“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” xitayning Uyghurlarni téximu qattiq basturushqa uruniwatqanliqini agahlandurdi

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati ishligen pilakat. 2011-Yili 26-iyul, myunxén.

Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati ishligen pilakat. 2011-Yili 26-iyul, myunxén.

RFA/Ekrem

Gérmaniyediki “Tehdit astidiki xelqler teshkilati” charshenbe küni élan qilghan bayanatida shi jinpingning sözini tenqidlep, uning xitay milletchilikini terghib qilghanliqi, tibet, Uyghur we teywenning kélechikige alaqidar mesililerde héchqandaq ijabiy pikir otturigha qoyulmighanliqini tekitligen.

Bayanatta agahlandurushiche, shi jinping Uyghur we tibet mesilisini hel qilishqa da’ir birer ijabiy pikir otturigha qoymayla qalmay, belki ularning öz teqdirini özi belgilesh teleplirini basturidighanliqini tekitlishi kelgüsi 5 yilda Uyghur we tibetlerning téximu qattiq basturushqa uchraydighanliqidin bisharet béridiken.
Shi jinping bu qétimqi qurultayda dölet re’islikige saylinip yene 5 yil hoquq tutushqa kapaletlik qilipla qalmay, xitay asasi qanunigha özgertish kirgüzüp, “Menggülük re’islik” hoquqida olturushning yolini achqan idi.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” ning re’isi ulrix déli’us peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, özlirining shi jinpinggha chong ümid baghlimighan bolsimu, biraq uning héch bolmisa bu qétimqi qurultayda milletler munasiwitini yumshitishqa da’ir bezi ijabiy pikirlerni otturigha qoyushini kütkenliki, lékin uning eksiche xitay milletchilikini téximu qattiq tekitligenlikini bildürdi.
Ulrix déli’us mundaq deydu: “Uning milletchilik xitabi, Uyghur, tibet, teywenlikler we herqandaq shekildiki bölgünchilikke qaratqan éniq agahlandurushi, uning bixeterlik sélinmisini köpeytip basturushni kücheytidighanliqini tekitlishi bizni heyran qaldurdi. Biz heqiqeten re’is shi jinpingning pikirini özgertishini kütmeyttuq. Chünki biz yéqinqi yillardin béri sherqiy türkistanda meydan’gha kelgen bixeterlik krizisini körduq. Biraq héch bolmisa biz uning bu qétimqi memliketlik xelq qurultiyida xitaydiki oxshimighan étnik guruppilar we milletler otturisida öz ara alaqe qanili qurup, siyasiy muresse yolini izdishige ümid baghlighan iduq. Lékin biz uning herbiy sélinmini köpeytip, basturushni téximu kücheytishtek dew éqimigha muxalip bir yol tutqanliqini körduq.”
Xitay hökümiti bu yil özining yilliq herbiy xam chotini 173 milyard dollar, ichki bixeterlik xam chotini 190 nechche milyard dollargha chiqarghan. Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, Uyghur aptonom rayonining ötken bir yilliq ichki bixeterlik xam choti aldinqi yilqidin92 pirsent köpeytilip, 10 milyard dollardin éship ketken.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida, “Her yili az sanliq millet rayonliridiki bixeterlik we teqib kücheytilip mangghan bolsimu, biraq bu tedbirlerning bu rayonlargha bixeterlik élip kélelmigenliki” ni tekitligen.
Ulrix déli’us, xitayning herbiy we iqtisadi küchige bolghan küchlük temennasi uning yerlik milletler bilen di’alog qurup, ular bilen siyasiy muressege kélishige tosqunluq qiliwatqanliqini bildürdi.
Ulrix déli’us yene mundaq dédi: “Ularda bizning herbiy we iqtisadimiz küchlük deydighan bir temenna bar. Bu temenna ularda krizisidiki bu rayonlarda yerlik xelqler bilen herqandaq siyasiy muresse qilishning zörüriyiti yoq dégen tuyghuni peyda qilghan. Mana bu ularda öz küchidin meghrurlinishtek bu kibirlikni keltürüp chiqarghanliqini körüp turuwatimiz. Lékin bu ularning tunji qétim öz küchige ishinip, bashqa milletlerning teleplirini oylishishqa erzimeydu dégen pikirde bolushi emes. Démek, bu ularning tarixtin héchqandaq sawaq almighanliqini körsitidu,” dédi.
