Kanadaning BDT diki Wekili Uyghur Ilidiki “Yépiq Terbiyilesh Merkezliri” Heqqide Söz Qilghan

Charléz burton ependining xitay ziyariti jeryanidiki süriti

Charléz burton ependining xitay ziyariti jeryanidiki süriti

RFA

 

Ötken hepte jenwede échilghan birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinida kanada wekili Uyghur élidiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni mexsus tilgha élip, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasetlirini qattiq eyipligen. Buning bilen kanada Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh merkizi” ni tunji qétim birleshken döletler teshkilatida resmiy otturigha qoyghan bir dölet bolup qaldi. Undaqta, kanada wekilining b d t yighinida Uyghur mesilisini otturigha qoyushigha néme seweb bolghan? bu kanada-xitay munasiwetlirige qandaq tesrlerlerni élip kélishi mumkin? kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri mutexessisi, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq elchisi, doktor charliz burton ependi bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, so’allirimizgha jawab berdi.
22- Mart birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighini dawamida doklat bergen kanada wekili, xitay hökümitining Uyghur éli we tibette yürgüzüwatqan milliy we dini bésim siyasitining xelq’araliq qanunlargha, hetta xitayning öz qanunlirighimu éghir derijide xilapliqini eskertken. U mundaq dégen: “Biz xitay hökümitini özining tughma kishilik hoquqini telep qilghan, uningdin behrimen ushni izdigen shundaqla özlirining milliy medeniyet we til-yéziq hoquqlirini saqlap qélish urunushida bolghanliqi üchünla türmilerge solan’ghan kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”
Kanada wekilining xitay hökümitining Uyghur élida atalmish “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqi we bu orunlargha bigunah Uyghurlarni solighanliqini tilgha élishi bilen bu mesile tunji qétim b d t yighinida bir dölet teripidin resmiy türde éghizgha élinishi shundaqla xitayning mezkur mesile tüpeyli qattiq eyibleshke uchrishi bolup qalghan.
Kanada brok uniwérsitétining siyasi qanun proféssori, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq bash elchisi shundaqla kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri meslihetchisi doktor charliz burton ependi Uyghur mesilisige izchil qiziqip we köngül bölüp kéliwatqan erbablarning biri. Biz uningdin kanada wekilning birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinda xitayning Uyghur diyarida “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqini tilgha élishigha némining asasliq türtke bolghanliqini soriduq.
Charlis bortun ependi bu so’alimizgha mundaq dep jawab berdi: “Kanada hökümiti ezeldin xitaydiki Uyghur we tibet qatarliq milletlerning uchrawatqan insan heqliri depsendichiliklirige yéqindin köngül bölüp kéliwatidu. Bolupmu yéqini mezgillerde xitay hökümitining Uyghur élida yépiq terbiyilesh merkezlirini qurup Uyghurlargha mejburiy halda ménge yuyush herikiti élip bériwatqanliqi qatarliq ishlar kanada we birleshken döletler teshkilatining insan heqliri ölchemlirige pütünley xilap bolghanliqi üchün, bu mesile otturigha qoyulishi zörür bolup qalghan idi.”
-Kanada hökümiti Uyghurlarning “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ge qamiliwatqanliqi heqqidiki doklatta qaysi xil uchur menbelirini asas qildi?
“Bizning xelqara kechürüm teshkilati we xelq’araliq insan heqliri teshkilatlirining munasiwetlik doklatliridinmu xewirimiz bar, bolupmu yéqinqi mezgillerde kanada grazhdani bolghan Uyghurlarning öziliri shundaqla wetinidiki uruq-tughqanlirining kishilik heq hoqoqlirining xitay hökümitining bésimi we tehdétge uchrawatqanliqi heqqidiki erz, shikayetliri elbette kanada hökümitining endishisini qozghidi. Ularning kanada metbu’atlirigha bergen ziyaretlirimu inkas qozghidi. Kanadadiki asasliq metbu’atlar Uyghurlarning kishilik hoqoqlirining biwaste we wastiliq halda xitay hökümitining depsendichilikige uchrawatqanliq mesilisige küchlük diqqet we orun bérip kelmekte.”
-Bu heqte özingizmu Uyghurlar bilen biwaste uchriship ularning erzlirini anglap baqtingizmu?
“Elwette, men kanada tashqi ishlar ministirliqining xitay-kanada munasiwetliri meslihetchisi bolush süpitim bilen xitaydiki kishilik hoquq mesilisi jümlidin Uyghurlar uchrawatqan zulumlar bilen tonushluq. Bu jeryanda kanadadiki bir qisim Uyghur pa’aliyetchiler, Uyghur jem’iyetliri wekilliri bilen alaqimiz bar, kanada grazhdanliqini alghan Uyghurlarning xitaygha bérish üchün sun’ghan wiza iltimaslirining ret qilinishi qatarliq heq- hoquq mesiliri we ularning wetinide Uyghurlar yüzliniwatqan insan heqliri weziyiti elwette biznimu endishilendüridu. Shundaqla Uyghurlarning köchmenlik mesililiri, taylandtiki Uyghurlarning xitaygha qayturulishi qatarliq mesililer üstidimu, insan heqlirini himaye qilghuchi bir dölet bolush süpiti bilen kanada xelqara jem’iyette, Uyghurlarning xitaygha qayturulghanda adaletsizlikke uchraydighanliqigha qarita endishe we inkas bildürüp keldi.”
-Kanadaning birleshken döletler teshkilatida xitaygha qarshi qilghan bu inkasi qandaq tesir élip kélidu ?
“Bu elwette xitay hökümitige, kanada hökümitining Uyghurlarning hazirqi weziyitidin endishe qiliwatqanliqini yorutup béridu. Bu öz nöwitide kanada xitay öttorsidiki barliq munasiwetlerge belgilik tesir peyda qilidu, dep oylayman. Kanada hökümiti kanadaliqlarning pikir qaynimidiki köp sanliq qarshi turush awazigha hörmet qilidu. Kanada xelqining xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirige bolghan naraziliqi yuqiri awazni igiligende kanadaning xitay bilen bolghan erkin soda, tijari munasiwetlirgimu riqabet peyda qilidu, xitay hökümitining xelq’araliq kishilik hoquq kélishimlirige xilapliq qilishi bu kanadagha köchmen bolghan xitay puqraliri we xitay xelqi üchünmu ziyanliq. Bu xelq’araliq diqqet qozghaydighan mesile.”
-Kanadaning Uyghur mesilisige ashkara köngül bölüshi kelgüsi xitay bilen kanada munasiwetlirige qandaq tesir peyda qilishi mumkin ?
“Kanadaning xitaygha qarshi inkasining nöwette kanadagha tolimu sebiy tesrliri bolmaqta, chünki xitay kanadani néfit we yer asti meden bayliqlirigha meblegh salidighan eng aldinqi qatarda turidighan dölet dep köridu. Xitay kanadagha iqtisadiy jehettin bekrek qiziqidu we shundaqla, kanada amérika qoshma shtatliri bilen yéqin munasiwette bolghanliqi üchün, xitay jughrapiyiwi siyaset jehettinmu kanadani muhim bilidu. Kanadaning xitaygha qarita her qandaq siyasiy jehettiki diqqet we inkasi ikki dölet bilenla cheklinip qalmaydu, bu yene öz nöwitide bu yene démukratiyi’eni, kishilik hoquqni hörmet qilghan, qimmet qarshi oxshash bolghan xelq’araliq jem’iyetning bir ezasidin qayturulghan bir inkas. Bu xitayning öz mes’uliyetlirini ada qilishida bir signal bolalishi kérek.”
– Özingizning Uyghurlar uchrawatqan mesililerde qandaq bir köz qarash yaki endishingiz bar ?
“Men kanadadiki Uyghurlarning xitay hökümitining her xil tehditlirige uchrawatqanliqi we ularning Uyghur rayonidiki uruq- tughqanlirini yoqlishining xitayning wiza bérishni ret qilishi bilen tosqunluqqa uchrawatqanliqidin endishe qilmaqtimen. Bolupmu kanada zéminide turup xitay da’irilirining yaki bixeterlik xadimlirining tehdédige uchrishi heqiqeten endishe qilarliq mesile. Bu kanadaning qanunlirigha, démokratik töüzümlirige pütünley xilap. Kanada dölet bixeterlik tarmaqlirini bu mesilige jiddiy diqqet bérishi we layiq bir tedbir élishi kérek, dep qaraymen.
Xitay hökümitining Uyghurlarning insan heqliri, diniy erkinlik, til we medeniyitini qoghdash heqlirige hörmet qilishini, bu heq-hoquqliri üchün heriket qilghanlarni jazalashni toxtitishni ümid qilimen. Elwette xitaydiki éziliwatqan milletlerning heq hoqoqlirigha köngül bölüsh, ular chékiwatqan zulumini azaytish chaqiriqi yaki inkasi hökümetning herikiti bilen cheklinip qalmasliqi kérek. Méning démekchi bolghinim kanada hökümiti xelqning pikirini anglaydu. Buning üchün kanadadiki Uyghurlarning bar imkanlardin paydilinip naraziliqini anglitishni toxtatmasliqi, yenimu zor jama’et pikri hasil qilish yollirini izdishi zörür dep qaraymen.”

Kanadaning b d t diki wekili Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” heqqide söz qilghan
Ötken hepte jenwede échilghan birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinida kanada wekili Uyghur élidiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni mexsus tilgha élip, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasetlirini qattiq eyipligen. Buning bilen kanada Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh merkizi” ni tunji qétim birleshken döletler teshkilatida resmiy otturigha qoyghan bir dölet bolup qaldi. Undaqta, kanada wekilining b d t yighinida Uyghur mesilisini otturigha qoyushigha néme seweb bolghan? bu kanada-xitay munasiwetlirige qandaq tesrlerlerni élip kélishi mumkin? kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri mutexessisi, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq elchisi, doktor charliz burton ependi bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, so’allirimizgha jawab berdi.
22- Mart birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighini dawamida doklat bergen kanada wekili, xitay hökümitining Uyghur éli we tibette yürgüzüwatqan milliy we dini bésim siyasitining xelq’araliq qanunlargha, hetta xitayning öz qanunlirighimu éghir derijide xilapliqini eskertken. U mundaq dégen: “Biz xitay hökümitini özining tughma kishilik hoquqini telep qilghan, uningdin behrimen ushni izdigen shundaqla özlirining milliy medeniyet we til-yéziq hoquqlirini saqlap qélish urunushida bolghanliqi üchünla türmilerge solan’ghan kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”
Kanada wekilining xitay hökümitining Uyghur élida atalmish “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqi we bu orunlargha bigunah Uyghurlarni solighanliqini tilgha élishi bilen bu mesile tunji qétim b d t yighinida bir dölet teripidin resmiy türde éghizgha élinishi shundaqla xitayning mezkur mesile tüpeyli qattiq eyibleshke uchrishi bolup qalghan.
Kanada brok uniwérsitétining siyasi qanun proféssori, kanadaning béyjingda turushluq elchixanisining sabiq bash elchisi shundaqla kanada tashqi ishlar ministérliqining kanada-xitay munasiwetliri meslihetchisi doktor charliz burton ependi Uyghur mesilisige izchil qiziqip we köngül bölüp kéliwatqan erbablarning biri. Biz uningdin kanada wekilning birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 37-qétimliq omumiy yighinda xitayning Uyghur diyarida “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ni qurghanliqini tilgha élishigha némining asasliq türtke bolghanliqini soriduq.
Charlis bortun ependi bu so’alimizgha mundaq dep jawab berdi: “Kanada hökümiti ezeldin xitaydiki Uyghur we tibet qatarliq milletlerning uchrawatqan insan heqliri depsendichiliklirige yéqindin köngül bölüp kéliwatidu. Bolupmu yéqini mezgillerde xitay hökümitining Uyghur élida yépiq terbiyilesh merkezlirini qurup Uyghurlargha mejburiy halda ménge yuyush herikiti élip bériwatqanliqi qatarliq ishlar kanada we birleshken döletler teshkilatining insan heqliri ölchemlirige pütünley xilap bolghanliqi üchün, bu mesile otturigha qoyulishi zörür bolup qalghan idi.”
-Kanada hökümiti Uyghurlarning “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ge qamiliwatqanliqi heqqidiki doklatta qaysi xil uchur menbelirini asas qildi? “Bizning xelqara kechürüm teshkilati we xelq’araliq insan heqliri teshkilatlirining munasiwetlik doklatliridinmu xewirimiz bar, bolupmu yéqinqi mezgillerde kanada grazhdani bolghan Uyghurlarning öziliri shundaqla wetinidiki uruq-tughqanlirining kishilik heq hoqoqlirining xitay hökümitining bésimi we tehdétge uchrawatqanliqi heqqidiki erz, shikayetliri elbette kanada hökümitining endishisini qozghidi. Ularning kanada metbu’atlirigha bergen ziyaretlirimu inkas qozghidi. Kanadadiki asasliq metbu’atlar Uyghurlarning kishilik hoqoqlirining biwaste we wastiliq halda xitay hökümitining depsendichilikige uchrawatqanliq mesilisige küchlük diqqet we orun bérip kelmekte.”
-Bu heqte özingizmu Uyghurlar bilen biwaste uchriship ularning erzlirini anglap baqtingizmu?
“Elwette, men kanada tashqi ishlar ministirliqining xitay-kanada munasiwetliri meslihetchisi bolush süpitim bilen xitaydiki kishilik hoquq mesilisi jümlidin Uyghurlar uchrawatqan zulumlar bilen tonushluq. Bu jeryanda kanadadiki bir qisim Uyghur pa’aliyetchiler, Uyghur jem’iyetliri wekilliri bilen alaqimiz bar, kanada grazhdanliqini alghan Uyghurlarning xitaygha bérish üchün sun’ghan wiza iltimaslirining ret qilinishi qatarliq heq- hoquq mesiliri we ularning wetinide Uyghurlar yüzliniwatqan insan heqliri weziyiti elwette biznimu endishilendüridu. Shundaqla Uyghurlarning köchmenlik mesililiri, taylandtiki Uyghurlarning xitaygha qayturulishi qatarliq mesililer üstidimu, insan heqlirini himaye qilghuchi bir dölet bolush süpiti bilen kanada xelqara jem’iyette, Uyghurlarning xitaygha qayturulghanda adaletsizlikke uchraydighanliqigha qarita endishe we inkas bildürüp keldi.” -Kanadaning birleshken döletler teshkilatida xitaygha qarshi qilghan bu inkasi qandaq tesir élip kélidu ?
“Bu elwette xitay hökümitige, kanada hökümitining Uyghurlarning hazirqi weziyitidin endishe qiliwatqanliqini yorutup béridu. Bu öz nöwitide kanada xitay öttorsidiki barliq munasiwetlerge belgilik tesir peyda qilidu, dep oylayman. Kanada hökümiti kanadaliqlarning pikir qaynimidiki köp sanliq qarshi turush awazigha hörmet qilidu. Kanada xelqining xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirige bolghan naraziliqi yuqiri awazni igiligende kanadaning xitay bilen bolghan erkin soda, tijari munasiwetlirgimu riqabet peyda qilidu, xitay hökümitining xelq’araliq kishilik hoquq kélishimlirige xilapliq qilishi bu kanadagha köchmen bolghan xitay puqraliri we xitay xelqi üchünmu ziyanliq. Bu xelq’araliq diqqet qozghaydighan mesile.”
-Kanadaning Uyghur mesilisige ashkara köngül bölüshi kelgüsi xitay bilen kanada munasiwetlirige qandaq tesir peyda qilishi mumkin ?
“Kanadaning xitaygha qarshi inkasining nöwette kanadagha tolimu sebiy tesrliri bolmaqta, chünki xitay kanadani néfit we yer asti meden bayliqlirigha meblegh salidighan eng aldinqi qatarda turidighan dölet dep köridu. Xitay kanadagha iqtisadiy jehettin bekrek qiziqidu we shundaqla, kanada amérika qoshma shtatliri bilen yéqin munasiwette bolghanliqi üchün, xitay jughrapiyiwi siyaset jehettinmu kanadani muhim bilidu. Kanadaning xitaygha qarita her qandaq siyasiy jehettiki diqqet we inkasi ikki dölet bilenla cheklinip qalmaydu, bu yene öz nöwitide bu yene démukratiyi’eni, kishilik hoquqni hörmet qilghan, qimmet qarshi oxshash bolghan xelq’araliq jem’iyetning bir ezasidin qayturulghan bir inkas. Bu xitayning öz mes’uliyetlirini ada qilishida bir signal bolalishi kérek.”
– Özingizning Uyghurlar uchrawatqan mesililerde qandaq bir köz qarash yaki endishingiz bar ?
“Men kanadadiki Uyghurlarning xitay hökümitining her xil tehditlirige uchrawatqanliqi we ularning Uyghur rayonidiki uruq- tughqanlirini yoqlishining xitayning wiza bérishni ret qilishi bilen tosqunluqqa uchrawatqanliqidin endishe qilmaqtimen. Bolupmu kanada zéminide turup xitay da’irilirining yaki bixeterlik xadimlirining tehdédige uchrishi heqiqeten endishe qilarliq mesile. Bu kanadaning qanunlirigha, démokratik töüzümlirige pütünley xilap. Kanada dölet bixeterlik tarmaqlirini bu mesilige jiddiy diqqet bérishi we layiq bir tedbir élishi kérek, dep qaraymen.
Xitay hökümitining Uyghurlarning insan heqliri, diniy erkinlik, til we medeniyitini qoghdash heqlirige hörmet qilishini, bu heq-hoquqliri üchün heriket qilghanlarni jazalashni toxtitishni ümid qilimen. Elwette xitaydiki éziliwatqan milletlerning heq hoqoqlirigha köngül bölüsh, ular chékiwatqan zulumini azaytish chaqiriqi yaki inkasi hökümetning herikiti bilen cheklinip qalmasliqi kérek. Méning démekchi bolghinim kanada hökümiti xelqning pikirini anglaydu. Buning üchün kanadadiki Uyghurlarning bar imkanlardin paydilinip naraziliqini anglitishni toxtatmasliqi, yenimu zor jama’et pikri hasil qilish yollirini izdishi zörür dep qaraymen.” gülchéhre

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: