AFP

“Xelq’ara krizis guruppisi” namliq musteqil xelq’ara istratégiye orgini yéqinda doklat élan qilip, xitay amanliq küchlirining tajikistanning bedexshan aptonom oblastida peyda bolghanliqi, bedexshanning tashqorghan bilen waxan karidorigha chégridash jayida herbiy eslihe qurghanliqini ilgiri sürgen.

“Xelq’ara krizis guruppisi” ning doklatida, xitayning Uyghur qoralliqlirining hujumidin endishe qilidighanliqini tekitlep kelgenliki, buni nezerde tutqanda xitayning bu jayda herbiy eslihe qurushining heyran qalarliq emeslikini, emma uning bu herikiti yerlik xelqlerde endishe peyda qiliwatqanliqi, buning yene rusiyeni bi’aram qilishi mumkinlikini tekitligen.

Doklatta qeyt qilishiche, bedexshan aptonom oblasti bilen tajikistan merkizi hökümitidiki emeldarlar xitay amanliq küchlirining bedexshan’gha kirgenlikini delillep, bedexshanda nurghun xitay eskirining peyda bolghanliqi, lékin ularning bek xupiyane heriket qiliwatqanliqi, bedexshanning waxan karidori we tashqorghan’gha chégridash sharmuq dégen jayida herbiy eslihelirini qurghanliqini bildürgen. Bir tajikistan emeldari bu herbiy eslihening “Birleshme térrorluqqa qarshi turush merkizi” ikenliki, uningda tajikistan eskerliriningmu barliqini ilgiri sürgen.

Biz charshenbe küni tajikistanning washin’gtonda turushluq elchixanisigha téléfon qilip, ularning bu hadisige chüshenche bérishini telep qilghan bolsaqmu, lékin elchixanining nöwetchi xadimi bu so’algha jawab béreleydighan alaqidar diplomatlarning hazir yoqlighini ilgiri sürüp, so’allirimizgha jawab bérishni ret qildi.

U mundaq dédi: “Epsuski, ular hazir elchixanida yoq. Sizning so’alingizgha men jawab bérelmeymen. Chünki uninggha jawab béreleydighan kishiler bikar emes. Belki chüshtin kéyin sa’et 3:00 lerde téléfon qilip baqsingiz bolarmikin. Chünki bizning bash elchi hazir nyu-york shtatidiki york shehirige ketti. Bizning elchixanimizda hazir axbarat emeldari yoq.” biz bügün chüshtin kéyin sa’et 3:00 de tajikistan elchixanisigha qayta téléfon qilghan bolsaqmu, lékin bu qétim téléfonimizni héchkim almidi.

“Xelq’ara krizis guruppisi” doklatida xitayning bedexshan’gha amanliq küchlirini kirgüzüp, herbiy eslihe qurushidiki asasliq meqsiti Uyghur qoralliqning hujumigha taqabil turush ikenlikini tekitligen bolsimu, lékin bezi analizchilar buning peqet bir bahane ikenlikini ilgiri sürdi. Qazaqistandiki Uyghur weziyet analizchisi qehriman ghojamberdining qarishiche, xitayning meqsiti Uyghurlarni bahane qilip, bu rayon kontrol qilish iken.

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: “Buningda men xitayning bir gherezlik pilani bar dep oylaymen. Chünki munu “bir belwagh, bir yol” istratégiye da’iriside xitay hazirqi iqtisadiy jehettin özige mayil bolup bolghan döletlerni, jümlidin tajikistanni peydin-pey özige béqindi qilish üchün shu yerde aldinala bazilarni qurup, küchini tiklesh meqsitide bu ishlarni qiliwatqan bolsa kérek, dep oylaymen. Chünki u yerdin kiridighan undaq yolmu yoq. U nahayiti égiz taghlar we qistang yollardur.”

Bezi analizchilarning qarishiche, xitay bu rayondiki döletlerge qoshun chiqarsimu, lékin bu döletlerde uzun mezgil turalmaydiken. Amérikidiki xitay weziyet analizchisi wang chén ependi mundaq deydu: “U bu yerde turup qoralliqlarni tosimiz, deydu. Uning qoralliqlarni chégrada sirtida tosup, ularning shinjanggha qaytishini tosimiz dégini peqet bir shekil. Lékin uning bu yerge ewetken ademlirimu yaxshi bilidu, ular qanchilik téz qaytip chiqsa shunchilik yaxshi. Xitay azadliq armiyesi özining u yerde turalmaydighanliqini bilidu. Chünki yerlik xelq ularni qarshi almaydu. Chünki kompartiyening milletler mesiliside qoral ishlitishtin bashqa héchqandaq parasiti yoq.”

Wang chén buning seweblirini chüshendürüp, kompartiye bu rayondiki musulman xelqlerni, ularning diniy étiqad, medeniyet we örp-adetlirini hörmet qilmaydighanliqini bildürdi. Uning qarishiche, xitayning musulman Uyghurlargha tutqan mu’amilisi buning tipik misaliken.

Wang chén yene mundaq dédi: “Xuddi pütün dunyadiki her xil milletler amérikigha kelgen’ge oxshash xitaylar Uyghurlarning zéminigha kirgende sizdin kütidighan nerse medeniyetlerning teng mewjut bolup turushidur. Yeni sizni men, méni siz étirap qilish, hergiz herbiy wasitilerge tayinip sizni mejburlash emes. Lékin kompartiye hazir pütün ishlarni herbiy küchige tayinip mejburlawatidu. U, bashqilarning medeniyitini étirap qilmaywatidu. Mana bu méni bek endishige salmaqta. Eger yat milletlerning zéminigha bérip, ularning medeniyitini étirap qilishni ögenmisingiz, ularni özingizning medeniyitige mejburlisingiz, sizning aqiwitingiz yaxshi bolmaydu.”

Taghliq bedexshan rayoni 1924‏-yili tajikistan’gha qoshup bérilgen bolup, u tajikistandiki eng namrat rayonlarning biri. 1991‏-Yili sabiq sowét ittipaqi parchilan’ghandin kéyin bedexshan bilen tajikistan merkizi hökümitining munasiwiti izchil yaxshi bolmay kelgen. Buningda namratliq, étnik murekkeplik, mezhep we til jehetlerdiki perqler halqiliq rol oynap kelgen. Bedexshanliqlarning tili we diniy mezhipi sün’iy tajiklargha qarighanda iranliqlargha téximu yéqin bolup, ular shi’elerning isma’iliye mezhipige mensuptur.

Qehriman ghojamberdi, xitayning bu boshluqtin paydilinip, bedexshanni kontrol qilishqa urunuwatqanliqini, lékin uning herikiti rusiyening sezgürlükini qozghaydighanliqini bildürdi.

Qehriman ghojamberdi yene mundaq dédi: ” Undaq tehdit bar. Chünki, u beribir bir aptonom rayon. U héchqachan düshenbige béqin’ghan emes. Uning bezi waqitlarda öz igilik hoquqi bolghan. Bedexshan tarixta 200 yilgha yéqin Uyghurlarning bashqurushida bolghan bir yer. Ikkinchi tereptin, rusiye tajikistanda herbiy bazilirini kücheytti. Shunga, u bedexshan’gha diqqet qilidu. Xitay bilen rusiye yéqinlashqandek qilsimu, ular merkizi asiyada menpe’et talishish kürishini dawamlashturup kéliwatqinigha 200 yil boldi.”

Tajikistan xitay herbiy eslihe qurmaqchi bolghan bu rayondiki ikkinchi bir dölet. Bu yil yanwarda xitayning afghanistanning bedexshan ölkiside herbiy baza qurmaqchi bolghanliqigha da’ir xewerler tarqalghan idi. Xitay hökümiti bu xewerning chinliqini ret qilghan bolsimu, lékin afghanistan dölet mudapi’e ministirliqidiki emeldarlar bu bazining “Afghanistandiki Uyghur qoralliqlirigha taqabil turushqa munasiwetlik,” ikenlikini bildürgen idi

Tajikistan hökümitining xitay bilen chégra kélishimi imzalap, bedexshanning bir qisim zéminini xitaygha bölüp bérishi 2008‏-yili bedexshanda buninggha qarshi zor kölemlik namayishlarning partlishigha seweb bolghan idi. “Xelq’ara krizis guruppisi” ning doklatida eger xitay rusiyening tajikistandiki menpe’etige diqqet qilmisa shundaqla bedexshan’gha meblegh salghanda uning yerlik xelqni ishqa orunlashturushqa sel qarap, xitay köchmenlirini yötkep kélip ishletse, bu bedexshan xelqining naraziliqini qozghap, nurghun nurghun kashililarning yüz bérishige seweb bolidighanliqi tekitlen’gen.Muxbirimiz erkin

Xinjiang Authorities Targeting Uyghurs Under 40 For Re-Education Camps

2018-03-22
Young Uyghur men drive a car through a night market in Hotan, in China's Xinjiang region, April 15, 2015.

Young Uyghur men drive a car through a night market in Hotan, in China’s Xinjiang region, April 15, 2015.

 AFP

Authorities in northwest China’s Xinjiang are using age as one of the criteria to determine whether to detain Uyghurs in the region’s network of political “re-education camps,” as those born after 1980 are considered “violent” and “untrustworthy,” according to official sources.

Since April 2017, Uyghurs accused of harboring “strong religious views” and “politically incorrect” views have been jailed or detained in re-education camps throughout Xinjiang, where members of the ethnic group have long complained of pervasive discrimination, religious repression, and cultural suppression under Chinese rule.

Official announcements have stated that those who are sent to the camps include former prisoners, suspects and anyone who has travelled overseas, and say the camps will “cleanse” them of ideology that endangers state security.

But official sources in Bayanday township, Ili Kazakh (in Chinese, Yili Hasake) Autonomous prefecture’s Ghulja (Yining) county, recently told RFA’s Uyghur Service that some of the detainees from their villages had been pre-emptively targeted for re-education simply because they were younger than 40 years of age and “susceptible” to influence by dangerous elements.

“People born in the 1980s and 1990s have been categorized as part of a violent generation—many of whom have been taken into re-education under this category,” the security chief of Bayanday’s No. 2 Village said, speaking on condition of anonymity.

Similar criteria are being used to blacklist residents of Bayanday’s No. 3 Village for re-education—even if there is nothing “suspicious” about their words or actions—according to the village’s head of women’s affairs, who also declined to be named.

“Young people who were born during the 1980s and 1990s are branded as members of an unreliable and untrustworthy generation,” she said.

aaaaaaaaaaa

“As they belong to that generation, they are easily influenced by dangerous people, therefore there is a need for them to be sent for re-education in order to prevent them from adopting incorrect ideology.”

The head of women’s affairs said that “the majority” of those being sent to re-education camps from her village had been born in the two decades prior to the new millennium, adding that indoctrination at the camps “prevent[s] them from choosing the wrong path,” because their youth makes it “easy for them to be misled.”

When asked about the recent arrest of a 32-year-old woman from her village named Hanipe Kerim, the women’s affairs official said that she was taken into custody “under the category of young people who were born in the 1980s and 1990s, who are considered to be from an unsettled, violent generational period.”

Kerim’s mother confirmed that authorities had given the same reason to her family when they detained her.

“They said that people who were born in the 1980s, 1990s, and 2000s are categorized as ‘unsettled people,’” she said, adding that she could think of no other reason why her daughter might have been taken away.

“[The police] told me to remember the reason. I wrote it down because I was worried that I would forget. I remember they said that she belongs to the generation of unsettled youth.”

Camp network

Chinese authorities have not publicly acknowledged the existence of re-education camps in Xinjiang, and the number of inmates kept in each facility remains a closely guarded secret, but Uyghur activists estimate that up to 1 million Uyghurs have been detained throughout the region since April 2017, and say nearly every Uyghur household has been affected by the campaign.

Since Xinjiang party chief Chen Quanguo was appointed to his post in August 2016, he has initiated unprecedented repressive measures against the Uyghur people and ideological purges against so-called “two-faced” Uyghur officials—a term applied by the government to Uyghurs who do not willingly follow directives and exhibit signs of “disloyalty.”

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

While China blames some Uyghurs for “terrorist” attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat from the Uyghurs and that repressive domestic policies are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by RFA’s Uyghur Service. Written in English by Joshua Lipes.

Muhajirettiki Uyghur Yashliri Uyghuristan Milliy Herkitide Yéngi Ümidlerni Parlatmaqta

Dunyaning herqaysi jaylirida birla waqitta ötküzülgen Uyghur xanim-qizlirining "Bir awaz, bir qedem" naraziliq namayishida hajinur muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 15-mart, nyu-york.

Dunyaning herqaysi jaylirida birla waqitta ötküzülgen Uyghur xanim-qizlirining “Bir awaz, bir qedem” naraziliq namayishida hajinur muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 15-mart, nyu-york.

 RFA/Eziz

Muhajirettiki Uyghur jama’iti üchün teshwishlik mesililerning biri chet’ellerde tughulup ösken Uyghur perzentlirining öz milliy kimlikini saqlap qélishi hemde ularning Uyghur dawasining kelgüsi musapiliride qandaq qedemlerni élishi hésablinidu. Derweqe, bu jehetlerde endishilik ehwallarning otturigha chiqiwatqanliqi ré’alliq bolsimu, emma shuning bilen bir waqitta ümidlik notilarning yétiliwatqanliqi kishini xushal qilidighan yene bir ehwaldur. 15-Mart küni dunyaning herqaysi jayliridiki 17 sheherde birla waqitta ötküzülgen “Bir awaz, bir qedem” namayishida muhajirette ösüp yétilgen Uyghur yashlirining özlirige chushluq teshkillesh qabiliyiti we bashlamchiliq rolini jari qildurushi bu nuqtini yene bir qétim ispatlidi.

Amérikining nyu-york shehiridiki b d t binasi aldida ötküzülgen “Bir awaz, bir qedem” namayishida irade qeshqiri, aydin enwer, hajinur sétiwaldi qatarliq yashlarning jenggiwar we tesirlik nutuqliri hélihem shu qétimliq namayishqa ishtirak qilghan köp qisim kishilerning yadida. Ular, shu arqiliq b d t binasi etrapidiki kishilergila emes, namayishqa qatnashqili kelgen teng qoramliq boghunlarghimu Uyghurlar wetinide dawam qiliwatqan mislisiz basturushlar heqqide untulmas melumatlarni anglatti. Namayishchilar sépidiki Uyghur yashliridin Uyghuriye es’et bu heqte némilerni oylighanliqini sorighinimizda özining bügünki yashlarning nutuqliridin köp nersilerni ögen’genlikini bildürdi.
Shu qétimliq namayishqa qatnishish üchün wirjiniye shtatidin nyu-yorkqa barghanlar arisidiki Uyghur yashliridin arafatmu hazir özige oxshash muhajiret muhitida ösüp yétilgen Uyghur yashlirining hazirqi Uyghur diyaridiki weziyetni özliri bilen chemberchas baghlap qaraydighanliqini tekitleydu. Shuning üchünmu u özi bilen birlikte putbol oynaydighan Uyghur dostliri bilen teshkillinip kolléktip halda bu namayishqa kelgen.

Muhajirettiki Uyghur yashlirining Uyghurlarning awazini anglitish pa’aliyetlirige özlirini béghishlishi shu meydandila d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanimning teqdirlishige muyesser boldi. U merhum sha’ir abduréhim ötkürning “Iz” shé’iridiki menzirini mushundaq pa’aliyetlerge aktipliq bilen ishtirak qiliwatqan Uyghur yashlirining wujudidin körüwélishqa bolidighanliqini alahide tekitlidi.

Amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesenmu yashlarning mushu xildiki aktipchanliqini qollash hemde ularning Uyghur dawasigha bolghan pidakarliqini mu’eyyenleshtürüsh terepdari. Umu bügün bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda özining qarashlirini ipadilep ötti.

Derweqe, muhajirettiki Uyghur yashliri herqachan Uyghur diyaridiki zulum we basturushlarni eyiblesh, buninggha özlirining naraziliqini bildürüshni özlirining Uyghurluq kimliki bilen chemberchas mujessemliship ketken mejburiyet dep qaraydighanliqi melum. “Bir awaz, bir qedem” namayishining aktip teshkilligüchilirining biri bolghan hajinur sétiwaldi ene shundaq oylaydighan Uyghur yashlirining biri. U bu heqte söz bolghanda Uyghur yashlirida Uyghurluq kimliki chüshenchisi bolghanda bu xil mejburiyetni tonup yétishning qiyin’gha chüshmeydighanliqini bildürdi.

Uyghur dawasining uzaq mezgillik dawa bolushi mumkinliki muhajirettiki Uyghur pa’aliyetchiler üchün sir emes. Emma bu dawaning izbasarlirini teyyarlash we ulargha dawaning kéyinki qedemlirini qandaq bésishqa yol échip bérish köp tereplime tirishchanliq telep qilidighan müshkül wezipilerning biri. Amérika Uyghur birleshmisining re’isi, amérikidiki aktip Uyghur pa’aliyetchilerdin ilshat hesen uzundin buyan bu mesile heqqide oylinip kéliwatqan kishilerning biri. Uning qarishiche, Uyghur yashlirini qerellik türde nezeriyewi bilimler bilen terbiyeleshke qoshumche qilip, mushu xildiki siyasiy pa’aliyetlerge qatnashturush hemde ulargha öz talantini jari qilduridighan pursetlerni yaritip bérish Uyghur dawasining iz basarlirini yétildürüshte zor ehmiyetke ige iken.

Melum bolushiche, Uyghur yashliridin nöwette alaqidar kesiplerde oquwatqanlarmu belgilik sanni teshkil qilidighan bolup, her sahe kishiliri Uyghur dawasining kéyinki iz basarlirining “Burun chiqqan qulaqtin kéyinki münggüz éship kétiptu” dégen atilar sözide éytilghandek zor netijilerni qolgha keltürüshige tilekdashliq bildürmekte.eziz

Uyghur Düshmenlirining Uyghurgha Qurghan Tuziqigha Diqqet

 

Autori: Mehmetimin Hezret

22552762_10214600203224435_6347107039811566389_n.jpg

Pikir yürgüzmeydighanlarni allah azabqa giriptar qilidu- yunus sürisi 100. Ayet

Süriyining urush buluwatqan bölgiliride 1000 – 1500 neper etirapida 12 yashtin 6 ayliqqiche bolghan yétim uyghur bowaq we sebi bala bar. Ularning bir qisimi suriye hökümet terepning, bir qismi kurt quralliq küchlerning qoligha chüshüp ketken bolup, köp qismi türk armiyisining himayisidiki yerlerde. Suriye hükümiti we kurt quralliq küchlirige esir chüshüp ketken uyghur tul ayal, yétim balilarning aqiwiti toghruluq melumat élish imkaniyiti bolmaywatidu. Türkiyening himayisidiki bölgilerdiki yétim uyghur balilar, saxawetperwer türk qérindashlarning yardimi bilen yashawatidu.

Öz waxtida bu nareside uyghur balilirini ata-aniliri bilen birlikte katta wedilerni bérip süriyige apirip urush otining ichige tiqiwétish bedilige ghayet zor miqtardiki dollargha ige bolghan chet’ellik jasuslar yene sehinige chiqishqa bashlidi. Arqisida xitay bolghan we bir qanche döletning jasusliridin terkib tapqan bu qara guruh, saxta pasport yasash, pul tarqitish, ademlerni toplash, yötkesh qatarliq ishlarda yalliwalghan uyghurlarni aldigha chiqarghan idi. Yene türkiyege topliship qalghan, xitaydin intiqam élish tuyghusi bilen yürekliri yalqun bolup yéniwatqan, qéni qiziq amma aqköngül charisiz uyghurlarni torgha chüshürüsh bu közge körünmes qara gurohining nöwettiki nishanigha aylanmaqta.

Uyghurlarning „teqdirige köyinidighan“ bu ademler nimishke süriyide bombilarning is tütekliri astida her kün, her sa’et ölüm xewipi astida yashawatqan uyghur yétim balilirini qutquzush xiyaligha kirip chiqmaydu-yu, istanbuldiki yéngi qurbanliq uyghurlarning péshide yügrep yürüydu?

Biz üchün eng qimmetlik bolghan qehriman uyghur yigit, qizlarning bir qanche yil burun bashlan’ghan süriye sewdasidin qérindashlirimizning köp qismini tusup qalalmiduq. Chünki,chet’elde uyghur millitige uzan’ghan közge körünmes qara qol intayin küchlük idi. Tori onlighan döletke yéyilghan, mol ixtisadi rasxut ajirtilghan,her millettin eng zirek yüzligen jasus qatnashqan we mukemmel organize bolghan bir teshkili apparat idi. Uyghur yashlirini „jihat“ qa we pulgha qiziqturup élip ketken bu qaraguroh, bala-chaqisi bilen kélip süriyege bérishtin yaltiyip qalghanlarni süriyede igisiz qalghan öy,zémin, bayliqlargha qiziqturup qayil qilishti. Yéshi chong boytaq uyghurlarni süriyde tul qalghan güzel mujahide ayallar bilen öylendürüp qoyush wedisi bilen élip ketti. „süriyede yash erep chokanlirini tallap alidikenmiz“ dep xotun, balilirini tashlap kétip wujudi bombilarning astida tozghaqtek tuzüp ketkenlermu bar. Ularning hemmisi bizning qérindashlirimiz idi. Bu qérindashlirimiz bizge emes, kimliki, nedin kelgenliki namelum bolghan saqalliq, saqalsiz, erepche, türkche, in’gilizche… tili bolghan „shapa’etchiler“ge ishendi. Ular süriyede qaldurup ketken yétim uyghur sebi baliliri biz üchün tewerrük amanettur. U balilarni urush oti ichidin qutquzup türkiyege élip kélip arzu qilghan her bir uyghur a’ilisining bir, ikkidin ewlatliqqa élip béqish bizning allah we tarix aldidiki eng shereplik wezipimiz. Eger bügün istanbulda peyda bolup „uyghurlarning béshini silawatqan shapa’etchi“ler heqiqi „shapa’etchi“ bolidighan bolsa nimishke süriyediki shu yétim balilirimizni ekiliwélishimizgha yardemleshmey, téxi yétim bolmighan uyghur sebi balilarni yétim qaldurush üchün yalghan „jihat“ wedilirini bérip, uyghurlarni hayajanlandurup yürüydu? Zadi ularning meqsidi néme?

Süriyening türkiye chigirisi bolghan aprin dégen yerde térorgha qarshi urush qiliwatqan türk armiyesidin hal surash üchün 2018.yili 3.ayning 10. Küni bir qisim uyghurlar istanbuldin chigra rayoni bolghan hataygha bardi. Bu heqiqeten teqdirge layiq bir pa’aliyet idi. Biraq bu yerde meqsetke tamamen xilap bolghan qisqa bir wéydiyo chikilip taratqularda tarqitildi. Wéydiyoda herbiy kéyim kéygen, boynigha pilimut ésiwalghan bir uyghur yigiti „… ey xitaylar, buni körüshtingmu? (qolidiki pilimutni körsitip) milyonlighan uyghur balilirini, ayallirini, déhqanlirini öltürüwetting… pat yéqinda sen qaraqchilardin intiqam alimiz….“ digen mezmundiki geplerni qilidu. Arqisida ay yultuzluq kok bayra lepildep turidu. Öz wetinide xitaydin zulum körgen her bir uyghurning quralliq yaki qoralsiz xitay ishghaliyitige qarshi küresh qilish heqqi, hetta mejburiyiti bar. Biraq bu uyghur yigitining wéydiyosi chikilgen yer türkiye jumhuriyti dölitining chigrasi ichide. Körünüshke türkiyening bayriqi, türk eskerlirimu chüshüp qalghan. Bir türk komandirning emdi boldi qil, boldi qil.“ dégen türkche awazimu anglinip turidu. Bu wéydiyoni korup yürigim siqildi. Biz uyghurlargha büyük bir tuzaq qurulghanliqini, buning bedilining bek éghir bolidighanlighini derhal idirak qilip yetken bolsammu, bu wéydiyoni yéghiwélish imkaniyiti yoq idi. Men wéydéyoda sözligen we yénida hayajan bilen turghan uyghur yashlirini eyiblimeymen. Ular özlirining paydiliq ish qiliwatqanliqigha ishen’gechke bu ishni hayajan bilen qildi. Biraq, bu uyghurlarni türkiye- suriye chégirisigha aparghan, u wéydiyonu chikishke ilhamlandurup qoyup özliri bu körünishning ichige kirmigen mekkarlar, wéydiyoning türkiye we dunyada uyghurlargha élip kildighan ziyini we türkiyeni xitayning aldida qanchilik diplomatik siqintida qalduridighanlighini yaxshi bilidu.

Bu wéydiyo tarqilip bir qanche kündin kéyin süriye dölet tiliwiziyesi „uyghur térroristlar türk armiyisi bilen kurt qetliyamigha qatnishiwatidu…“ mezmunda xewer berdi. Arqidinla türk düshmini bolghan bir munche ereb médiyasi bu xewerni keng tarqatti. Hetta, gherip medyasida “ qetliyamgha uchrawatimiz dewatqan uyghurlar, kürtlerni qetliyam qilishqa qatnishiwatidu“ dep yézilghan maqalilar bar. Méning bélishimche, xitay tashqi ishliri ministirliqi bu wéydiyoni béyjingdiki türkiye büyük elchisige tapshurup, türkiye dölitining iz’hat bérishini istigen. Xitayning türkiyediki elchi, konsullirimu gülqeqeliri échilip wéydiyoni türk dölet rehberlirige, millet wekillirige, türk medyasigha tarqitip „biz térror maghduri. Bizge yardem qilinglar.“ dep doqmush- doqmushta bichare qiyapetke kiriwélip derd tökiwatqanlighi melum.

Türkiyede, doghu turkistan dimey, shinjang deydighan, uyghurlaring zulum körgenlikige a’it bir xewer, bir resim élan qilmaydighan solchi medya bu wéydiyoni keng kölemde tarqatmaqta we uyghurlarni „térorchi“ töhmiti bilen qarilimaqta. Tünügün (19. Mart) oda t.w. Namidiki bir tör gézitide erkin önjan ismi bilen „suriyedin türk bayriqi bilen chinni tehdit etkenler nimining pishide?“ serlewhilik uzun bir maqalisi élan qilindi. Maqalining bash we ottora qismigha bu wéydiyo qisturulghan bolup, maqalide „térorist uyghurlar“ning xitayda, sherqi türkistanda we dunyada qilghan „ téroristliq hujumliri“ning tizimliki tepsili bérilgen we „ bu téroristlerning türkiyede erkin heriket qilip kelgen“liki ilgiri sürülgen bolup, turkiye jumhuriyiti hükümitining ularni himaye qilwatqanliqi töhmiti bilen döletke qara chaplighan. Oda.t.w. Tor gizitisi türkiyede sani az bolmighan solchi késimde tesiri küchlük, oqughuchisi köp bolghan bir tor gizit.

Uzun yillardin béri wetendin jénini élip qéchip chiqqan we dunyaning héchbir musulman dölitige sighmighan uyghurlarning hemmisi digudek türkiyege panahlinip keldi. Bügünki künde téximu köp uyghur türkiyege kelmekte. Türkiye quchaq achmaqta. Kelgenlerning köpinchisi özlirini peyghember eleyhissalamning ümmetliri bolghanlighi bilen iptixarlinidighanlar. Söyümlük peyghembirimiz tughulghan wetini mekkini qachilik söygen bolsa, hijret qilip barghanda quchaq achqan mediyne dégen wetinni shunchilik söygen emesmu? Medinini qoghdash yolida qoligha qural élip küresh qilghan emesmu? Biz hem tughulghan wetinimizge, hem hijrette bizge quchaq achqan wetinimizge ziyanliq ish qilsaq qandaq ümmet bolalaymiz?

Xitaylar bu wéydiyoni türkiyening we uyghurlarning béshigha uridighan toxmaq qilip qollinish bilen qalmay, dunyada uyghurlarni we türkiyeni qarilashta büyük bir kozur qilip ishlitiwatidu. Bu ishni uyushturghuchilar we ularning arqisidiki xitay uyghurlar arqiliq uyghurlarni qarilaydighan „pakit“ni qolgha keltürgenligii bilen puxadin chiqti. Biz uyghurlargha bolghan payda, ziyinichu? Bundaq disem beziler „biz qarshi chiqsaqmu, jim tursaqmu xitaylar uyghurlarni qérip tügitiwétishtin waz kechmeydu.“ déyishi mumkin. Bu toghra gep. Biraq xitaylar xelq’arada uyghurlarni „gunahkar“ qilip körsitish üchün „pakit“qa ihtiyaji bar. „ pakit“larni dunyagha körsitip turalisila milliy qirghinchiliqni téximu xatirjem dawamlashturalaydu. Shunga xitaylar bashqilarning qoli bilen bizni tuzaqqa chüshürüshtin héchbir zaman waz kechmeydu. Uyghur qérindashlirimning isige sélip qoyayki, 2016- yili yéngi yil kéchisi istanbulning reyna köngül échish kulubida 39 ademning ölümige sewepchi bolghan qetli’am bilen chétishliq tutulup sotqa tapshurulghan jinayet gumandari 56 neper bolup, bularning 49 nepiri uyghur. Sot dawam qiliwatidu. Qetli’amni „ iraq-sham islam döliti“ namidiki xelq’araliq térror teshkilati zimmisige aldi. Pütün dunya eng nepret qilidighan bir térror teshkilati bir qétimliq qetliyamgha nimishke bunchiwala köp sandiki uyghurlarni arilashturiwétishni pilanlidi? Nimishke bu qetliyamda uyghur milli dewasigha barliq xelqliri ige chiqip kéliwatqan türkiyeni tallidi? Chet’eldiki uyghur milli azatlik körishini tamamen tunjuqturup tashlash üchün emesmu?

Özini musulman hésablaydighan uyghur qérindashlirim bu ayetni yureklirige neqish qilip yéziwalsun; „pikir yürgüzmeydighanlarni allah azabqa giriptar qilidu“ (yunus sürisi 100. Ayet) biz uyghurlar pütmes- tügimes azab deryasida éqip kétiwatqan bolsaq buning bash jawabkari yene biz emesmu? Yéqinqi 200 yildin béri eqlimizni toghra’ishletmigenlikimizdin yoqatqanlirimiz bizge yéterlik ders emesmu? Eqlimizni ishletmisek dawamliq bashqilarning qolidiki oyunchuq bulushtin qutulalmaymiz. Uyunchaqla emes, „shepqetchi“ körün’gen uyghur düshmenlirining qolida,uyghur millitini we uyghur millitining kilechegini bombilaydighan bomba bolup qélish néme dégen qorqunuchluq we yirginishlik-he? Bundaq eqilsizliqning dunyada bashqa örniki barmu?

Ey uyghur qérindash! köz aldingdiki yolda qatmu qat tozaqlar bar. Eng eqilsiz haywan bolghan éshek jénida puti bir qétim sépilip ketken köwrüktin ötmeydu. Sen insansen. Eger sen islam dinimizni, wetinimizni, millitimizni heqiqi türde süyidighan bolsang pikir yürgüz,burun aldan’ghan sawaqlirimizdin ders al. Her qandaq qedemni oylap élishni ögen. Uyghur bol. Xitay, chet’elde teshkilligen közge körünmes qara gurohining qolidiki oyunchuq bolma. Jéningni uyghur milliti üchün teqdim qilishni niyet qilip turup, özengmu bilmestin xitayning qolda uyghur millitining béshigha urulidighan toxmaq bolup qalma.

Shuni unutmasliqimiz lazimki, biz pada bolup bergen muddetche, cholde tinep qalghan padilarni heydep apirip erzan sétip xejleydighan padichilar her waqit bizge uchirap turidu.

2018- yili 3- ayning 20- küni

Uighur Muslims Around the World Protest China’s Aggressive Security Crackdown

By GERRY SHIH / AP

March 16, 2018
29214632_146678039486021_6772560693756914470_n

(BEIJING) — Members of the Uighur Muslim ethnic group held demonstrations in cities around the world to protest a sweeping Chinese surveillance and security campaign that has sent thousands of their people into detention and political indoctrination centers.

Overseas Uighur activists said they planned demonstrations Thursday in 14 countries in total, including the U.S., Australia and Turkey.

More than a hundred Uighur protesters gathered at a plaza near the United Nations in New York to call on the body to protect their culture against Chinese government efforts to assimilate the Turkic-speaking people. Elsewhere, hundreds of Uighur women on Istanbul’s Istiklal Street and in front of Sydney Town Hall chanted and waved blue flags, the separatist symbol for a proposed independent state called East Turkistan.

China has rolled out one of the world’s most aggressive policing programs in the Uighurs’ homeland of Xinjiang, a vast region in the country’s northwest. Chinese officials say the crackdown is necessary to stamp out a decades-long separatist movement and, more recently, Islamic extremism seeping into the region. Hundreds have died in violent clashes in recent years that the government blames on separatist militants.

Growing resentment against authorities in China, and the call of Islamist Uighur militant groups, has also attracted thousands of Uighurs to travel to Syria in recent years. But Uighur activists and international rights groups say the far-reaching security campaign, which has accelerated markedly since 2016, exacerbates tensions and unfairly targets the entire Uighur population of more than 10 million.

 

“The Chinese government is using the war against terrorism very effectively, using that to portray the Uighur as a terrorist,” said Rushan Abbas, the organizer of the New York protest who showed up with her children. “In actuality, the Chinese government is the one who’s acting the terrorist against the Uighur.”

Many overseas Uighurs say that their relatives in China have been sent to an extrajudicial network of political indoctrination centers for months at a time without formal charges or for reasons unrelated to separatist activity — such as communicating with relatives abroad.

“Can you imagine a place where millions are taken into camps without the involvement of courts?” said Seyit Tumturk, who helped organize the Istanbul rally.

Read more: Xinjiang: Images of Uighur Life in Kashgar

http://time.com/5202681/uighur-protest-china-security-crackdown/

Ay-yultuzluq Kök Sharpigha Mujessemlen’gen Kök Bayraq Söygüsi

15-Mart küni dunyadiki 14 dölet we 18 sheherde birla waqitta ötküzülidighan

15-Mart küni dunyadiki 14 dölet we 18 sheherde birla waqitta ötküzülidighan “bir awaz, bir qedem” namayishigha teyyarliniwatqan waraqchilar. 2018-Yili mart.

 RFA/Gülchéhre

Ay-yultuzluq kök bayraqni kötürüsh chet’ellerdiki uyghurlar üchün xitay kommunist hökümitige naraziliqni bildürüshning we wetini sherqiy türkistanning musteqilliqigha bolghan ümidining bir simwoli bolup keldi. Bolupmu yéqinqi mezgillerde chet’ellerdiki uyghurlarning siyasiy pa’aliyet sorunliridin bashqa yene uyghurlarning ijtima’iy we ilmiy pa’aliyetliride, öyliride, ishxanilirida, ashxana-réstoranlarda ay-yultuzluq kök bayraqni ésish aditi omumlashmaqta.

Uningdin bashqa yene uyghurlar arisida ay-yultuzluq kök bayraq chüshürülgen kiyimlerni kiyish, yaghliq-sharpilirini artish, uni teglik süret qilip ishlitish bara-bara bir éqimgha aylanmaqta.

Igilishimizche, ay-yultuz chüshürülgen kök renglik sharpa artish 15-mart küni dunyadiki 14 dölet we 18 sheherde birla waqitta ötküzülidighan “bir awaz, bir qedem” namayishida birdek qollinilidiken.

Dölet bayriqi bir döletning simwoli we belgisi. Tarixiy matériyallarda körsitilishiche, ay-yultuzluq kök bayraq 1933- we 1944-yili arqa-arqidin qurulghan ikki qétimliq sherqi türkistan jumhuriyetlirining dölet bayriqi süpitide qobul qilin’ghan. Ay-yultuzluq kök bayraqtiki ay-yultuz sherqi türkistandiki her millet xelqining pak étiqadi bolghan islamgha simwol qilin’ghan, kök reng bolsa bipayan asman’gha we erkinlikke simwol qilin’ghan iken.

29258284_2118208721749343_5180976606297980928_n
Bügünki kün’giche chet’ellerdiki uyghurlarning qollirida, namayishlarda ay-yultuzluq kök bayraq lepildep kelmekte. Ular chet’ellerde ösüwatqan, tughulghan ewladlirighimu ay-yultuzluq kök bayraqni qedirleshni, söyüshni ögitip kelmekte we uni milliy rohni yétildürüshtiki eng muhim terbiyelerdin biri dep qarap kelmekte.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan türkiyediki wetenperwer uyghur sha’ire we aktip pa’aliyetchi elanur xanim özining kök bayraqqa bolghan chongqur söygü we yüksek hörmitini “kök bayriqimizning muqeddes orni yürikimizde, hörmiti bash tajimiz kebi béshimizning üstide,” dégen hayajanliq sözliri bilen ipade qildi.

Besh-alte yash chaghlirida a’ilisi bilen bille afghanistan’gha hijret qilip, axiri türkiyede yashap qalghan nur’ela xanim özidiki kök bayraq söygüsining atisidin miras ikenlikini, atisi kichikidinla özige ulugh ejdadlirimizning issiq qanliri bedilige qurup chiqqan musteqil döliti sherqiy türkistanning we uyghurluqning simwoli bolghan ay-yultuzluq kök bayraqni hörmet qilishni ögetkenlikini, uni qoghdashning her bir sherqi türkistanliqning bash tartip bolmaydighan muqeddes mes’uliyiti we milliy burchi ikenlikini alahide tekitleydu. “bolupmu ana wetendin uzaq ayrilghan uyghurlargha nisbeten bu kök bayraq, millitimning ghururidur, musteqilliq ghayisining simwolidur,” deydu u.

Elanur xanim yene “bir awaz, bir qedem” namayishida namayishchilarning sherqiy türkistanning ay-yultuzluq kök bayriqini sharpa qilip taqaydighanliqidin bekmu söyün’genlikini alahide tekitlidi.

23379844_1624565334266160_5918837229004315066_n

Uyghur yashlirining, hetta chet’ellerdiki yéngi bir ewlad uyghurlarning muhajirette élip bériliwatqan siyasiy dewa pa’aliyetlirige aktip awaz qoshup, pidakarliq bilen xizmet qiliwatqanliqi melum. Amérikining nyu-york shehiride élip bérilidighan “bir awaz, bir qedem” namayishning teyyarliq xizmetliride alahide aktipliq körsitiwatqan yashlardin hajinur sétiwaldi ziyaritimizni qobul qildi. U, gerche özining uyghur diyarida tughulup, kichikide kök bayriqini körüshtin we bilishtin mehrum halda yashighan, hetta mektepte xitayning dölet bayriqigha hörmet bildürüshke mejbur qilin’ghan bolsimu, buning héch zaman xitayning bayriqigha nisbeten söygü peyda qilalmighanliqini, özining amérikigha kelgendin buyan dadisining yétekchilikide sherqiy türkistanning dölet bayriqini égiz kötürüp uninggha ige chiqishni bir burch dep bilip kelgenlikini bildürdi. U, hemme birdek ay-yultuzluq kök sharpa artip chiqidighan -15 marttiki “bir awaz, bir qedem” namayishning yashlar üchün özining uyghurluqini saqlash, wetinige ige chiqishtek ghayisini ipade qilidighan simwolluq bir xil wasite ikenlikini tekitlidi.

Hajinurning bildürüshiche, pütün dunya miqyasida birla künde élip bérilidighan namayishqa qatnishidighan minglighan uyghur xanim-qizlirining kök bayraqni ortaq namayish formisi qilish arzusining emelge éshishida istanbuldiki “nuzugum fondi” ning mes’uli munewwer öz’uyghur xanim we ilminur xanimning xizmetlirining shundaqla kéchini kündüzge ulap, kök bayraq we ay-yultuz chüshürülgen kök sharpilarni ishlep tarqatqan “nuzugum uyghur milliy buyumlarni ishlesh fabrikisi” diki uyghur xanim-qizlirining alahide töhpisi bar iken.

Ijtima’iy taratqularda yash ewladlargha weten söygüsi, kök bayraq söygüsi yétildürüsh heqqide, maqaliler élan qilip kéliwatqan kanadadiki uyghur siyasiy aktipliridin ruqiye turdush xanimmu ziyaritimizni qobul qildi. U, gerche ilgiriki waqitlarda uyghurlarning simwoli bolghan ay-yultuzluq kök bayraqtin qachidighan qismen kishiler bolghan bolsimu, emma nöwette barghanche köp kishilerning öz milliy bayriqigha bolghan tonushining zor derijide ashqanliqini bildürdi. U yene téximu köp uyghurlarning musteqilliq arzusini royapqa chiqirish üchün küresh qilishi kéreklikini, sherqiy türkistanning erkin dölet bolushining simwoli bolghan bu bayraqqa ige chiqish arqiliq özining qedir qimmitige, wetinige, millitige, erkinlik hoquqlirigha ige chiqish arzusini ipade qiliwatqanliqini bildürdi. gülchéhre

Pütün Dunya Miqyasida Uyghur Xanim-Qizlar Xitaygha Qarshi “Bir Awaz Bir Qedem”Namida Namayishi Ötküzüldi!

Newyorktiki B D T Binasi Aldida “Bir Awaz Bir Qedem” Namayishi Ötküzüldi

Muxbirimiz eziz
2018-03-15
Élxet
Nyu-yorktiki b d t binasi aldida ötküzülgen

Nyu-yorktiki b d t binasi aldida ötküzülgen “bir awaz bir qedem” namayishida kök bayraq. 2018-Yili 15-mart.

 RFA/Eziz

3-Ayning 15-küni amérikining nyu-york shehiridiki birleshken döletler teshkilati binasining aldida xitayning uyghur diyarida yürgüzüwatqan uyghurlarni “yépiq terbiyelesh” lagérlirigha qamash, qattiq nazaret qilish qilmishliri, uyghurlarning kishilik, milliy, medeniyet we siyasiy hoquqlirini depsende qilishigha naraziliq bildürüsh yüzisidin “bir awaz bir qedem” namidiki namayish ötküzüldi.

Namayishqa amérikining wiriginiye we bashqa shtatliridin shuningdek bashqa ellerdin kelgen uyghur xanim-qizliri, uyghur jem’iyet we jama’et wekilliri, uyghur yashliridin bolup, texminen 400 din artuq adem qatnashti.

Boyunlirigha ay yultuzluq kök bayraq süriti chüshürülgen sharpilarni taqighan we bashlirigha ay yultuzluq yaghliqlarni artqan hem qollirida sherqiy türkistan bayraqliri we lozunkilarni kötürgen xanimlar, oghul-qizlar b d t binasi aldidiki sükütlük namayishtin kéyin xitayning nyu-yorktiki konsulxanisi aldida namayishni dawamlashturush üchün sho’arlarni towlap kocha boylap namayish qilghan.

Nyu-yorktiki bu namayishqa awstraliye, yawropa we bashqa ellerdin bir qisim aktiplarmu ariliqni yiraq körmey kélip qatnashqan. Namayishning tepsilati heqqide öz muxbirimiz eziz neq meydandin melumat béridu.

Bu namayishning tepsilati dawamliq tonushturulidu.

 

 https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/bir-awaz-bir-qedem-03152018174750.html?encoding=latin

 

Türkiye Istanbulda Xanim-qizlar Namayish Élip Bardi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2018-03-15
Istanbuldiki uyghur xanim-qizlar

Istanbuldiki uyghur xanim-qizlar “bir qedem bir awaz” namidiki uyghur ayallar pa’aliyitige awaz qoshup taksimda ötküzgen namayishidin körünüsh. 2018-Yili 15-mart, istanbul.

 RFA/Arslan

15-Mart peyshenbe küni dunyaning her qaysi jaylirida oxshash kün we oxshash sa’ette ötküzüsh chaqiriq qilin’ghan “bir qedem bir awaz” namidiki uyghur ayallarning pa’aliyitige awaz qoshqan istanbuldiki uyghur xanim-qizlar 15-mart küni taksim rayonida yürüsh qilip namayish élip bardi.

Bu pa’aliyet istanbuldiki sherqiy türkistan teshkilatlar birliki teripidin uyushturulghan bolup, namayishqa uyghur xanim-qizlardin ikki mingdin artuq kishi qatnashti.

Istanbulning her qaysi rayonlirida yashawatqan uyghur xanim-qizlardin terkib tapqan namayishchilar aldi bilen beyt’oghli tunili aldigha topliship, qollirida türk we sherqiy türkistan bayraqlirini kötürgen halda her xil sho’ar toplap taksim meydanigha yéqin galata saray toluq ottura mektep aldighiche yürüsh qildi.

Namayishchilar birdek, “ishghalchi qizil xitay sherqiy türkistandin yoqal!”, “heq-hoquq adalet, uyghurlargha höriyet” dégendek sho’arlar towlidi.

Namayishqa yene sherqiy türkistan teshkilatlar birlikining mes’ullirimu qatniship xanim-qizlarni qollap quwwetlidi.

Namayishqa, “anatoliye agéntliqi”, “ixlas xewer agéntliqi”, “doghan xewer agéntliqi” qatarliq chong médiyalarning muxbirlirimu kelgen bolup, namayish jeryanida muxbirlarni kütüwélish yighini uyushturuldi we sherqiy türkistan teshkilatlar birliki hem namayishchilargha wakaliten munewwer öz’uyghur xanim bayanatni oqup ötti.

Munewwer öz’uyghur xanim, xitayning uyghur diyarida yürgüzüwatqan chékidin ashqan bésim siyasetlirige dunya jama’itining süküt qiliwatqanliqini eyiblep mundaq dédi: “alte aydin buyan sherqiy türkistanda némiler yüz bériwatidu?, qanche anining yüriki éziliwatidu, köz yashliri toxtimaywatidu, qanche bala ata-anisidin ayrilip qaldi, siler bilemsiler? sherqiy türkistanda yashawatqan musulman qérindashlirimizning bu ehwaligha yene qachan’ghiche süküt qilisiler? emdi bolsimu sözimizge qulaq sélinglar! din namida, millet namida, insanperwerlik izzet-ghurur nami üchün bolsimu emdi sözimizge qulaq sélinglar! yépiq terbiyelesh nami astida qérindashlirimiz üstidin dinsizlashturush, milliy kimlikidin uzaqlashturush üchün ménge yuyush opératsiyesi élip bériliwatidu. Xelqimiz zulum destidin qattiq ingrawatidu. 21-Esirde yashawatqan bolsaqmu pütün uchur-alaqe wasitiliri munasiwet qilishta cheklendi, intérnét we téléfon alaqe wasitiliri pütünley cheklime we nazaret astida qollinilidu. Qol téléfonlarda dini yaki milliy mezmun yaki resimler chiqip qalsa nechche yilliq türme jazasigha höküm qilinidu. Türmige qamalghanlardin xewer élish, ziyaret qilish pütünley cheklen’gen bolup, xewer élish imkansiz bolup qaldi. Nurghunlighan ösmürler ata-aniliridin ayrilip psixologiye jehette éghir zerbige uchrimaqta. Birleshken dölet teshkilati we dunya ösmürlerning heq-hoquqlirini qoghdash teshkilatini jiddiy wezipige chaqiriq qilimiz. B d t we dunya ösmürlerning heq-hoquqlirini qoghdash teshkilatining sherqiy türkistan’gha musteqil közitish hey’iti ewetishini telep qilimiz”.

Namayish axirida sherqiy türkistanliq xanim qizlarning wekilliridin munewwer öz’uyghur xanim we sherqiy türkistan teshkilatlar birlikining mes’ulliridin terkib tapqan bir hey’et birleshken döletler teshkilatining istanbuldiki wakaletxanisigha bérip uyghurlar heqqide doklat we bir qanche teleplerni yézip sundi.

Munewwer xanimning bildürüshiche, ular yene asasliqi uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan bésimlargha xatime bérilishi, bolupmu xitayning jaza lagérliridiki uyghurlarning qoyup bérilishi, héch qandaq gunahi yoq insanlarni sewebsiz yoq qiliwetmesliki, tayland we malayshiyada tutup turuluwatqan uyghurlarning erkin qoyup bérilishi qatarliq bir qanche türlük teleplerni b d t ning istanbuldiki ornigha sun’ghan. B d t ning istanbulda turushluq wekili ishxanisi aldigha chiqip, uyghur hey’etni kütüwalghan we telep-iltimaslirini öz ichige alghan uyghurlargha alaqidar doklatni qobul qilip b d t ning munasiwetlik aliy derijilik organlargha yetküzidighanliqigha wede bergen.

Biz bu namayish toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün munewwer öz uyghur xanim, sha’ire nur’ela köktürk xanim, türkiye iqtisad ministirliqidin dem élishqa chiqqan shemsiqemer xanimlar bilen söhbet élip barduq.

Munewwer öz’uyghur xanim bu namayishni uyushturushtiki asasi meqsiti toghrisida toxtilip, buning xitay da’irilirining uyghur diyarida yürgüzüwatqan bésim we assimilyatsiye siyasiti shundaqla xitayning qilmishlirigha naraziliq bildürüsh, kishilerning diqqitini tartish, jama’et pikiri peyda qilishni meqset qilidighanliqini bildürdi.

Shemsiqemer xanim, bu namayishqa özining, xitay zulumigha qarshi turushni ipadilesh üchün qatnashqanliqini ipadilidi.

Sha’ire nur’ela köktürk xanim, bu namayishning ilgiriki namayishtin alahide perqliq bolghanliqini, nechche hesse köp kishining qatnashqanliqi, xitay zulumining chékidin éship ketkenlikini, uyghur xelqimu oyghinip naraziliq pa’aliyitige aktip qatnishiwatqanliqini bildürdi.

 

Uyghur Xanim-Qizliri Gérmaniye we Shiwétsiyedimu Namayish Ötküzdi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-03-15
Chet'ellerdiki uyghur xanim-qizliri

Chet’ellerdiki uyghur xanim-qizliri “bir awaz, bir qedem” sho’ari bilen ötküzgen namayishidin körünüsh. 2018-Yili 15-mart, shiwétsiye.

 RFA/Erkin Tarim

Xitay hakimiyitining uyghur élide élip bériwatqan bésim siyasitige qarshi, chet’ellerdiki uyghur xanim-qizliri “bir awaz, bir qedem” sho’ari bilen 15-mart küni dunyaning herqaysi jaylirida keng kölemlik namayish ötküzdi.

Ular qollirida kök bayraq we her xil sho’arlar yézilghan lozunkilar kötürüp uyghurlarning awazini dunya jama’etchilikige anglitishqa tirishti. Shiwétsiye paytexti sitokholmdiki parlamént binasining aldi bilen gérmaniyening myunxén shehiridiki chong meydanda namayish qiliwatqan uyghur qiz-ayallargha téléfon qilip melumat igiliduq.

Biz gérmaniyening myunxén shehirige téléfon qilip namayish qiliwatqan uyghurlarni ziyaret qilduq. Dunya uyghur qurultiyi ayallar komitéti mudiri aman’gül xanim myunxénda ötküzülüwatqan ayallar namayishi toghrisida melumat berdi.

Uyghur pa’aliyetchi gülnar xanim gérmaniyening herqaysi jayliridin kelgen 300 etrapida xanim-qizning namayish ötküzüp, xitayning chektin ashqan bésim siyasitini toxtitishqa chaqirghanliqini bayan qildi.
Myunxénda namayish ötküzülgen meydan sayahetchiler eng köp ötidighan jay bolup, namayish jeryanida köpligen némis we bashqa döletlerdin kelgen sayahetchiler namayishchilarning yénigha kélip sorap, uyghurlar heqqide teyyarlan’ghan waraqchilarni qiziqip alghan. Bu heqte gülnar xanim melumat berdi.

Namayish heqqqide yene sureyye xanimmu öz qarashlirini otturigha qoydi.

Shiwétsiye paytexti sitokholmdiki parlamént binasining aldidiki uyghur ayallirigha téléfon qilip melumat igiliduq. Bu pa’aliyetni uyushturghan newbahar xanim bu namayishni ötküzüshtiki meqsiti toghrisida toxtaldi.

Arqidin uyghur ayallirini qollap quwwetlesh üchün namayishqa kelgen shiwétsiye uyghur ma’arip jem’iyiti re’isi abdulla kökyar ependi bayanat bérip, her da’im uyghur xanim-qizlirini qollap quwwetleydighanliqini bayan qildi.
Namayishni uyushturushqa küch chiqarghan uyghur pa’aliyetchi exmetjan ependi nöldin töwen 8 gradus soghuqta uyghur ayallirining namayishqa kélip xitayning uyghurlargha élip bériwatqan chektin ashqan zulumini anglatqanliqini tekitlidi.

15-Mart küni yene londondiki uyghur jama’iti, uyghur xanim-qizliri “bir awaz bir qedem” namayishi ötküzdi. Uyghur pa’aliyetchiliridin rehime mexmut xanim bu pa’aliyet heqqide melumat berdi.

15-Mart küni amérikining nyu-york shehiridiki birleshken döletler teshkilati (b d t) aldida, gérmaniye, shiwétsiye, yaponiye we türkiye qatarliq 14 dölet 17 sheherde ötküzülgen bu naraziliq pa’aliyiti, tunji qétim uyghur ayalliri teripidin ötküzülgen dunyawi namayish pa’aliyiti hésablinidu.