Bezi Uyghur pa’aliyetchilerning qarishiche, medeniyet toqunushi Uyghur rayonidiki barliq ixtilaplarning tügünidur. Amérika Uyghur jem’iyitining re’isi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependining qarishiche, shi jinpingning qurultaydiki nutuqi bu toqunushning téximu küchiyidighanliqini körsitidiken.
Ilshat hesen mundaq dédi: “Shi jinping hazirqi bu qurultaydiki axirqi nutuqida xitayning güllinishini qayta emelge ashurimiz, dédi. Namda jungxu’a milletlirini tilgha aldi. Lékin uning jungxu’a milliti, dégini xitay medeniyiti we xitaylarning arzu-armanlirini gewdilendüridu. Bu milletchilik bizning wetinimizge néme élip kélidu dégende, bizning wetendiki zulum peseymeydu. Chünki xitay, xitay milletchilikini emelge ashuridiken, uninggha yat körün’gen herqandaq bir milliy kimlikini yoqitishi kérek. Buni qedemmu qedem tézlitiwatidu. Buningda héchqandaq bir özgirishning barliqini körgili bolmaydu.”
Xitay hökümiti 1980‏-yillarda Uyghurlargha nisbeten  kengrek siyaset yürgüzgen bolsimu, lékin uning milliy siyasiti 1990‏-yillarning axirlirida özgirishke bashlap, Uyghurlarni omumiyyyüzlük qattiq basturushqa ötken.
Ilshat hesenning qarishiche, xitayning 1980‏-yillardiki siyasiti xelq’ara jem’iyetni mayil qilish üchün qollan’ghan waqitliq taktikisi bolup, uning hazirqi siyasiti xitayning xandanliq dewrliridiki yat milletlerni yeklesh yaki assimiliyatsiye qilish en’enisige qaytqan iken. Lékin ilshat hesen ependi, xitayning milletchiliki we uning Uyghur, tibetlerge qaratqan siyasiti xelq’ara jem’iyetni endishige sélishqa bashlidighanliqini eskertti.
Ilshat hesen yene mundaq dédi: “Xelq’arada hazir xitayning milletchilikige qandaq taqabil turush, uninggha pikir yürgüzüsh we tetqiq qilish, xitayni qandaq qilip buningdin qayturush yaki parchilash, bu hazir oylinish dewrige keldi. Chünki xitayning milletchilik idé’ologiyesi kéngiyip, uning arzusi emelge éship qalsa, bizning teqdirimiz ete-ögün xitayning etrapidiki bashqa milletlerning béshighimu kélidu. Bizning teqdirimiz, hazirqi künimiz dunyani heyran qaldurdi.  Dunyadiki nurghun milletlerni endishige sélishqa bashlidi.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” diki ulrix déli’usning eskertishiche, xitay hökümiti bir tereptin milletlerning ” Inaqliqi” we “Ittipaqliqi” ni tekitlep, yene bir tereptin bashqa milletlerning medeniyiti, tili, diniy we örp-adetlirini cheklishini chüshinishte qiynalmaqta iken.
U mundaq deydu: “Xitay hökümiti bu rayonlardiki xelqlerning xitay rehberlirini we ularning siyasitige némishqa bundaq qattiq naraziliq bildüridu, dégen mesilige izchil köz yumup keldi. Bu xil biperwaliqni ulardiki meghrurluq keltürüp chiqiriwatidu. Yeni ular bizning küchimiz bar, ularning naraziliqigha bash qaturushning héchqandaq zörüriyiti yoq, ularning qandaq qilishini biz belgileymiz, dep qarawatidu. Bu xil xahish xitay rehberlirining xelq’arada izchil tekitlep kéliwatqan inaq jem’iyet qurush teshwiqati bilen sighishmaydu. Qisqisi, ulardiki bu tekebburluq bu rayonlarda téximu köp mesililerni peyda qilidu.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida yene shi jinpingning xitay xelq qurultiyidiki sözide maw zédong dewrini medhiyeligenlikini tenqidlep, “U memliketlik xelq qurultiyining yépilish murasimidiki sözide “xitayni peqet sotsiyalizmla qutquzalaydu” dégen bolsimu, biraq u kommunistik partiyening 50 milyondin artuq ademning ölüshige jawabkar ikenlikini tilgha almidi,” dégen.

“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” xitayning Uyghurlarni téximu qattiq basturushqa uruniwatqanliqini agahlandurdi
Xitay re’isi shi jinping xitay xelq qurultiyining memliketlik yighinida qilghan sözide Uyghur we tibetlerni tilgha almighan bolsimu, lékin u xitayni parchilashqa qaritilghan herqandaq heriketke qarshi “Qanliq urush qilishqa teyyarliq qilip qoyghanliqi” ni tekitlep, “Xitay zéminidin bir santimétir yernimu ayrip chiqishqa yol qoyulmaydighanliqi” ni bildürgen idi.
Gérmaniyediki “Tehdit astidiki xelqler teshkilati” charshenbe küni élan qilghan bayanatida shi jinpingning sözini tenqidlep, uning xitay milletchilikini terghib qilghanliqi, tibet, Uyghur we teywenning kélechikige alaqidar mesililerde héchqandaq ijabiy pikir otturigha qoyulmighanliqini tekitligen.
Bayanatta agahlandurushiche, shi jinping Uyghur we tibet mesilisini hel qilishqa da’ir birer ijabiy pikir otturigha qoymayla qalmay, belki ularning öz teqdirini özi belgilesh teleplirini basturidighanliqini tekitlishi kelgüsi 5 yilda Uyghur we tibetlerning téximu qattiq basturushqa uchraydighanliqidin bisharet béridiken.
Shi jinping bu qétimqi qurultayda dölet re’islikige saylinip yene 5 yil hoquq tutushqa kapaletlik qilipla qalmay, xitay asasi qanunigha özgertish kirgüzüp, “Menggülük re’islik” hoquqida olturushning yolini achqan idi.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” ning re’isi ulrix déli’us peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, özlirining shi jinpinggha chong ümid baghlimighan bolsimu, biraq uning héch bolmisa bu qétimqi qurultayda milletler munasiwitini yumshitishqa da’ir bezi ijabiy pikirlerni otturigha qoyushini kütkenliki, lékin uning eksiche xitay milletchilikini téximu qattiq tekitligenlikini bildürdi.
Ulrix déli’us mundaq deydu: “Uning milletchilik xitabi, Uyghur, tibet, teywenlikler we herqandaq shekildiki bölgünchilikke qaratqan éniq agahlandurushi, uning bixeterlik sélinmisini köpeytip basturushni kücheytidighanliqini tekitlishi bizni heyran qaldurdi. Biz heqiqeten re’is shi jinpingning pikirini özgertishini kütmeyttuq. Chünki biz yéqinqi yillardin béri sherqiy türkistanda meydan’gha kelgen bixeterlik krizisini körduq. Biraq héch bolmisa biz uning bu qétimqi memliketlik xelq qurultiyida xitaydiki oxshimighan étnik guruppilar we milletler otturisida öz ara alaqe qanili qurup, siyasiy muresse yolini izdishige ümid baghlighan iduq. Lékin biz uning herbiy sélinmini köpeytip, basturushni téximu kücheytishtek dew éqimigha muxalip bir yol tutqanliqini körduq.”
Xitay hökümiti bu yil özining yilliq herbiy xam chotini 173 milyard dollar, ichki bixeterlik xam chotini 190 nechche milyard dollargha chiqarghan. Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, Uyghur aptonom rayonining ötken bir yilliq ichki bixeterlik xam choti aldinqi yilqidin92 pirsent köpeytilip, 10 milyard dollardin éship ketken.
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida, “Her yili az sanliq millet rayonliridiki bixeterlik we teqib kücheytilip mangghan bolsimu, biraq bu tedbirlerning bu rayonlargha bixeterlik élip kélelmigenliki” ni tekitligen.
Ulrix déli’us, xitayning herbiy we iqtisadi küchige bolghan küchlük temennasi uning yerlik milletler bilen di’alog qurup, ular bilen siyasiy muressege kélishige tosqunluq qiliwatqanliqini bildürdi.
Ulrix déli’us yene mundaq dédi: “Ularda bizning herbiy we iqtisadimiz küchlük deydighan bir temenna bar. Bu temenna ularda krizisidiki bu rayonlarda yerlik xelqler bilen herqandaq siyasiy muresse qilishning zörüriyiti yoq dégen tuyghuni peyda qilghan. Mana bu ularda öz küchidin meghrurlinishtek bu kibirlikni keltürüp chiqarghanliqini körüp turuwatimiz. Lékin bu ularning tunji qétim öz küchige ishinip, bashqa milletlerning teleplirini oylishishqa erzimeydu dégen pikirde bolushi emes. Démek, bu ularning tarixtin héchqandaq sawaq almighanliqini körsitidu,” dédi.
Bezi Uyghur pa’aliyetchilerning qarishiche, medeniyet toqunushi Uyghur rayonidiki barliq ixtilaplarning tügünidur. Amérika Uyghur jem’iyitining re’isi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependining qarishiche, shi jinpingning qurultaydiki nutuqi bu toqunushning téximu küchiyidighanliqini körsitidiken.
Ilshat hesen mundaq dédi: “Shi jinping hazirqi bu qurultaydiki axirqi nutuqida xitayning güllinishini qayta emelge ashurimiz, dédi. Namda jungxu’a milletlirini tilgha aldi. Lékin uning jungxu’a milliti, dégini xitay medeniyiti we xitaylarning arzu-armanlirini gewdilendüridu. Bu milletchilik bizning wetinimizge néme élip kélidu dégende, bizning wetendiki zulum peseymeydu. Chünki xitay, xitay milletchilikini emelge ashuridiken, uninggha yat körün’gen herqandaq bir milliy kimlikini yoqitishi kérek. Buni qedemmu qedem tézlitiwatidu. Buningda héchqandaq bir özgirishning barliqini körgili bolmaydu.”
Xitay hökümiti 1980‏-yillarda Uyghurlargha nisbeten  kengrek siyaset yürgüzgen bolsimu, lékin uning milliy siyasiti 1990‏-yillarning axirlirida özgirishke bashlap, Uyghurlarni omumiyyyüzlük qattiq basturushqa ötken.
Ilshat hesenning qarishiche, xitayning 1980‏-yillardiki siyasiti xelq’ara jem’iyetni mayil qilish üchün qollan’ghan waqitliq taktikisi bolup, uning hazirqi siyasiti xitayning xandanliq dewrliridiki yat milletlerni yeklesh yaki assimiliyatsiye qilish en’enisige qaytqan iken. Lékin ilshat hesen ependi, xitayning milletchiliki we uning Uyghur, tibetlerge qaratqan siyasiti xelq’ara jem’iyetni endishige sélishqa bashlidighanliqini eskertti.
Ilshat hesen yene mundaq dédi: “Xelq’arada hazir xitayning milletchilikige qandaq taqabil turush, uninggha pikir yürgüzüsh we tetqiq qilish, xitayni qandaq qilip buningdin qayturush yaki parchilash, bu hazir oylinish dewrige keldi. Chünki xitayning milletchilik idé’ologiyesi kéngiyip, uning arzusi emelge éship qalsa, bizning teqdirimiz ete-ögün xitayning etrapidiki bashqa milletlerning béshighimu kélidu. Bizning teqdirimiz, hazirqi künimiz dunyani heyran qaldurdi.  Dunyadiki nurghun milletlerni endishige sélishqa bashlidi.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” diki ulrix déli’usning eskertishiche, xitay hökümiti bir tereptin milletlerning ” Inaqliqi” we “Ittipaqliqi” ni tekitlep, yene bir tereptin bashqa milletlerning medeniyiti, tili, diniy we örp-adetlirini cheklishini chüshinishte qiynalmaqta iken.
U mundaq deydu: “Xitay hökümiti bu rayonlardiki xelqlerning xitay rehberlirini we ularning siyasitige némishqa bundaq qattiq naraziliq bildüridu, dégen mesilige izchil köz yumup keldi. Bu xil biperwaliqni ulardiki meghrurluq keltürüp chiqiriwatidu. Yeni ular bizning küchimiz bar, ularning naraziliqigha bash qaturushning héchqandaq zörüriyiti yoq, ularning qandaq qilishini biz belgileymiz, dep qarawatidu. Bu xil xahish xitay rehberlirining xelq’arada izchil tekitlep kéliwatqan inaq jem’iyet qurush teshwiqati bilen sighishmaydu. Qisqisi, ulardiki bu tekebburluq bu rayonlarda téximu köp mesililerni peyda qilidu.”
“Tehdit astidiki xelqler teshkilati” bayanatida yene shi jinpingning xitay xelq qurultiyidiki sözide maw zédong dewrini medhiyeligenlikini tenqidlep, “U memliketlik xelq qurultiyining yépilish murasimidiki sözide “xitayni peqet sotsiyalizmla qutquzalaydu” dégen bolsimu, biraq u kommunistik partiyening 50 milyondin artuq ademning ölüshige jawabkar ikenlikini tilgha almidi,” dégen. erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: