Uyghurlar Türkiye Bash Ministiri Binali Yildirim Bilen Birlikte Noruz Qutluqlidi

Uyghur oqughuchilar türk dunyasi medeniyet paytextide noruzgha qatnashti. 2018-Yili 21-mart, türkiye.

Uyghur oqughuchilar türk dunyasi medeniyet paytextide noruzgha qatnashti. 2018-Yili 21-mart, türkiye.

 RFA/Erkin Tarim

3-Ayning 21-küni kün bilen tün tengshelgen kün bolup, bu alahide kün pütkül türkiy milletlerning noruz bayrimidur.

Bu yilmu türkiyening herqaysi sheherliride noruz bayrimini qutlash pa’aliyetliri ötküzüldi. Bularning ichidiki eng muhimliridin biri 2008-yili türk dunyasining paytexti élan qilin’ghan kastomunu shehiride ötküzüldi.

Noruz pa’aliyitige türkiye bash ministiri binali yildirim ependi, medeniyet we sayahet ministiri numan qurtulmush ependi qatnashti we söz qildi. Noruz bayrimigha enqerede turushluq ottura asiya türkiy jumhuriyetlirining elchiliri, ezerbeyjan, qazaqistan, özbékistan, türkmenistan, kafkaziye we balqan döletliridin türkiyege kélip oquwatqan oqughuchilar ishtirak qildi. Uyghurlargha wakaliten kastamonu uniwérsitétida oquwatqan Uyghur oqughuchilar ay-yultuzluq kök bayraqlarni kötürüp parattin ötti. Pa’aliyet jeryanida yene sirajidin abdulkérim, abdulhafiz ablet qatarliq Uyghur oqughuchilar söz qildi we türkiye radiyo-téléwiziyesining ziyaritini qobul qilip, Uyghurlarning noruz bayrimi we hazirqi weziyiti toghrisida melumat berdi.

21-Mart künidiki noruz murasimida söz qilghan türkiye bash ministiri binali yildirim ependi, noruzning sherqiy türkistandin amérika qit’esigiche bolghan da’iridiki pütün türkiy milletler tebrikleydighan milliy bayram ikenlikini tekitlidi. U mundaq dédi: “Silergimu melum bolghinidek, 21-mart küni ottura asiyadin yawropaghiche bolghan ortaq medeniyet zémini üchün muhim bir kün. Noruz bayrimi peqet bu yerlerdila emes, sherqiy türkistandin ottura asiyaghiche, türkiyedin sibiriyegiche, mongghuliyedin amérikighiche yéngi bir oyghinishni ipadileydu. Biz üchün noruz peqetla mewsumning özgirishila emes. Noruz bayrimi ming yildin béri tirilishni, beriketni, ittipaqliqni we qérindashliqni ipadilep kelmekte.”

Kéyin noruz pa’aliyitige qatnashqan herqaysi türkiy milletler özlirining milliy sen’et nomurliri körsetti. Biz pa’aliyet heqqide téxi tepsiliy melumat igilesh üchün neq meydan’gha téléfon qilip, Uyghur oqughuchilar bilen söhbet élip barduq.

Bu pa’aliyetke yétekchilik qiliwatqan Uyghur oqughuchilardin sirajidin abdulkerim ependi 21-mart künidiki échilish murasimida Uyghur oqughuchilarning kök bayraqlarni kötürüp, türkiye medeniyet we sayahet ministiri bilen bash ministirining yénida turghanliqini, Uyghurlarning hazirqi weziyiti bayan qilin’ghan xetni ulargha bergenlikini bayan qildi.

Kastomunu uniwérsitétining oqughuchisi sübhinur ömer xanim, 21-mart küni bashqa türkiy milletler wekilliri bilen bir qatarda Uyghurlarningmu kök bayraqni kötürüp parattin ötkenlikini bayan qildi.

Sirajidin ’ependi noruz bayrimining ikkinchi küni, yeni 22-mart küni kastomunu uniwérsitétida Uyghurlarning bölme échip Uyghur medeniyitini tonushturghanliqini bayan qildi.

1992-Yilidin tartip türkiyening herqaysi sheherliride türkiy milletler birlikte noruz bayrimi ötküzüp kelmekte. Uyghurlarmu her yili dégüdek noruz pa’aliyitige qizghin ishtirak qilip kelmekte. Bu qétim türk dunyasining medeniyet paytexti dep élan qilin’ghan kastamonu shehiride 18 dölettin kelgen oqughuchilar birlikte qatnashqan zor kölemdiki noruz bayrimi ötküzülgen bolup, buningda Uyghur wekiller Uyghurlardiki noruz en’eniliri bilen birlikte Uyghurlarning medeniyiti we örp we adetlirini tonushturghan. Sübhinur xanim bu qétimqi pa’aliyetning nahayiti muweppeqiyetlik ötkenlikini bayan qildi.

Bu pa’aliyetke ishtirak qilghan abdulhafiz ablet ependi ziyaritimizni qobul qilip, kastamonu uniwérsitétining chet’ellik oqughuchilar eng köp uniwérsitét ikenlikini, bu uniwérsitétta 100 dek Uyghur oqughuchining barliqini, bu yilliq noruz pa’aliyitining alahide keypiyat ichide ötkenlikini bayan qildi.

Türkiye kéyinki 5 yildin béri türkiy milletlerning öz-ara alaqisini kücheytish üchün her yili bir sheherni türk dunyasining medeniyet paytexti dep élan qilip, türlük medeniyet pa’aliyetlirini élip barmaqta. Burun türkiyening eskisheher shehiri, türkmenistanning merwi shehiri, qazaqistanning türkistan shehiri “Türk dunyasining medeniyet paytexti” élan qilin’ghan idi.erkin tarim

Xitayning Tajikistan’gha Qarashliq Bedexshan Oblastida Herbiy Eslihe Qurghanliqi Diqqet Qozghidi

2018-03-22
Xitay prézidénti shi jinping bilen tajikistan prézidénti émomali raxmon kélishimge imza qoyush murasimida. 2017-Yili 31-awghust, béyjing.

Xitay prézidénti shi jinping bilen tajikistan prézidénti émomali raxmon kélishimge imza qoyush murasimida. 2017-Yili 31-awghust, béyjing.

 AFP

“Xelq’ara krizis guruppisi” namliq musteqil xelq’ara istratégiye orgini yéqinda doklat élan qilip, xitay amanliq küchlirining tajikistanning bedexshan aptonom oblastida peyda bolghanliqi, bedexshanning tashqorghan bilen waxan karidorigha chégridash jayida herbiy eslihe qurghanliqini ilgiri sürgen.

“Xelq’ara krizis guruppisi” ning doklatida, xitayning Uyghur qoralliqlirining hujumidin endishe qilidighanliqini tekitlep kelgenliki, buni nezerde tutqanda xitayning bu jayda herbiy eslihe qurushining heyran qalarliq emeslikini, emma uning bu herikiti yerlik xelqlerde endishe peyda qiliwatqanliqi, buning yene rusiyeni bi’aram qilishi mumkinlikini tekitligen.

Doklatta qeyt qilishiche, bedexshan aptonom oblasti bilen tajikistan merkizi hökümitidiki emeldarlar xitay amanliq küchlirining bedexshan’gha kirgenlikini delillep, bedexshanda nurghun xitay eskirining peyda bolghanliqi, lékin ularning bek xupiyane heriket qiliwatqanliqi, bedexshanning waxan karidori we tashqorghan’gha chégridash sharmuq dégen jayida herbiy eslihelirini qurghanliqini bildürgen. Bir tajikistan emeldari bu herbiy eslihening “Birleshme térrorluqqa qarshi turush merkizi” ikenliki, uningda tajikistan eskerliriningmu barliqini ilgiri sürgen.

Biz charshenbe küni tajikistanning washin’gtonda turushluq elchixanisigha téléfon qilip, ularning bu hadisige chüshenche bérishini telep qilghan bolsaqmu, lékin elchixanining nöwetchi xadimi bu so’algha jawab béreleydighan alaqidar diplomatlarning hazir yoqlighini ilgiri sürüp, so’allirimizgha jawab bérishni ret qildi.

U mundaq dédi: “Epsuski, ular hazir elchixanida yoq. Sizning so’alingizgha men jawab bérelmeymen. Chünki uninggha jawab béreleydighan kishiler bikar emes. Belki chüshtin kéyin sa’et 3:00 lerde téléfon qilip baqsingiz bolarmikin. Chünki bizning bash elchi hazir nyu-york shtatidiki york shehirige ketti. Bizning elchixanimizda hazir axbarat emeldari yoq.” biz bügün chüshtin kéyin sa’et 3:00 de tajikistan elchixanisigha qayta téléfon qilghan bolsaqmu, lékin bu qétim téléfonimizni héchkim almidi.

“Xelq’ara krizis guruppisi” doklatida xitayning bedexshan’gha amanliq küchlirini kirgüzüp, herbiy eslihe qurushidiki asasliq meqsiti Uyghur qoralliqning hujumigha taqabil turush ikenlikini tekitligen bolsimu, lékin bezi analizchilar buning peqet bir bahane ikenlikini ilgiri sürdi. Qazaqistandiki Uyghur weziyet analizchisi qehriman ghojamberdining qarishiche, xitayning meqsiti Uyghurlarni bahane qilip, bu rayon kontrol qilish iken.

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: “Buningda men xitayning bir gherezlik pilani bar dep oylaymen. Chünki munu “bir belwagh, bir yol” istratégiye da’iriside xitay hazirqi iqtisadiy jehettin özige mayil bolup bolghan döletlerni, jümlidin tajikistanni peydin-pey özige béqindi qilish üchün shu yerde aldinala bazilarni qurup, küchini tiklesh meqsitide bu ishlarni qiliwatqan bolsa kérek, dep oylaymen. Chünki u yerdin kiridighan undaq yolmu yoq. U nahayiti égiz taghlar we qistang yollardur.”

Bezi analizchilarning qarishiche, xitay bu rayondiki döletlerge qoshun chiqarsimu, lékin bu döletlerde uzun mezgil turalmaydiken. Amérikidiki xitay weziyet analizchisi wang chén ependi mundaq deydu: “U bu yerde turup qoralliqlarni tosimiz, deydu. Uning qoralliqlarni chégrada sirtida tosup, ularning shinjanggha qaytishini tosimiz dégini peqet bir shekil. Lékin uning bu yerge ewetken ademlirimu yaxshi bilidu, ular qanchilik téz qaytip chiqsa shunchilik yaxshi. Xitay azadliq armiyesi özining u yerde turalmaydighanliqini bilidu. Chünki yerlik xelq ularni qarshi almaydu. Chünki kompartiyening milletler mesiliside qoral ishlitishtin bashqa héchqandaq parasiti yoq.”

Wang chén buning seweblirini chüshendürüp, kompartiye bu rayondiki musulman xelqlerni, ularning diniy étiqad, medeniyet we örp-adetlirini hörmet qilmaydighanliqini bildürdi. Uning qarishiche, xitayning musulman Uyghurlargha tutqan mu’amilisi buning tipik misaliken.

Wang chén yene mundaq dédi: “Xuddi pütün dunyadiki her xil milletler amérikigha kelgen’ge oxshash xitaylar Uyghurlarning zéminigha kirgende sizdin kütidighan nerse medeniyetlerning teng mewjut bolup turushidur. Yeni sizni men, méni siz étirap qilish, hergiz herbiy wasitilerge tayinip sizni mejburlash emes. Lékin kompartiye hazir pütün ishlarni herbiy küchige tayinip mejburlawatidu. U, bashqilarning medeniyitini étirap qilmaywatidu. Mana bu méni bek endishige salmaqta. Eger yat milletlerning zéminigha bérip, ularning medeniyitini étirap qilishni ögenmisingiz, ularni özingizning medeniyitige mejburlisingiz, sizning aqiwitingiz yaxshi bolmaydu.”

Taghliq bedexshan rayoni 1924‏-yili tajikistan’gha qoshup bérilgen bolup, u tajikistandiki eng namrat rayonlarning biri. 1991‏-Yili sabiq sowét ittipaqi parchilan’ghandin kéyin bedexshan bilen tajikistan merkizi hökümitining munasiwiti izchil yaxshi bolmay kelgen. Buningda namratliq, étnik murekkeplik, mezhep we til jehetlerdiki perqler halqiliq rol oynap kelgen. Bedexshanliqlarning tili we diniy mezhipi sün’iy tajiklargha qarighanda iranliqlargha téximu yéqin bolup, ular shi’elerning isma’iliye mezhipige mensuptur.

Qehriman ghojamberdi, xitayning bu boshluqtin paydilinip, bedexshanni kontrol qilishqa urunuwatqanliqini, lékin uning herikiti rusiyening sezgürlükini qozghaydighanliqini bildürdi.

Qehriman ghojamberdi yene mundaq dédi: ” Undaq tehdit bar. Chünki, u beribir bir aptonom rayon. U héchqachan düshenbige béqin’ghan emes. Uning bezi waqitlarda öz igilik hoquqi bolghan. Bedexshan tarixta 200 yilgha yéqin Uyghurlarning bashqurushida bolghan bir yer. Ikkinchi tereptin, rusiye tajikistanda herbiy bazilirini kücheytti. Shunga, u bedexshan’gha diqqet qilidu. Xitay bilen rusiye yéqinlashqandek qilsimu, ular merkizi asiyada menpe’et talishish kürishini dawamlashturup kéliwatqinigha 200 yil boldi.”

Tajikistan xitay herbiy eslihe qurmaqchi bolghan bu rayondiki ikkinchi bir dölet. Bu yil yanwarda xitayning afghanistanning bedexshan ölkiside herbiy baza qurmaqchi bolghanliqigha da’ir xewerler tarqalghan idi. Xitay hökümiti bu xewerning chinliqini ret qilghan bolsimu, lékin afghanistan dölet mudapi’e ministirliqidiki emeldarlar bu bazining “Afghanistandiki Uyghur qoralliqlirigha taqabil turushqa munasiwetlik,” ikenlikini bildürgen idi

Tajikistan hökümitining xitay bilen chégra kélishimi imzalap, bedexshanning bir qisim zéminini xitaygha bölüp bérishi 2008‏-yili bedexshanda buninggha qarshi zor kölemlik namayishlarning partlishigha seweb bolghan idi. “Xelq’ara krizis guruppisi” ning doklatida eger xitay rusiyening tajikistandiki menpe’etige diqqet qilmisa shundaqla bedexshan’gha meblegh salghanda uning yerlik xelqni ishqa orunlashturushqa sel qarap, xitay köchmenlirini yötkep kélip ishletse, bu bedexshan xelqining naraziliqini qozghap, nurghun nurghun kashililarning yüz bérishige seweb bolidighanliqi tekitlen’gen.Muxbirimiz erkin

Xinjiang Authorities Targeting Uyghurs Under 40 For Re-Education Camps

2018-03-22
Young Uyghur men drive a car through a night market in Hotan, in China's Xinjiang region, April 15, 2015.

Young Uyghur men drive a car through a night market in Hotan, in China’s Xinjiang region, April 15, 2015.

 AFP

Authorities in northwest China’s Xinjiang are using age as one of the criteria to determine whether to detain Uyghurs in the region’s network of political “re-education camps,” as those born after 1980 are considered “violent” and “untrustworthy,” according to official sources.

Since April 2017, Uyghurs accused of harboring “strong religious views” and “politically incorrect” views have been jailed or detained in re-education camps throughout Xinjiang, where members of the ethnic group have long complained of pervasive discrimination, religious repression, and cultural suppression under Chinese rule.

Official announcements have stated that those who are sent to the camps include former prisoners, suspects and anyone who has travelled overseas, and say the camps will “cleanse” them of ideology that endangers state security.

But official sources in Bayanday township, Ili Kazakh (in Chinese, Yili Hasake) Autonomous prefecture’s Ghulja (Yining) county, recently told RFA’s Uyghur Service that some of the detainees from their villages had been pre-emptively targeted for re-education simply because they were younger than 40 years of age and “susceptible” to influence by dangerous elements.

“People born in the 1980s and 1990s have been categorized as part of a violent generation—many of whom have been taken into re-education under this category,” the security chief of Bayanday’s No. 2 Village said, speaking on condition of anonymity.

Similar criteria are being used to blacklist residents of Bayanday’s No. 3 Village for re-education—even if there is nothing “suspicious” about their words or actions—according to the village’s head of women’s affairs, who also declined to be named.

“Young people who were born during the 1980s and 1990s are branded as members of an unreliable and untrustworthy generation,” she said.

aaaaaaaaaaa

“As they belong to that generation, they are easily influenced by dangerous people, therefore there is a need for them to be sent for re-education in order to prevent them from adopting incorrect ideology.”

The head of women’s affairs said that “the majority” of those being sent to re-education camps from her village had been born in the two decades prior to the new millennium, adding that indoctrination at the camps “prevent[s] them from choosing the wrong path,” because their youth makes it “easy for them to be misled.”

When asked about the recent arrest of a 32-year-old woman from her village named Hanipe Kerim, the women’s affairs official said that she was taken into custody “under the category of young people who were born in the 1980s and 1990s, who are considered to be from an unsettled, violent generational period.”

Kerim’s mother confirmed that authorities had given the same reason to her family when they detained her.

“They said that people who were born in the 1980s, 1990s, and 2000s are categorized as ‘unsettled people,’” she said, adding that she could think of no other reason why her daughter might have been taken away.

“[The police] told me to remember the reason. I wrote it down because I was worried that I would forget. I remember they said that she belongs to the generation of unsettled youth.”

Camp network

Chinese authorities have not publicly acknowledged the existence of re-education camps in Xinjiang, and the number of inmates kept in each facility remains a closely guarded secret, but Uyghur activists estimate that up to 1 million Uyghurs have been detained throughout the region since April 2017, and say nearly every Uyghur household has been affected by the campaign.

Since Xinjiang party chief Chen Quanguo was appointed to his post in August 2016, he has initiated unprecedented repressive measures against the Uyghur people and ideological purges against so-called “two-faced” Uyghur officials—a term applied by the government to Uyghurs who do not willingly follow directives and exhibit signs of “disloyalty.”

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

While China blames some Uyghurs for “terrorist” attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat from the Uyghurs and that repressive domestic policies are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by RFA’s Uyghur Service. Written in English by Joshua Lipes.

Muhajirettiki Uyghur Yashliri Uyghuristan Milliy Herkitide Yéngi Ümidlerni Parlatmaqta

Dunyaning herqaysi jaylirida birla waqitta ötküzülgen Uyghur xanim-qizlirining "Bir awaz, bir qedem" naraziliq namayishida hajinur muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 15-mart, nyu-york.

Dunyaning herqaysi jaylirida birla waqitta ötküzülgen Uyghur xanim-qizlirining “Bir awaz, bir qedem” naraziliq namayishida hajinur muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 15-mart, nyu-york.

 RFA/Eziz

Muhajirettiki Uyghur jama’iti üchün teshwishlik mesililerning biri chet’ellerde tughulup ösken Uyghur perzentlirining öz milliy kimlikini saqlap qélishi hemde ularning Uyghur dawasining kelgüsi musapiliride qandaq qedemlerni élishi hésablinidu. Derweqe, bu jehetlerde endishilik ehwallarning otturigha chiqiwatqanliqi ré’alliq bolsimu, emma shuning bilen bir waqitta ümidlik notilarning yétiliwatqanliqi kishini xushal qilidighan yene bir ehwaldur. 15-Mart küni dunyaning herqaysi jayliridiki 17 sheherde birla waqitta ötküzülgen “Bir awaz, bir qedem” namayishida muhajirette ösüp yétilgen Uyghur yashlirining özlirige chushluq teshkillesh qabiliyiti we bashlamchiliq rolini jari qildurushi bu nuqtini yene bir qétim ispatlidi.

Amérikining nyu-york shehiridiki b d t binasi aldida ötküzülgen “Bir awaz, bir qedem” namayishida irade qeshqiri, aydin enwer, hajinur sétiwaldi qatarliq yashlarning jenggiwar we tesirlik nutuqliri hélihem shu qétimliq namayishqa ishtirak qilghan köp qisim kishilerning yadida. Ular, shu arqiliq b d t binasi etrapidiki kishilergila emes, namayishqa qatnashqili kelgen teng qoramliq boghunlarghimu Uyghurlar wetinide dawam qiliwatqan mislisiz basturushlar heqqide untulmas melumatlarni anglatti. Namayishchilar sépidiki Uyghur yashliridin Uyghuriye es’et bu heqte némilerni oylighanliqini sorighinimizda özining bügünki yashlarning nutuqliridin köp nersilerni ögen’genlikini bildürdi.
Shu qétimliq namayishqa qatnishish üchün wirjiniye shtatidin nyu-yorkqa barghanlar arisidiki Uyghur yashliridin arafatmu hazir özige oxshash muhajiret muhitida ösüp yétilgen Uyghur yashlirining hazirqi Uyghur diyaridiki weziyetni özliri bilen chemberchas baghlap qaraydighanliqini tekitleydu. Shuning üchünmu u özi bilen birlikte putbol oynaydighan Uyghur dostliri bilen teshkillinip kolléktip halda bu namayishqa kelgen.

Muhajirettiki Uyghur yashlirining Uyghurlarning awazini anglitish pa’aliyetlirige özlirini béghishlishi shu meydandila d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanimning teqdirlishige muyesser boldi. U merhum sha’ir abduréhim ötkürning “Iz” shé’iridiki menzirini mushundaq pa’aliyetlerge aktipliq bilen ishtirak qiliwatqan Uyghur yashlirining wujudidin körüwélishqa bolidighanliqini alahide tekitlidi.

Amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesenmu yashlarning mushu xildiki aktipchanliqini qollash hemde ularning Uyghur dawasigha bolghan pidakarliqini mu’eyyenleshtürüsh terepdari. Umu bügün bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda özining qarashlirini ipadilep ötti.

Derweqe, muhajirettiki Uyghur yashliri herqachan Uyghur diyaridiki zulum we basturushlarni eyiblesh, buninggha özlirining naraziliqini bildürüshni özlirining Uyghurluq kimliki bilen chemberchas mujessemliship ketken mejburiyet dep qaraydighanliqi melum. “Bir awaz, bir qedem” namayishining aktip teshkilligüchilirining biri bolghan hajinur sétiwaldi ene shundaq oylaydighan Uyghur yashlirining biri. U bu heqte söz bolghanda Uyghur yashlirida Uyghurluq kimliki chüshenchisi bolghanda bu xil mejburiyetni tonup yétishning qiyin’gha chüshmeydighanliqini bildürdi.

Uyghur dawasining uzaq mezgillik dawa bolushi mumkinliki muhajirettiki Uyghur pa’aliyetchiler üchün sir emes. Emma bu dawaning izbasarlirini teyyarlash we ulargha dawaning kéyinki qedemlirini qandaq bésishqa yol échip bérish köp tereplime tirishchanliq telep qilidighan müshkül wezipilerning biri. Amérika Uyghur birleshmisining re’isi, amérikidiki aktip Uyghur pa’aliyetchilerdin ilshat hesen uzundin buyan bu mesile heqqide oylinip kéliwatqan kishilerning biri. Uning qarishiche, Uyghur yashlirini qerellik türde nezeriyewi bilimler bilen terbiyeleshke qoshumche qilip, mushu xildiki siyasiy pa’aliyetlerge qatnashturush hemde ulargha öz talantini jari qilduridighan pursetlerni yaritip bérish Uyghur dawasining iz basarlirini yétildürüshte zor ehmiyetke ige iken.

Melum bolushiche, Uyghur yashliridin nöwette alaqidar kesiplerde oquwatqanlarmu belgilik sanni teshkil qilidighan bolup, her sahe kishiliri Uyghur dawasining kéyinki iz basarlirining “Burun chiqqan qulaqtin kéyinki münggüz éship kétiptu” dégen atilar sözide éytilghandek zor netijilerni qolgha keltürüshige tilekdashliq bildürmekte.eziz

Uyghur Düshmenlirining Uyghurgha Qurghan Tuziqigha Diqqet

 

Autori: Mehmetimin Hezret

22552762_10214600203224435_6347107039811566389_n.jpg

Pikir yürgüzmeydighanlarni allah azabqa giriptar qilidu- yunus sürisi 100. Ayet

Süriyining urush buluwatqan bölgiliride 1000 – 1500 neper etirapida 12 yashtin 6 ayliqqiche bolghan yétim uyghur bowaq we sebi bala bar. Ularning bir qisimi suriye hökümet terepning, bir qismi kurt quralliq küchlerning qoligha chüshüp ketken bolup, köp qismi türk armiyisining himayisidiki yerlerde. Suriye hükümiti we kurt quralliq küchlirige esir chüshüp ketken uyghur tul ayal, yétim balilarning aqiwiti toghruluq melumat élish imkaniyiti bolmaywatidu. Türkiyening himayisidiki bölgilerdiki yétim uyghur balilar, saxawetperwer türk qérindashlarning yardimi bilen yashawatidu.

Öz waxtida bu nareside uyghur balilirini ata-aniliri bilen birlikte katta wedilerni bérip süriyige apirip urush otining ichige tiqiwétish bedilige ghayet zor miqtardiki dollargha ige bolghan chet’ellik jasuslar yene sehinige chiqishqa bashlidi. Arqisida xitay bolghan we bir qanche döletning jasusliridin terkib tapqan bu qara guruh, saxta pasport yasash, pul tarqitish, ademlerni toplash, yötkesh qatarliq ishlarda yalliwalghan uyghurlarni aldigha chiqarghan idi. Yene türkiyege topliship qalghan, xitaydin intiqam élish tuyghusi bilen yürekliri yalqun bolup yéniwatqan, qéni qiziq amma aqköngül charisiz uyghurlarni torgha chüshürüsh bu közge körünmes qara gurohining nöwettiki nishanigha aylanmaqta.

Uyghurlarning „teqdirige köyinidighan“ bu ademler nimishke süriyide bombilarning is tütekliri astida her kün, her sa’et ölüm xewipi astida yashawatqan uyghur yétim balilirini qutquzush xiyaligha kirip chiqmaydu-yu, istanbuldiki yéngi qurbanliq uyghurlarning péshide yügrep yürüydu?

Biz üchün eng qimmetlik bolghan qehriman uyghur yigit, qizlarning bir qanche yil burun bashlan’ghan süriye sewdasidin qérindashlirimizning köp qismini tusup qalalmiduq. Chünki,chet’elde uyghur millitige uzan’ghan közge körünmes qara qol intayin küchlük idi. Tori onlighan döletke yéyilghan, mol ixtisadi rasxut ajirtilghan,her millettin eng zirek yüzligen jasus qatnashqan we mukemmel organize bolghan bir teshkili apparat idi. Uyghur yashlirini „jihat“ qa we pulgha qiziqturup élip ketken bu qaraguroh, bala-chaqisi bilen kélip süriyege bérishtin yaltiyip qalghanlarni süriyede igisiz qalghan öy,zémin, bayliqlargha qiziqturup qayil qilishti. Yéshi chong boytaq uyghurlarni süriyde tul qalghan güzel mujahide ayallar bilen öylendürüp qoyush wedisi bilen élip ketti. „süriyede yash erep chokanlirini tallap alidikenmiz“ dep xotun, balilirini tashlap kétip wujudi bombilarning astida tozghaqtek tuzüp ketkenlermu bar. Ularning hemmisi bizning qérindashlirimiz idi. Bu qérindashlirimiz bizge emes, kimliki, nedin kelgenliki namelum bolghan saqalliq, saqalsiz, erepche, türkche, in’gilizche… tili bolghan „shapa’etchiler“ge ishendi. Ular süriyede qaldurup ketken yétim uyghur sebi baliliri biz üchün tewerrük amanettur. U balilarni urush oti ichidin qutquzup türkiyege élip kélip arzu qilghan her bir uyghur a’ilisining bir, ikkidin ewlatliqqa élip béqish bizning allah we tarix aldidiki eng shereplik wezipimiz. Eger bügün istanbulda peyda bolup „uyghurlarning béshini silawatqan shapa’etchi“ler heqiqi „shapa’etchi“ bolidighan bolsa nimishke süriyediki shu yétim balilirimizni ekiliwélishimizgha yardemleshmey, téxi yétim bolmighan uyghur sebi balilarni yétim qaldurush üchün yalghan „jihat“ wedilirini bérip, uyghurlarni hayajanlandurup yürüydu? Zadi ularning meqsidi néme?

Süriyening türkiye chigirisi bolghan aprin dégen yerde térorgha qarshi urush qiliwatqan türk armiyesidin hal surash üchün 2018.yili 3.ayning 10. Küni bir qisim uyghurlar istanbuldin chigra rayoni bolghan hataygha bardi. Bu heqiqeten teqdirge layiq bir pa’aliyet idi. Biraq bu yerde meqsetke tamamen xilap bolghan qisqa bir wéydiyo chikilip taratqularda tarqitildi. Wéydiyoda herbiy kéyim kéygen, boynigha pilimut ésiwalghan bir uyghur yigiti „… ey xitaylar, buni körüshtingmu? (qolidiki pilimutni körsitip) milyonlighan uyghur balilirini, ayallirini, déhqanlirini öltürüwetting… pat yéqinda sen qaraqchilardin intiqam alimiz….“ digen mezmundiki geplerni qilidu. Arqisida ay yultuzluq kok bayra lepildep turidu. Öz wetinide xitaydin zulum körgen her bir uyghurning quralliq yaki qoralsiz xitay ishghaliyitige qarshi küresh qilish heqqi, hetta mejburiyiti bar. Biraq bu uyghur yigitining wéydiyosi chikilgen yer türkiye jumhuriyti dölitining chigrasi ichide. Körünüshke türkiyening bayriqi, türk eskerlirimu chüshüp qalghan. Bir türk komandirning emdi boldi qil, boldi qil.“ dégen türkche awazimu anglinip turidu. Bu wéydiyoni korup yürigim siqildi. Biz uyghurlargha büyük bir tuzaq qurulghanliqini, buning bedilining bek éghir bolidighanlighini derhal idirak qilip yetken bolsammu, bu wéydiyoni yéghiwélish imkaniyiti yoq idi. Men wéydéyoda sözligen we yénida hayajan bilen turghan uyghur yashlirini eyiblimeymen. Ular özlirining paydiliq ish qiliwatqanliqigha ishen’gechke bu ishni hayajan bilen qildi. Biraq, bu uyghurlarni türkiye- suriye chégirisigha aparghan, u wéydiyonu chikishke ilhamlandurup qoyup özliri bu körünishning ichige kirmigen mekkarlar, wéydiyoning türkiye we dunyada uyghurlargha élip kildighan ziyini we türkiyeni xitayning aldida qanchilik diplomatik siqintida qalduridighanlighini yaxshi bilidu.

Bu wéydiyo tarqilip bir qanche kündin kéyin süriye dölet tiliwiziyesi „uyghur térroristlar türk armiyisi bilen kurt qetliyamigha qatnishiwatidu…“ mezmunda xewer berdi. Arqidinla türk düshmini bolghan bir munche ereb médiyasi bu xewerni keng tarqatti. Hetta, gherip medyasida “ qetliyamgha uchrawatimiz dewatqan uyghurlar, kürtlerni qetliyam qilishqa qatnishiwatidu“ dep yézilghan maqalilar bar. Méning bélishimche, xitay tashqi ishliri ministirliqi bu wéydiyoni béyjingdiki türkiye büyük elchisige tapshurup, türkiye dölitining iz’hat bérishini istigen. Xitayning türkiyediki elchi, konsullirimu gülqeqeliri échilip wéydiyoni türk dölet rehberlirige, millet wekillirige, türk medyasigha tarqitip „biz térror maghduri. Bizge yardem qilinglar.“ dep doqmush- doqmushta bichare qiyapetke kiriwélip derd tökiwatqanlighi melum.

Türkiyede, doghu turkistan dimey, shinjang deydighan, uyghurlaring zulum körgenlikige a’it bir xewer, bir resim élan qilmaydighan solchi medya bu wéydiyoni keng kölemde tarqatmaqta we uyghurlarni „térorchi“ töhmiti bilen qarilimaqta. Tünügün (19. Mart) oda t.w. Namidiki bir tör gézitide erkin önjan ismi bilen „suriyedin türk bayriqi bilen chinni tehdit etkenler nimining pishide?“ serlewhilik uzun bir maqalisi élan qilindi. Maqalining bash we ottora qismigha bu wéydiyo qisturulghan bolup, maqalide „térorist uyghurlar“ning xitayda, sherqi türkistanda we dunyada qilghan „ téroristliq hujumliri“ning tizimliki tepsili bérilgen we „ bu téroristlerning türkiyede erkin heriket qilip kelgen“liki ilgiri sürülgen bolup, turkiye jumhuriyiti hükümitining ularni himaye qilwatqanliqi töhmiti bilen döletke qara chaplighan. Oda.t.w. Tor gizitisi türkiyede sani az bolmighan solchi késimde tesiri küchlük, oqughuchisi köp bolghan bir tor gizit.

Uzun yillardin béri wetendin jénini élip qéchip chiqqan we dunyaning héchbir musulman dölitige sighmighan uyghurlarning hemmisi digudek türkiyege panahlinip keldi. Bügünki künde téximu köp uyghur türkiyege kelmekte. Türkiye quchaq achmaqta. Kelgenlerning köpinchisi özlirini peyghember eleyhissalamning ümmetliri bolghanlighi bilen iptixarlinidighanlar. Söyümlük peyghembirimiz tughulghan wetini mekkini qachilik söygen bolsa, hijret qilip barghanda quchaq achqan mediyne dégen wetinni shunchilik söygen emesmu? Medinini qoghdash yolida qoligha qural élip küresh qilghan emesmu? Biz hem tughulghan wetinimizge, hem hijrette bizge quchaq achqan wetinimizge ziyanliq ish qilsaq qandaq ümmet bolalaymiz?

Xitaylar bu wéydiyoni türkiyening we uyghurlarning béshigha uridighan toxmaq qilip qollinish bilen qalmay, dunyada uyghurlarni we türkiyeni qarilashta büyük bir kozur qilip ishlitiwatidu. Bu ishni uyushturghuchilar we ularning arqisidiki xitay uyghurlar arqiliq uyghurlarni qarilaydighan „pakit“ni qolgha keltürgenligii bilen puxadin chiqti. Biz uyghurlargha bolghan payda, ziyinichu? Bundaq disem beziler „biz qarshi chiqsaqmu, jim tursaqmu xitaylar uyghurlarni qérip tügitiwétishtin waz kechmeydu.“ déyishi mumkin. Bu toghra gep. Biraq xitaylar xelq’arada uyghurlarni „gunahkar“ qilip körsitish üchün „pakit“qa ihtiyaji bar. „ pakit“larni dunyagha körsitip turalisila milliy qirghinchiliqni téximu xatirjem dawamlashturalaydu. Shunga xitaylar bashqilarning qoli bilen bizni tuzaqqa chüshürüshtin héchbir zaman waz kechmeydu. Uyghur qérindashlirimning isige sélip qoyayki, 2016- yili yéngi yil kéchisi istanbulning reyna köngül échish kulubida 39 ademning ölümige sewepchi bolghan qetli’am bilen chétishliq tutulup sotqa tapshurulghan jinayet gumandari 56 neper bolup, bularning 49 nepiri uyghur. Sot dawam qiliwatidu. Qetli’amni „ iraq-sham islam döliti“ namidiki xelq’araliq térror teshkilati zimmisige aldi. Pütün dunya eng nepret qilidighan bir térror teshkilati bir qétimliq qetliyamgha nimishke bunchiwala köp sandiki uyghurlarni arilashturiwétishni pilanlidi? Nimishke bu qetliyamda uyghur milli dewasigha barliq xelqliri ige chiqip kéliwatqan türkiyeni tallidi? Chet’eldiki uyghur milli azatlik körishini tamamen tunjuqturup tashlash üchün emesmu?

Özini musulman hésablaydighan uyghur qérindashlirim bu ayetni yureklirige neqish qilip yéziwalsun; „pikir yürgüzmeydighanlarni allah azabqa giriptar qilidu“ (yunus sürisi 100. Ayet) biz uyghurlar pütmes- tügimes azab deryasida éqip kétiwatqan bolsaq buning bash jawabkari yene biz emesmu? Yéqinqi 200 yildin béri eqlimizni toghra’ishletmigenlikimizdin yoqatqanlirimiz bizge yéterlik ders emesmu? Eqlimizni ishletmisek dawamliq bashqilarning qolidiki oyunchuq bulushtin qutulalmaymiz. Uyunchaqla emes, „shepqetchi“ körün’gen uyghur düshmenlirining qolida,uyghur millitini we uyghur millitining kilechegini bombilaydighan bomba bolup qélish néme dégen qorqunuchluq we yirginishlik-he? Bundaq eqilsizliqning dunyada bashqa örniki barmu?

Ey uyghur qérindash! köz aldingdiki yolda qatmu qat tozaqlar bar. Eng eqilsiz haywan bolghan éshek jénida puti bir qétim sépilip ketken köwrüktin ötmeydu. Sen insansen. Eger sen islam dinimizni, wetinimizni, millitimizni heqiqi türde süyidighan bolsang pikir yürgüz,burun aldan’ghan sawaqlirimizdin ders al. Her qandaq qedemni oylap élishni ögen. Uyghur bol. Xitay, chet’elde teshkilligen közge körünmes qara gurohining qolidiki oyunchuq bolma. Jéningni uyghur milliti üchün teqdim qilishni niyet qilip turup, özengmu bilmestin xitayning qolda uyghur millitining béshigha urulidighan toxmaq bolup qalma.

Shuni unutmasliqimiz lazimki, biz pada bolup bergen muddetche, cholde tinep qalghan padilarni heydep apirip erzan sétip xejleydighan padichilar her waqit bizge uchirap turidu.

2018- yili 3- ayning 20- küni

Uighur Muslims Around the World Protest China’s Aggressive Security Crackdown

By GERRY SHIH / AP

March 16, 2018
29214632_146678039486021_6772560693756914470_n

(BEIJING) — Members of the Uighur Muslim ethnic group held demonstrations in cities around the world to protest a sweeping Chinese surveillance and security campaign that has sent thousands of their people into detention and political indoctrination centers.

Overseas Uighur activists said they planned demonstrations Thursday in 14 countries in total, including the U.S., Australia and Turkey.

More than a hundred Uighur protesters gathered at a plaza near the United Nations in New York to call on the body to protect their culture against Chinese government efforts to assimilate the Turkic-speaking people. Elsewhere, hundreds of Uighur women on Istanbul’s Istiklal Street and in front of Sydney Town Hall chanted and waved blue flags, the separatist symbol for a proposed independent state called East Turkistan.

China has rolled out one of the world’s most aggressive policing programs in the Uighurs’ homeland of Xinjiang, a vast region in the country’s northwest. Chinese officials say the crackdown is necessary to stamp out a decades-long separatist movement and, more recently, Islamic extremism seeping into the region. Hundreds have died in violent clashes in recent years that the government blames on separatist militants.

Growing resentment against authorities in China, and the call of Islamist Uighur militant groups, has also attracted thousands of Uighurs to travel to Syria in recent years. But Uighur activists and international rights groups say the far-reaching security campaign, which has accelerated markedly since 2016, exacerbates tensions and unfairly targets the entire Uighur population of more than 10 million.

 

“The Chinese government is using the war against terrorism very effectively, using that to portray the Uighur as a terrorist,” said Rushan Abbas, the organizer of the New York protest who showed up with her children. “In actuality, the Chinese government is the one who’s acting the terrorist against the Uighur.”

Many overseas Uighurs say that their relatives in China have been sent to an extrajudicial network of political indoctrination centers for months at a time without formal charges or for reasons unrelated to separatist activity — such as communicating with relatives abroad.

“Can you imagine a place where millions are taken into camps without the involvement of courts?” said Seyit Tumturk, who helped organize the Istanbul rally.

Read more: Xinjiang: Images of Uighur Life in Kashgar

http://time.com/5202681/uighur-protest-china-security-crackdown/

Ay-yultuzluq Kök Sharpigha Mujessemlen’gen Kök Bayraq Söygüsi

15-Mart küni dunyadiki 14 dölet we 18 sheherde birla waqitta ötküzülidighan

15-Mart küni dunyadiki 14 dölet we 18 sheherde birla waqitta ötküzülidighan “bir awaz, bir qedem” namayishigha teyyarliniwatqan waraqchilar. 2018-Yili mart.

 RFA/Gülchéhre

Ay-yultuzluq kök bayraqni kötürüsh chet’ellerdiki uyghurlar üchün xitay kommunist hökümitige naraziliqni bildürüshning we wetini sherqiy türkistanning musteqilliqigha bolghan ümidining bir simwoli bolup keldi. Bolupmu yéqinqi mezgillerde chet’ellerdiki uyghurlarning siyasiy pa’aliyet sorunliridin bashqa yene uyghurlarning ijtima’iy we ilmiy pa’aliyetliride, öyliride, ishxanilirida, ashxana-réstoranlarda ay-yultuzluq kök bayraqni ésish aditi omumlashmaqta.

Uningdin bashqa yene uyghurlar arisida ay-yultuzluq kök bayraq chüshürülgen kiyimlerni kiyish, yaghliq-sharpilirini artish, uni teglik süret qilip ishlitish bara-bara bir éqimgha aylanmaqta.

Igilishimizche, ay-yultuz chüshürülgen kök renglik sharpa artish 15-mart küni dunyadiki 14 dölet we 18 sheherde birla waqitta ötküzülidighan “bir awaz, bir qedem” namayishida birdek qollinilidiken.

Dölet bayriqi bir döletning simwoli we belgisi. Tarixiy matériyallarda körsitilishiche, ay-yultuzluq kök bayraq 1933- we 1944-yili arqa-arqidin qurulghan ikki qétimliq sherqi türkistan jumhuriyetlirining dölet bayriqi süpitide qobul qilin’ghan. Ay-yultuzluq kök bayraqtiki ay-yultuz sherqi türkistandiki her millet xelqining pak étiqadi bolghan islamgha simwol qilin’ghan, kök reng bolsa bipayan asman’gha we erkinlikke simwol qilin’ghan iken.

29258284_2118208721749343_5180976606297980928_n
Bügünki kün’giche chet’ellerdiki uyghurlarning qollirida, namayishlarda ay-yultuzluq kök bayraq lepildep kelmekte. Ular chet’ellerde ösüwatqan, tughulghan ewladlirighimu ay-yultuzluq kök bayraqni qedirleshni, söyüshni ögitip kelmekte we uni milliy rohni yétildürüshtiki eng muhim terbiyelerdin biri dep qarap kelmekte.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan türkiyediki wetenperwer uyghur sha’ire we aktip pa’aliyetchi elanur xanim özining kök bayraqqa bolghan chongqur söygü we yüksek hörmitini “kök bayriqimizning muqeddes orni yürikimizde, hörmiti bash tajimiz kebi béshimizning üstide,” dégen hayajanliq sözliri bilen ipade qildi.

Besh-alte yash chaghlirida a’ilisi bilen bille afghanistan’gha hijret qilip, axiri türkiyede yashap qalghan nur’ela xanim özidiki kök bayraq söygüsining atisidin miras ikenlikini, atisi kichikidinla özige ulugh ejdadlirimizning issiq qanliri bedilige qurup chiqqan musteqil döliti sherqiy türkistanning we uyghurluqning simwoli bolghan ay-yultuzluq kök bayraqni hörmet qilishni ögetkenlikini, uni qoghdashning her bir sherqi türkistanliqning bash tartip bolmaydighan muqeddes mes’uliyiti we milliy burchi ikenlikini alahide tekitleydu. “bolupmu ana wetendin uzaq ayrilghan uyghurlargha nisbeten bu kök bayraq, millitimning ghururidur, musteqilliq ghayisining simwolidur,” deydu u.

Elanur xanim yene “bir awaz, bir qedem” namayishida namayishchilarning sherqiy türkistanning ay-yultuzluq kök bayriqini sharpa qilip taqaydighanliqidin bekmu söyün’genlikini alahide tekitlidi.

23379844_1624565334266160_5918837229004315066_n

Uyghur yashlirining, hetta chet’ellerdiki yéngi bir ewlad uyghurlarning muhajirette élip bériliwatqan siyasiy dewa pa’aliyetlirige aktip awaz qoshup, pidakarliq bilen xizmet qiliwatqanliqi melum. Amérikining nyu-york shehiride élip bérilidighan “bir awaz, bir qedem” namayishning teyyarliq xizmetliride alahide aktipliq körsitiwatqan yashlardin hajinur sétiwaldi ziyaritimizni qobul qildi. U, gerche özining uyghur diyarida tughulup, kichikide kök bayriqini körüshtin we bilishtin mehrum halda yashighan, hetta mektepte xitayning dölet bayriqigha hörmet bildürüshke mejbur qilin’ghan bolsimu, buning héch zaman xitayning bayriqigha nisbeten söygü peyda qilalmighanliqini, özining amérikigha kelgendin buyan dadisining yétekchilikide sherqiy türkistanning dölet bayriqini égiz kötürüp uninggha ige chiqishni bir burch dep bilip kelgenlikini bildürdi. U, hemme birdek ay-yultuzluq kök sharpa artip chiqidighan -15 marttiki “bir awaz, bir qedem” namayishning yashlar üchün özining uyghurluqini saqlash, wetinige ige chiqishtek ghayisini ipade qilidighan simwolluq bir xil wasite ikenlikini tekitlidi.

Hajinurning bildürüshiche, pütün dunya miqyasida birla künde élip bérilidighan namayishqa qatnishidighan minglighan uyghur xanim-qizlirining kök bayraqni ortaq namayish formisi qilish arzusining emelge éshishida istanbuldiki “nuzugum fondi” ning mes’uli munewwer öz’uyghur xanim we ilminur xanimning xizmetlirining shundaqla kéchini kündüzge ulap, kök bayraq we ay-yultuz chüshürülgen kök sharpilarni ishlep tarqatqan “nuzugum uyghur milliy buyumlarni ishlesh fabrikisi” diki uyghur xanim-qizlirining alahide töhpisi bar iken.

Ijtima’iy taratqularda yash ewladlargha weten söygüsi, kök bayraq söygüsi yétildürüsh heqqide, maqaliler élan qilip kéliwatqan kanadadiki uyghur siyasiy aktipliridin ruqiye turdush xanimmu ziyaritimizni qobul qildi. U, gerche ilgiriki waqitlarda uyghurlarning simwoli bolghan ay-yultuzluq kök bayraqtin qachidighan qismen kishiler bolghan bolsimu, emma nöwette barghanche köp kishilerning öz milliy bayriqigha bolghan tonushining zor derijide ashqanliqini bildürdi. U yene téximu köp uyghurlarning musteqilliq arzusini royapqa chiqirish üchün küresh qilishi kéreklikini, sherqiy türkistanning erkin dölet bolushining simwoli bolghan bu bayraqqa ige chiqish arqiliq özining qedir qimmitige, wetinige, millitige, erkinlik hoquqlirigha ige chiqish arzusini ipade qiliwatqanliqini bildürdi. gülchéhre