Uyghur Mesilisi Amérikining 2017-Yilliq Kishilik Hoquq Doklatidin Alahide Orun Aldi

2018-04-23
Amérikining 2017-yilliq kishilik hoquq doklati élan qilindi.

Amérikining 2017-yilliq kishilik hoquq doklati élan qilindi.

 state.gov

Ötken jüme küni amérika dölet ishliri ministirliqi muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüp, amérika dölet ishliri ministirliqining 2017-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qildi. Amérikining muweqqet dölet ishliri ministiri jon solliwan doklatning élan qilinish munasiwiti bilen bergen bayanatida xitay, rusiye, iran we shimaliy koréye hökümetlirining insanlarning heq-hoquqlirini qattiq depsende qiliwatqanliqini mexsus tilgha alghan. U sözide bu döletler hökümetlirining her küni kishilik hoquqni éghir depsende qilish arqiliq aqiwette “Muqimsizliq” ni öz qoli bilen peyda qiliwatqanliqini bildürgen we bu döletlerning kishilik hoquq mesiliside tenqidlinishining “Exlaqiy mejburiyet” ikenlikini tekitligen.

U xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikini tilgha alghanda mundaq dégen: “Xitay kishilik hoquq pa’aliyetchilirini cheklesh, ijtima’iy jem’iyetlerni, pikir erkinlikini cheklesh, nazaret we teqibni öz meyliche kücheytish qatarliq diktator hakimiyet sistémisining unsurlirini keng qollanmaqta. Edliyening musteqil bolmasliqi, musteqil adwokatlarning zerbige uchrishi we uchurning qattiq qamal qilinishidek ehwallarning hemmisi döletning qanun arqiliq idare qilinishigha tosalghu bolmaqta. Bolupmu xitay hökümitining Uyghurlar we tibetlerning milliy, dini we til-yéziq erkinlikini yoqitish heriketliri bizning alahide diqqitimizni qozghimaqta.”

Doklatning xitaygha a’it qismidimu Uyghurlarning weziyiti keng otturigha qoyulghan. Doklatta xitayda yüz bériwatqan siyasiy arqa körünüshke ige zerbe bérish we öltürüsh heriketliri, mejburiy ghayib qiliwétish, öz meyliche tutqun qilish, qopal mu’amile we öch élish, siyasiy mehbuslar, xususiy mexpiyetlik erkinlikige dexli qilish, axbarat‏-uchur, pikir erkinliki, intérnét erkinliki, erkin sayahet we heriket erkinliki, milliy we dini hoquqlarning depsende qilinishi yaki kemsitilishi qatarliq mesililerning hemmiside Uyghurlar mexsus tilgha élin’ghan.

Amérikidiki “Erkinlik sariyi” ning tetqiqatchisi sarah kuk xanim bügün radiyomizgha qilghan sözide amérika dölet ishliri ministirliqining doklatida xitayning dunyadiki kishilik hoquqni eng éghir depsende qiliwatqan dölet qatarida alahide tenqid qilin’ghanliqini qarshi aldi. U bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Amérika dölet ishliri ministirliqining bu qétimliq doklatida xitayni mexsus halda kishilik hoquqni eng éghir depsende qiliwatqan 4 dölet qatarida kötürüp chiqishi menche intayin toghra bir qarar. Xitay hökümiti kishilik hoquqni sistémiliq halda depsende qilip kéliwatqan bir dölet bolush bilenla qalmay, u hazir özining xitay ichide yürgüzüwatqan diktator tüzümini, pikir we uchur erkinlikige qaratqan qamalini hem shundaqla yuqiri téxnikiliq nazaret sistémilirini bashqa döletlergimu éksport qiliwatidu. Bu jehettin qarighanda, xitay hökümiti dunyada heqiqeten bir muqimsizliqqa asas séliwatidu, dések xata bolmaydu. Uning üstige Uyghur élidiki weziyet kéyinki bir yil ichide misli körülüp baqmighan derijide éghirlap ketti. Zor sandiki Uyghurlarning ‘yépiq terbiye lagérliri’ gha solinishi eng éghir kishilik hoquq depsendichilik misallirining biri. Mana mushularning hemmisini yighip qarighanda, xitayni dunyadiki kishilik hoquqni eng éghir depsende qiliwatqan dölet, dep bahalashqa bolidu. Shunga amérika hökümitining xitayni ochuq-ashkara halda eyiblishi intayin toghra bir heriket.”
Amérika dölet ishliri ministirliqining doklatida otturigha qoyulghan mezmunlarda xitay hökümitining Uyghur élida térrorluqqa qarshi turush dégen nam astida héchqandaq ispat körsetmey turup, xitayning “Térrorchi” qalpiqi kiydürülgen kishilerni xalighanche oq chiqirip öltürgenlikini, Uyghur élida nurghun kishilerning iz-déreksiz ghayib qiliwétilgenlikini, bolupmu chet’ellerdin qaytip kelgen kishilerning iz-déreksiz ghayib boluwatqanliqini, Uyghur tutqunlarning türmide qéyin-qistaq we qopal mu’amile körüwatqanliqini shundaqla Uyghurlarning xalighanche tutush nishanigha ayliniwatqanliqini emeliy misallar bilen otturigha qoyghan. Hélihem xitay türmiside yétiwatqan Uyghur ziyaliysi ilham toxti we 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin tutqun qilin’ghan “Shebnem” tor békitining sahibi nijat azatlarning isimliri tilgha élin’ghan.

Xitay hökümitining dölet miqyasida yolgha qoyuwatqan yuqiri téxnikiliq nazaret we teqib sistémiliriningmu Uyghur élida eng keng omumlashturulghanliqi, intérnétning qattiq qamal qilinidighanliqi, Uyghur aptonom rayonluq da’irilirining bashqa jaylardin perqliq halda rayondiki kishilerning d n a ewrishkisi qatarliq bi’ologiyilik uchurlirini yighiwatqanliqi, xitay hökümitining yene “Qayta qurush, tüzesh-yasash” dégendek isimlar astida Uyghurlar olturaqlashqan qedimiy makanlarni, tarix we medeniyet iznalirini buzghunchiliqqa uchritiwatqanliqinimu alahide tilgha élin’ghan.

Uyghur élidiki sayahet we heriket erkinlikining qattiq cheklime astigha élin’ghanliqi, Uyghurlarning pasport élip chet’elge chiqish emes, belki Uyghur éli ichide erkin heriket qilishiningmu éghir cheklimige uchrawatqanliqi mezkur doklatta nuqtiliq tilgha élin’ghan mesililerning biridur. Uningda Uyghurlarning bir sheherdin yene bir sheherge barghuche sanaqsiz tekshürüsh ponkitliridin ötidighanliqi, emma xitaylarning bundaq tosaqlardin ötmeydighanliqi bayan qilin’ghan.

Qisqisi, doklatta xitay hökümitining qeghez yüzidiki siyasetliride “Az sanliq milletlerge pilanliq tughut, aliy mektepke kirish, qerz pul élish, ishqa orunlishish jehetlerde étibar bérilidu, az sanliq milletler özining milliy we dini örp-adetlirini qoghdash, uni dawamlashturush hoquqigha ige” dep körsitilgen bolsimu, emma emeliyette xitay hökümitining yerlik milletler rayonlirida “Xitaylashturush” ni yolgha qoyuwatqanliqi, yerlik milletlerning dini we milliy erkinlikige hem shundaqla ularning ana tiligha jiddiy hujum qiliwatqanliqi bayan qilin’ghan.

Doklatta yene “Az sanliq milletler topliship olturaqlashqan aptonom rayonlarda, bolupmu shinjang Uyghur aptonom rayonida xitaylar partiye we hökümetning hoquqluq orunlirining mutleq köp qismini dawamliq igilep turmaqta. Xitay nopusining mezkur rayon’gha téximu köp éqip kirishi yéqinqi yillarda Uyghurlarning naraziliqini qozghashqa bashlidi,” déyilgen.

Yéqindin buyan, amérika dölet ishliri ministirliqi Uyghur élidiki éghir kishilik hoquq weziyiti heqqidiki endishilirini intayin éniq we keskin bir til bilen otturigha qoymaqta. Peyshenbe küni amérika dölet ishliri ministirliqi Uyghur élidiki weziyet heqqide mexsus bayanat bérip, xitay hökümitini Uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasetlirini derhal ayaghlashturushqa chaqirghan. Uningdin awwal amérikining mu’awin yardemchi dölet ishliri ministiri lawra ston béyjingda söz qilip, Uyghur aptonom rayonidiki “Yépiq terbiyilesh lagérliri” ni tilgha alghan we Uyghurlargha qaritilghan bundaq depsendichiliklerde rol éliwatqan xitay hökümet emeldarlirini amérikining “Magnétskiy kishilik hoquq qanuni” ni ishqa sélip turup jazalishi mumkinlikini tekitligen.

Jüme küni amérikining muweqqet dölet ishliri ministiri jon solliwan doklatning élan qilinish munasiwiti bilen élan qilghan bayanatidimu kishilik hoquqni éghir depsende qiliwatqan xitay qatarliq döletlerni yene mushu “Magnétskiy qanuni” arqiliq agahlandurdi. U sözide “Yighip éytqanda, amérika dunyadiki kishilik hoquqni teshebbus qilishqa yétekchilik qilidu. Biz kishilik hoquqni depsende qilghuchilarni jazalashni dawam qilimiz. Ötken yillar mabeynide biz ‘magnétskiy qanuni’ arqiliq bezi jaza tedbirlirini alduq. Kishilik hoquqni depsende qilghan herqandaq kishi, meyli u dunyaning qeyiride bolsun, bizning qolimizdin qutulup chiqip kételmeydu,” dep eskertti.irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: