Exmetjan Qasimi Qatarliqlarning Ölümige A’it 60 Nechche Yilliq Müjmel Melumat

2018-03-08
Exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasof söhbette. 19947-Yili, nenjing.

Exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasof söhbette. 19947-Yili, nenjing.

 erktv.com

Bu yil 8-ayda, 1944-1949-yilliri uyghur diyarining ili, tarbaghatay we altay wilayetlirini baza qilghan milliy azadliq herikitining rehberliridin exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümige 69 yil toshidu, shuningdek exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümi heqqidiki her xil perezler we gumanlarmu mushu kemgiche dawamliship kelmekte. Ularning ölümi uyghur we bashqa milletler arisida sirliq tüs alghan bolup, bu sirlar heqqide her xil qiyas we perezler otturigha chiqqan, bu perezler xitay we eyni waqittiki sowét ittipaqi hökümetliri teripidin békitilgen yekün bilen tamamen perqliqtur.

Exmetjan qasimi, général is’haqbék munonof we bashqilarni öz ichige alghan wekiller ömikining béyjingda échilidighan xitay memliketlik siyasiy kéngeshning yighinigha qatnishish sepiride sowét ittipaqi térritoriyiside ayropilan hadisisige uchrap qaza qilghanliqi xitay we sowét kompartiye hökümetliri birdek békitilgen yekün bolup, bu yekün 69 yildin buyan dawamliship kelmekte.

Xitay hökümiti exmetjan qasimi qatarliqlarning ayropilan qazasining jeryani, orni we weqe yüzbergen ay künini éniq körsetken hem bularni özliri békitken exmetjan qasimi, is’haqbék munonof, delilqan sugurbayéf, abdukérim abbasof qatarliqlarning terjimihalliri, “üch wilayet inqilabi tarixi”, “shinjang tarixi” we bashqa eserlerge kirgüzgen. Mesilen, hökümet teshkilligen “üch wilayet inqilabi tarixini yézish we tehrirlesh komitéti” tüzgen “shinjang üch wilayet inqilabigha da’ir chong ishlar xatirisi” we “shinjang üch wilayet inqilabi tarixi” namliq kitablarda exmetjan qasimi qatarliqlarning 1949-yili, 8-ayning 27-küni sowét ittipaqining irkutski rayonidiki tashqi bayqal köli hawa boshluqigha barghanda hawaning nacharlishishi bilen ayropilanning taqqa soqulup kétip qazagha uchrighanliqi körsitilgen.

Seypidin eziz öz eslimisi “ömür dastani” dimu exmetjan qasimi qatarliqlarning ayropilan qazasining 1949-yili, 27-awghust küni yüzbergenliki we ularning 25-awghust küni irkutski shehirige chüshüp, hawa nachar bolghanliqi üchün uchalmay ikki kün turup qalghanliqi, axiri 27-awghust küni exmetjanning qattiq telipi boyiche ayropilan uchup, bayqal köli etrapidiki yablonowoy péréwal, yeni alma dawini dégen yerde taqqa soqulup qaza qilghanliqini sowét terepning tonushturushi arqiliq anglighanliqini yazidu.

Shundaq bolushigha qarimay, exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümi heqqidiki bu xulase bayanliri kishilerni héchqachan guman we her xil perezlerdin xali qilalmighan bolup, enqerediki hajiteppe uniwérsitétining oqutquchisi doktor erkin ekremning qarishiche, bundaq bolushidiki seweb, xelq azadliqqa teshna bolup turghanda tuyuqsiz yüz bergen bu xil qatnash hadisiside öz rehberlirining ölüp kétishige ishenmeytti, uning üstige xitay hökümiti hazirghiche bu ayropilan paji’esining qayil qilarliq doklatini élan qilip baqmidi. Exmetjan qasimi qatarliqlarning ayropilan qazasida hayatidin ayrilghanliqigha guman qozghaydighan yene köpligen amillar kishilerning bu sirliq ölümdin gumanlinishigha seweb bolghan.

Uyghurlar arisida ularning ölümining yene bashqa xil melumatliri mewjut bolup, 1991-yili sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin almuta, tashkent we bishkek sheherliride yashaydighan 1944-1949-yilliridiki milliy inqilabning bir qisim ishtirakchiliridin hashir wahidi, asim baqi qatarliqlar 1942-1949-yilliri arisida sowét ittipaqi dölet bixeterlik sahesining ghulja shehiridiki mexpiy xadimliq wezipisini atqurghan doxtur hakimjappar yarullabékofning pash qilishliri arqiliq exmetjan qasimi qatarliqlarning almutadiki söhbette sowét terepning shertlirige könmey, uyghurlarning azadliq telipide ching turghanliqi üchün moskwagha élip bérilip, türmide öltürülgenlikini otturigha qoyushti. Netijide, exmetjan qasimi qatarliqlar ayropilan qazasigha uchrighanmu? yaki bashqa shekilde öltürülgenmu? ayropilan qazasi boldi dégendimu bu qaza rast bolghanmu yaki keltürüp chiqirilghanmu? dégendek so’allargha munasiwetlik her xil perezler köpeydi.

Rusiye metbu’atliridimu mezkur téma janlan’ghan bolup, yéqinqi 4-5 yil ichide mezkur ayropilan hadisisi heqqide köpligen maqaliler élan qilindi. Bir qisim rusiye aptorliri izdinish arqiliq, exmetjan qasimi olturghan ayropilan qazasining xitaylar dégendek irkutkis emes, belki bayqal kölige yéqin buryatiye jumhuriyiti teweside yüzbergenlikini otturigha qoyushti.

Aldi bilen rusiyening buryat tarixchi-zhurnalisti bato borsoyéf 2013-yili, rusiyediki “ufa zhurnili” da “1949-yili, bayqalda bolghan hadise” dégen mawzuda maqale élan qilip, shundaq bir ayropilanning 1949-yili, 24-awghust küni almutadin uchup krasnoyarskiy shehirige qonup, etisi, yeni 25-awghust küni etigende chita shehirige qarap uchup, shu küni buryatiye jumhuriyitidiki qaban téghida, hazirqi qabansk shehiridin 31 kilométir nérigha chüshüp ketkenliki, ayropilanda qazagha uchrighuchilar exmetjan qasimi bashliq sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliri ikenlikini yazghan.

Arqidin rusiye metbu’atlirida exmetjan qasimi qatarliqlar olturdi, dep qaralghan ayropilanning “il-12” tipliq yéngidin yasalghan ayropilan ikenliki, buning 1949-yili, 25-awghust küni buryatiye jumhuriyitidiki qaban téghidiki xamar-dawan dégen yerge chüshüp ketkenliki shuningdek bu weqeni körgen kishilerning guwahliqlirigha a’it maqaliler tarqaldi. 2013-Yili, mezkur weqeni éniqlash qizghinliqi qozghalghan bir top buryat yash ziyaliyliri we zhurnalistliri mexsus guruppa teshkillep, weqe yüzbergen qaban téghidiki xamar-dawan dégen neq meydanni tekshürüp, bu tekshürüsh heqqide “qaban téghining siri” dégen mawzuda lé’onid aktinof, wladimir buyixayéf, botajap radnayéf qatarliq üch aptor teripidin élan qilindi.

Yéqinqi waqitlardin buyan rusiye metbu’atlirida yene köpligen bu xil téma we sherqiy türkistan jumhuriyitining teqdirige a’it maqaliler élan qilin’ghan bolup, bularning ichide aléksandir mixaylofning “1949-yili, buryatiyede yüz bergen ‘xitay’ ayropilani hadisisining mexpiyiti”, botajap radnayéfning “sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberlirining buryatiyediki ölümi” mawzuluq maqale we “1949-yili qabansk astida yüzbergen il-12 bayqal hadisisi” qatarliq maqalilerni misal qilish mumkin.

Bu maqalilerde mezkur ayropilan hadisisining xitay hökümiti dégendek irkutskiyda emes, belki buryatiyediki qaban téghidiki xamar-dawanda yüzbergenliki, hemde weqening xitay hökümiti dégendek 27-awghust küni emes, belki 25-awghust küni yüzbergenliki birdek körsitildi.

Rusiye aptorlirining matériyallirigha qarighanda bu weqe yenila gumanliq halitide qalghan bolup, peqet mexpiy arxip höjjetlirila buninggha heqiqiy jawab béreleydiken. Muxbirimiz ümidwar

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: