Qazaqistanda “Atu Paji’esi” Ge Béghishlan’ghan Yéngi Yadikarliq Ornitilmaqchi

Heykeltirash rustem shamaxunof

Heykeltirash rustem shamaxunof “atu paji’esi” ge béghishlan’ghan yéngi layihini tonushturuwatqan körünüsh. 2018-Yil 3-mart, qazaqistan lawar yézisi.

 RFA/Oyghan

Melumki, ötken yili qazaqistan uyghurlirining jumhuriyetlik milliy medeniyet merkizining kéngeytilgen yighini bolup, uningda yettisu uyghurlirining tarixida yüz bergen “atu paji’esi” ning 100 yilliqini xatirilesh mesilisi qarap chiqilghan idi. Bu mesile boyiche mexsus komissiye qurulup, mushu yili mezkur murasimgha teyyarliq körüsh wezipiliri yüklendi. Atu paji’esige béghishlap yadikarliqlar ornitish mesililirini muzakire qilish hem bu yönilishte bezi emeliy ishlarni emelge ashurush ene shu wezipilerning biri boldi. Shu meqset bilen 3-mart küni, uyghurlarning milliy birleshmisining re’isi hakimjan memetof bashqurghan komissiye wekilliri almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyesige qarashliq lawar yézisida boldi. Lawar, 1918-yili, may éyida rus bolshéwiklirining qizil armiye qoshunliri teripidin uyghurlar eng köp qirghin qilin’ghan jay bolup hésablinidu. Komissiye ezaliri uyghur yurt-jama’etchiliki aktipliri bilen birlikte bu yerde ornitilghan yadikarliq hem uning etrapini ziyaret qilip, heykeltirash rustem shamaxunofning yéngi layihesi bilen tonushti. Mushu yilning 31-may küni, yeni siyasiy teqibler qurbanlirini xatirilesh küni ötküzülidighan pa’aliyet heqqide yighin qaraturuq yézisining awut sattarof namidiki mektipide dawam qildi. Uninggha lawar, dostluq, qaraturuq, qoram, chélek, birlik, örnek qatarliq yettisu uyghur yézilirining yigit bashliri, aqsaqalliri, xanim-qizliri we yashliri qatnashti.

Yighin’gha komissiye ezasi, “éhsan” fondining re’isi aynisem waydénowa riyasetchilik qildi. Aldi bilen sözge chiqqan “atu paji’esi” ning 100 yilliqini xatirilesh komissiyesining re’isi hakimjan memetof mezkur murasim da’iriside élip bériliwatqan ishlar, shu jümlidin “atu” gha béghishlan’ghan höjjetlik filim ishlesh, ilmiy muhakime yighini ötküzüsh, yadikarliqlar ornitish we ularni qaytidin qurush, bu heqte yerlik hökümet organliri we uyghur jem’iyetliri, jama’etchilik aktipliri bilen ish élip bérish shuningdek bashqimu mesililer heqqide etrapliq doklat qildi.

Yighinda sözge chiqqan qaraturuq yézisining hakimi érmék samsibékof mezkur pa’aliyetke ajritilidighan mebleghning yéterlik hem meqsetlik bolush lazimliqini, élip bérilidighan ishlar heqqide emgekchiqazaq nahiyesi rehberlikining, ichki siyaset bölümining aldin-ala xewerdar bolush kéreklikini éytip, uyushturghuchilargha utuqlar tilidi. Yighinda sözligen muzepper abdullayéf, iminjan nasirof, kerim xudaybérdiyéf oxshash sabiq igilik aktipliri, ziyaliylar, yigit bashliri, yashlar “atu paji’esi” ning 100 yilliqini ötküzüshning chongqur mahiyitini, yashlar üchün terbiyewi ehmiyitini tekitlep, lawarda qayta yasilidighan yadikarliqni hem maddiy, hem meniwi jehettin qollaydighanliqini tekitlidi.
Aynisem waydénowaning éytishiche, lawarda qayta ornitilidighan yadikarliqning échilish murasimi 31-mayda ötküzülidiken. Bu murasimgha uyghur jama’etchiliki, yerlik hökümet emeldarliri, ziyaliylar, jem’iyetler we ammiwi axbarat wasitiliri wekilliri, oqughuchilar qatnashmaqchi. Aynisem waydénowa ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “lawardiki yadikarliqni qayta ornitish boyiche ishlar bashlandi désekmu bolidu. Bügün ötken yighin nahayiti mezmunluq we netijilik boldi dep oylaymen. Peqet lawar yézisila emes, belki bashqimu yézilardin kelgen yigit bashliri, chonglar bar küchini mushu lawar yadikarliqini qayta ornitish ishlirigha salidighanliqini bildürdi. Hazir bu ishning layihesi tüzülüp, serp qilinidighan xirajet mesilisimu hel boldi. Méni bügün xushal qilghini, hemme sözligüchiler bu layiheni her tereptin qollap, xirajet teripidin bolsun, ishchilar, téxnika, qurulush matériyalliri teripidin bolsun, yardem körsitilidighanliqini éytti. Emdi hökümet orunliri bilenmu resmiyetler kéliship boldi. Biz mushu pat yéqinda yadikarliqni ornitish, etrapni tazilash, awatlashturush ishlirini bashlaymiz dewatimiz. Bu yadikarliqning yéngi layihesini tonulghan heykeltirash rustem shamaxunof yasap chiqti. U köpligen yadikarliqlarning, heykellerning mu’ellipi. Yadikarliqni ornitish boyiche bügün mexsus komissiye qurulup, uninggha yigit bashliri, aqsaqallar, yashlar, ziyaliylar, mutexessisler kirdi”.

Aynisem waydénowa bildürüshiche, yadikarliqni ornitishqa mexsus xirajet we qurulush shirkiti ajritilghan bolup, barliq qurulush ishliri 25-mayghiche tamamlinidiken.

Komissiye ezasi, “turan” uniwérsitétining oqutquchisi, tarixchi zulfiye kerimowaning déyishiche, “atu weqesi” yettisu uyghurliri tarixida ötken chong paji’elerning biri bolup, uyghurlar her yili dégüdek bu küni xatirilesh pa’aliyetlirini ötküzüp turidiken. Bu paji’ege béghishlan’ghan yadikarliqlar hazir almuta wilayitining uyghur nahiyesige qarashliq chong aqsu yézisida, shundaqla emgekchiqazaq nahiyesining qoram, lawar, tashtiqara yézilirida ornitilghan. Zulfiye kerimowa bu weqe heqqide melumatlarning qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride, bolupmu ötken esirning 80-yilliridin tartip élan qilinishqa bashlighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “heqiqetni éytsaq, sowét dewride bu heqte ochuq déyish meniy qilin’ghan idi. Peqet 80-yillarning otturilirida sowét ittipaqida emelge ashurulghan ‘qayta qurush’ siyasitidin kéyin, metbu’at sehipiliride bu heqte deslepki maqaliler élan qilinishqa bashlidi. Mexmut abduraxmanof, rabik ismayilof, malik kebiroflar bu paji’e heqqide heqiqetni deslep élan qilghan ziyaliylirimiz. Hazir bolsa, bu heqte yazghuchilirimizdin xemit hemrayéfning ‘ghulja yoli’ romani, ismayiljan iminofning ‘atu yaki yettisudiki qizil térror toghriliq heqiqet’ namliq maqalisi köpchilikke yaxshi tonush. Ene shu ‘atu paji’esi’ning yüz berginige 100 yil tolghan bolsimu, bu weqening kélip chiqishi, sewebliri, aqiwetliri heqqide köpligen mesililer téxila sir péti qéliwatidu. Alimlar, mutexessisler arxiplardin bu heqtiki matériyallarni izdewatidu, emma yéngi melumatlar anche köp emes. Emdi lawarda ornitilidighan yéngi yadikarliq shu paji’e qurbanlirining rohigha qilin’ghan hörmet dep bilimen. Hazir mezkur yadikarliq ornitilghan ghulja yolida xelqimizning munewwer perzentliri üch wilayet azadliq herikiti ishtirakchiliridin biri ghéni baturning, shundaqla ataqliq yazghuchilirimiz hézmet abdullin we mexmut abduraxmanoflarning heykellirinimu uchritishqa bolidu. Shu yolda ötkenler bu heykellerni körginide derru shanliq tariximiz sehipilirini eske alidu”.

Zulfiye kerimowaning éytishiche, 1918-yili yettisu uyghurliri hayatida chong qanliq weqe yüz bérip, bu weqe “atu paji’esi” dep nam alghan idi. Shu yilning bahar aylirida wérniy, yeni hazirqi almuta shehiri hem uninggha yéqin rayonlarda yashawatqan uyghurlar sowét hakimiyitige qarshi chiqqan kazaklarning qoralliq qozghilingigha aktip qatnashqan. Emma köp waqit ötmey tashkenttin kelgen jazalighuchi kommunist qizil armiye etretliri uyghurlar olturaqlashqan yézilarda ammiwi jazalash heriketlirini élip barghan bolup, buning aqiwitidin minglighan bigunah xelq qirilghan we öz yurtlirini tashlap qéchishqa mejbur bolghan. Bezi biresmiy melumatlargha qarighanda, almuta shehiridin ta uyghur élining chégrasighiche bolghan ariliqta “atu paji’esi” de 7 mingdin 15 mingghiche uyghur öltürülgen. Bu weqedin uyghurlarningmu oxshashla 1917-yilidiki öktebir özgirishidin kéyin sowét ittipaqi, xitay we bashqa ellerde kommunizm herikiti qanat yéyip we kommunistik mustebit hakimiyetler ornitilish jeryanidiki kommunizmning qurbanlirigha aylan’ghan xelqlerning biri ikenlikini körüwélish mumkin iken.oyghan

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: