Musapirliq Seperliridiki: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Jengchiliri

(1)

2018-04-12
Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

 RFA/Oyghan

Uyghur diyarining siyasiy teqdiri 20-esirning 40-yillirida zor we hel qilghuch özgirish dewrige kirdi. U, bolsimu, 1944-yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining ebediy dölet süpitide saqlinip qélinishi yaki xitay kompartiyesi hakimiyiti astigha chüshüshtin ibaret idi. Lékin, qismet ikkinchisige duch keldi. Ene shu xitay kompartiyesi hakimiyitining deslipidila merkizi asiya tarixida bir qétimliq chong köchüsh weqesi yüz bergen bolup, bu 1955-1962-yilliri arisidiki Uyghur qatarliq xelqlerning Uyghur diyaridin sabiq sowét ittipaqigha köchüsh dolquni idi.

Tarixiy matériyallar boyiche bu köchüshning arqa körünüshige nezer salghanda, 1944-yili, 8-ayda Uyghur diyarining ili wilayitidiki nilqa nahiyesi teweside Uyghur, qazaqlarni asas qilghan qozghilang partlidi. 1944-Yili, 7-noyabir küni ghulja shehiride qozghilang partlap, 5 kündin kéyin qozghilangchilar sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitini qurdi we 1945-yili 8-aprélda milliy armiye quruldi. Sherqiy türkistan jumhuriyiti 1945-yili, 10-aygha kelgende ili, tarbaghatay we altay wilayetlirini azad qildi. Ikkinchi dunya urushining axirlishishi bilen sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti gomindang xitay hökümiti bilen söhbet ötküzüp, netijide 1946-yil, 7-ayda birleshme hökümet qurulup, bir yildin kéyin buzuldi. Shuningdin kéyin manas deryasi yene pasil qilinip, gomindang hökümiti bilen taki 1949-yili 10-ayghiche tirkiship mewjut bolup turush weziyiti shekillendi, emma shu yili, stalin bilen mawning hemkarliqi netijiside Uyghurlar diyari xitay kommunistlirining qoligha ötüp, 5 yil mewjut bolghan ili hökümiti we 1944-yili bashlan’ghan milliy azadliq herikiti toxtidi. 1950-Yili, milliy armiye xitay azadliq armiyesining 5-korpusigha özgertilip, 1954-yiligha kelgende pütünley emeldin qalduruldi.

1955-Yili, xitay hökümiti “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” ni qurush bilen bir waqitta 1957-1958-yilliri élip barghan “Yerlik milletchilik” ke zerbe bérish herikiti jeryanida milliy inqilabqa qatnashqan köpligen rehbiriy shexsler, ziyaliylar, sabiq milliy armiye jengchi- ofitsérliri zerbige uchridi. Omumen, 1950-yillarda élip bérilghan “Üchke qarshi”, “Beshke qarshi”, “Yerlik milletchilikke zerbe bérish”, “Istil tüzitish”, “Chong sekrep ilgirilesh”, kommunalishish we bashqa türlük namlardiki heriketler Uyghur qatarliq yerlik ahalilerge qarita éghir siyasiy bésimlarni peyda qilghan idi.

Bularning netijiside 1955-yilidin 1962-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur diyaridin omumyüzlük sowét ittipaqigha kétish we 1962-yili bolsa, ammiwi yosunda sowét ittipaqigha qéchish weqeliri yüz bérip, bu jeryanda zor sanda ahale sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige bérip yerleshti. Ene shularning arisida 1944-1949-yilliri, sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride milliy armiyege qatnashqan köpligen Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar we rus qatarliq millet wekillirimu bar bolup, bu emeliyette sabiq sherqiy türkistan milliy armiyesi ofitsér-jengchiliri we kadirlirining keng kölemde sowét ittipaqigha kétip yerlishish weqesidur.

Ene shu qétimliq öz wetinini tashlap sowét ittipaqigha köchüp ketken ahalilerning biri, jümlidin sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining jengchisi nurmuhemmed sadiqoftur. U hazir almuta shehirining yénidiki türgin yézisida yashawatqan bolup, bu yil 90 yashqa kirgen. U 1945-yili, sherqiy türkistan milliy armiyesining mirzigul nasirof komandirliqidiki ayrim atliq diwiziyonining jengchisi süpitide aqsu tewesidiki urushlargha qatnashqan we taki 1946-yili 7-ayghiche herbiy xizmet ötigen idi. Nurmuhemmed sadiqof 1951-1955-yillirighiche yer islahati xizmetlirige qatnashqan we eyni waqittiki ölkilik jama’et xewpsizlik kadirlar mektipini püttürüp, taki 1958-yilighiche ili oblastliq jama’et xewpsizlik idariside mes’ul kadir bolup xizmet qilghandin kéyin shu yili özining xizmitini we wetinini tashlap sowét ittipaqigha köchüp kétip qazaqistan’gha yerliship, addiy déhqanchiliq bilen turmush kechürüsh qismet yolini talliwalghan.

Nurmuhemmed sadiqofning éytishiche, sowét ittipaqigha ammiwi köchüsh, yeni sowét ittipaqi puqraliqiliq resmiyetliri bilen köchüsh 1955-yilidin bashlinip taki 1962-yilighiche dawamlishiwerdi. Köchüp kelgenlerni sowét ittipaqi yaxshi qarshi élip her bir a’ilige makanlishishi puli, ishlesh orunliri berdi.

1950-1960-Yillarda sowét ittipaqigha ketkenler arisida 1945-1949- yilliri milliy armiyening polkownik unwanidiki qomandanliri bolghan we 1955-yili, xitay azadliq armiyesining général mayoriluq herbiy unwanigha érishken ikki neper général -zunun téyipof we merghup is’haqof, milliy armiye polkowniki we 1950-yillardiki Uyghur aptonom rayonining medeniyet naziri ziya semedi, sherqiy türkistan inqilabi dewridiki xelq qehrimanliri ghéni batur, fatix batur, sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi abdurewup mexsum ibrahimi, maliye ministiri enwer musabayof we bashqa nechche onlighan yuqiri derijilik erbablar bar idi. Ular öz wetinini tashlap sowét ittipaqigha kétish yolini tallidi. Ziya semedining oghli, hazir almutada yashawatqan 81 yashliq péshqedem zhurnalist riza semedimu dadisi bilen birge 1961-yili qazaqistan’gha köchüp kelgen. U dadisi ziya semedige xitay da’iriliri teripidin 1957-1958-yilliri “Yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp, emgek lagérigha ewetilip jazalan’ghanliqi, netijide uning axiri sowét ittipaqigha, yeni qazaqistan’gha kétish yolini tallighanliqini qeyt qildi. ümidwar

Tepislatini yuqiridiki awaz ulinishidin anglighaysiz.

Wal Strét Zhurnili: “Shinjangdiki 12 Kün: Xitaydiki Teqib Sistémisining Kündilik Hayatni Weyran Qilishi”

2017-12-20
Xitay saqchiliri pichan weqeside muxbirlarning qolidiki resim tartish apparatini tartiwéliwatqan körünüsh. 2013-Yili 28-iyun.

Xitay saqchiliri pichan weqeside muxbirlarning qolidiki resim tartish apparatini tartiwéliwatqan körünüsh. 2013-Yili 28-iyun.

 AFP

Yéqinda amérikidiki “Bazfid” we “Birleshme agéntliq” qatarliq dangliq taratqular muxbirlirining Uyghur élidiki biwasite ziyariti asasida Uyghur élining hazirqi éghir weziyiti yorutup bérilgen maqaliler élan qilinip, küchlük tesir peyda qilghan idi. 19-Dékabir küni bu xil maqalilerdin yene biri amérikidiki nopuzluq zhurnallardin “Wal sitrit zhurnili” da élan qilindi.

“Shinjangdiki 12 kün: xitaydiki teqib sistémisining kündilik hayatni weyran qilishi” dep mawzu qoyulghan bu maqale we uning tor bétige qoyulghan qisqa filimda Uyghur élining hazirqi jiddiy weziyiti tepsiliy yorutup bérilgen.

“Wal sitrit zhurnili” da élan qilin’ghan bu maqale mundaq bashlinidu: “Xitayning ottura asiya chégrasi bolghan bu sheher belkim yer shari üstidiki eng qattiq nazaret qilinidighan yer bolsa kérek. . . Xitay hökümitining bezi Uyghurlar shiddet wasitisini qollinip turup élip barghan musteqilliq kürishini ujuqturush üchün éliwatqan tedbirliri shinjang Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchi shehirini xuddi bir yuqiri téxnika bilen jem’iyetni idare qilishning tejribixanisigha aylandurup qoyuptu. Bezi erkinlik pa’aliyetchiliri xitay hökümitining bu sistémini pütün dölet miqyasida omumlashturushni niyet qiliwatqanliqinimu ilgiri sürmekte”

Muxbir josh chin xewiride, ürümchide poyiz istansiliridin tartip, kocha-koylarghiche, soda-sétiq merkezliridin doxturxana-bankilarghiche hemmila yerde tekshürüsh ponkitliri barliqini, adem yüzini taraydighan üsküniler arqiliq méhmanxanilargha kirip-chiqqan hemme kishining yüzining resimge élinidighanliqi, saqchilarning bir xil üsküne arqiliq kishilerning qol téléfonlirida siyasiy mezmundiki widiyolar yaki gumanliq mezmunlar bar-yoqlighini tekshüridighanliqi hetta aptomobilgha gaz qachilash üchünmu shopurlarning kimlik kartisi tekshürüshi we yüz resimining tartilidighanliqini, qisqisi, insanlarning kündilik turmushidiki bir qediminingmu hökümetning nezer da’irisidin chiqip kételmeydighanliqini bayan qilghan.

Muxbir maqaliside mundaq dégen: “Gu’angjuda ötküzülgen bir xewpsizlik üsküniliri körgezmiside ilgiri Uyghur éli da’irilirige yüz taraydighan üsküne satqan gu’angjudiki ‘klawdwalk’ téxnika shirkitining bashliqi jang jün ‘Uyghur éli dunyadiki eng qattiq nazaret qilinidighan jay’ dédi. Uning sözidin qarighanda, Uyghur élida saqchi qisimliri her yüz ming ademni nazaret qilish üchün ishlitiliwatqan üsküniler bilen ichkiri ölkilerdiki saqchilar milyonlarche kishini nazaret qilidiken.”

Mezkur maqale élan qilin’ghandin kéyin twittér we féysbok qatarliq tor betlerde nurghun qétim hembehirlinip, küchlük inkas qozghidi. Twittér toridiki inkaslarda bu maqalining Uyghur élide yüz bériwatqanlarni chüshinish üchün intayin muhim ehmiyetke ige ikenliki qayta qayta tilgha élindi. Beziler inkaslirida bundaq éghir bixeterlik tedbirlirini körüp heyran qalghanliqini ipade qilishti. Amérika erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanimmu bügün bizge yazghan élxétide buning ehmiyitini tekitlidi. U sözide “Yuqiridiki xewer maqalisidiki weqeler kishining könglini intayin ghesh qilidu elwette. Emma ‘wal sitrit zhurnili’ ning Uyghur élida yüz bériwatqanlar heqqide bundaq etrapliq melumat bérishi emeliyetning xelq’ara jama’etchilikke tonulushi jehettin intayin muhim ehmiyetke ige, shunga men buningdin bek xursen boldum,” dédi.

Mezkur xewer maqaliside bayan qilinishiche, “Wal strét zhurnili” ning muxbirliri Uyghur élige qilghan sepiri jeryanida nurghun qiyinchiliqlargha uchrighan. Ularning aptomobili taki arayultuzdin tartip pütkül Uyghur éli sepiri boyiche on nechche qétimlap saqchilar teripidin toxtitilghan, yüzi we kimliki tekshürülgen, Uyghur élige kélish sewebi soralghan. Hetta pichan’gha kelgende bir top saqchilarning qorshawida qalghan. Saqchilar muxbirlargha buning sewebini “Silerning aptomobillarning nomur taxtisining bashqa ölkige a’it iken. Shunga kaméra bizge signal berdi” dégen. Muxbirlar béyjinggha qaytish üchün ayropilan’gha chiqqandimu ayropilandiki kütküchi xadim ularni adette ularni saqchilar ishlitidighan kaméra bilen süretke alghan. Muxbirlarning buning sewebini sorighinida u buning ayropilanning bixeterliki üchün dawamliq shundaq qilidighanliqini éytqan.

Amérikidiki washin’gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrin baylér “Wal sitrit zhurnili” gha qilghan sözide, Uyghurlarning weziyitini pelestinliklerge sélishturup “Uyghur élini sélishturush toghra kelse, isra’iliye pelestinliklerni ashundaq axturup tekshüridighan i’ordan deryasining gherbiy qirghiqi bilen gaza rayonini Uyghur élige oxshap qalidu déyish mumkin,” dégen.

Maqalide yene munular bayan qilin’ghan: “Ötken yili shi jinping tibetni bashqurghan chén chüen’goni yötkep kelgen. . . . Chén kelgendin buyan shinjangdiki saqchi sani asman pelektek örligenliki melum. Yerlik saqchi organliri ötken yildin béri üch hejimlik yüz resimini chiqirish iqtidarigha ige kaméralar we d n a uchuri, awaz ewrishkisi bir terep qilish üskünilirini zakaz qilghan iken. Xitaydiki sana’et bixeterliki wasitichilik heqqi shirkiti teripidin élip bérilghan bir istatéskigha qarighanda 2017-yilining aldinqi yérimida hökümetning Uyghur élidiki bixeterlik sahesige salghan meblighi 2015-yilidiki 27 milyon dollardin biraqla bir milyard dollargha örligen”.

Muxbir yene, xitaydiki “Méyya piko” deydighan bir téxnika shirkitidin söz achqan bolup, melum bolushiche bu shirket ilgiri ürümchi, saqchi tarmaqlirigha qol téléfonlardiki mezmunlarni süzüp tekshüridighan eswab satqan iken. U shirketning jang shöféng isimlik xadimi muxbirgha bu üskünilerning qol téléfon ichidiki höjjetlerning 90 pirsentini körsitip béreleydighanliqi saqchi izdewatqan térrorluq mezmunidiki nersilerni asasliq awaz we widiyolarni tekshürüsh iqtidarigha ige ikenlikini éytip bergen.

Maqalide mundaq dep bayan qilin’ghan: “Shinjang uniwérsitéti derwazisigha yéqin jayda saqchi bir üstel qoyup olturup, ötken-kechkenlerdin bezilirini téléfonini bérishke buyruydiken. Bir saqchi manga yuqiridiki shirketningkige oxshap qalidighan bir eswabni körsitip turup ‘buni téléfon’gha shundaqla ulisang u sanga téléfondiki hemme nersini körsitip béridu’ dédi. Emma men uningdin qandaq mezmunlarni tekshüridighanliqini sorisam u méning so’alimgha jawab bérishni ret qildi. . . . Korladiki bir xitay dukandar manga bundaq tekshürüshler bixeterlik üchün lazim emma bu soda üchün peqet yaxshi bolmidi. Talagha chiqsaqla ular kimlik tekshüridu, dédi.”

“Wal strét zhurnili” muxbirliri qeshqerge barghanda qeshqerdiki xitay da’iriliri “Qayta özgertip terbiyelesh merkizi” dep atawatqan merkezlerdin birining körünüshini tartqan bolup, uning widiyoluq körünüshimu wal strét zhurnili tor bétige qoyulghan. Bu jayning etrapliri tikenlik sim bilen oralghan shundaqla uning ichide yene ikki közitish munari bar bolup muxbirning éytishiche, yerlikler bu yerni “Qamaqxana” dep ataydiken emma muxbirlar derwazigha yéqinlashqanda derwaza aldidiki kishi ulargha bu yer dégen mektep dégen we ulargha bu yerdin kétinglar, dégen. Qeshqer sheherlik hökümet da’iriliri muxbirlarning so’allirigha jawab bérishni ret qilghan. Muxbirlar yene aqsuda bir pichaq satidighan xitaynimu ziyaret qilghan. Jiyang chyenkün isimlik bu dukandar muxbirgha bu yerde pichaq sétiwalghanda pichaq üstige kimlik melumatlirining oyulidighanliqi éytip bergen we özining pichaqqa kimlik melumati oyidighan üskünini sétiwélish üchün nechche ming amérika dolliri xejligenlikini éytqan.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajafiski bügün radiyomizgha qilghan sözide “Wal sitrit zhurnili” diki bu xewerning Uyghur élidiki nazaret sistémisigha diqqet qozghash üchün intayin muhimliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Bu xewer Uyghur élida teqib döliti sistémisining asasen dégüdek ornitilip bolghanliqini körsitip turuptu. Menche bu bizni oyghitishi kérek. Ilgiri ‘erkin asiya radiyosi’ mu bu maqalide tilgha élin’ghan mesililerni, mesilen, pichaqlargha kimlik kodi oyush, kishiler tolduridighan jedwel we aptomobillarning ornini belgileydighan üsküne ornitish qatarliqlarni xewer qilghan. Kéyin yéqinda amérikidiki ‘bazfid’ we ‘birleshme agéntliq’ muxbirliri Uyghur élige bérip yuqiridiki nazaret sistémilirini xewer qildi. Mana bular hemmisi bizni jiddiy oylandurushi kérek. Xitay hökümiti bundaq chékidin ashqan nazaret sistémilirini Uyghur rayoni, bolupmu Uyghurlargha awwal sinaq qilmaqta. Bu mesile jiddiy qozghishi kérek. Bundaq éghir teqibning esli meqsiti zadi néme? xitay hökümitidin bu so’al sorilishi we uninggha bésim ishlitilishi kérek.”irade

Xitayning Téléwizorlashturulghan Mejburiy Iqrar Qildurush Körünüshliri Eyibleshke Uchridi

2018-04-11
Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qarilash üchün, uning oqughuchilirini téléwizorda iqrar qilduruwatqan körünüsh.

Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qarilash üchün, uning oqughuchilirini téléwizorda iqrar qilduruwatqan körünüsh.

 CCTV

10‏-Aprél küni, xelq’ara “Qoghdighuchilar hamiysi teshkilati” namliq bir kishilik hoquq orgini xitaydiki “Sénariye we sehnileshtürülgen-xitayning téléwizorlashturulghan mejburiy iqrar körünüshlirining perde arqisi” mawzusida bir doklat élan qildi. 106 Bettin terkib tapqan bu doklatta xitayning merkizi téléwiziye istansisi qatarliq döletke qarashliq téléwiziyeliride ‏2013-yilidin 2018‏-yilining béshighiche bolghan ariliqta tarqitilghan jem’iy 45 iqrar filimi tekshürüp tetqiq qilin’ghan. Mezkur organ bu doklatni teyyarlash jeryanida téléwiziyege chiqirip iqrar qildurulghan bir qisim kishiler yaki ularning yéqinlirini ziyaret qilghan.

Doklatta körsitilishiche, téléwizorda iqrar qilghanlarning hemmisi saqchilarning mejburlishigha, tehdit sélip qorqutushigha uchrighan. Beziliri hetta téléwiziyege chiqirilishtin awwal dora bérilip, mest qilin’ghan. Ularning téléwizorda sözligen “Iqrarliri” pütünley shu saqchilar teripidin yézip bérilgendin bashqa, ularning téléwiziyege néme kiyip chiqidighanliqi, sözligende qandaq yosunda sözleydighanliqi, hetta qeyerde tiniq élip, qeyerde köz yéshi qilishi kéreklikidek détallarmu békitip bérilgen.

Mezkur organning doklatida körsitilishiche, téléwizorda élan qilin’ghan bu iqrar sehnilirining mezmuni we waqtidin qarighanda, buning asasen dölet ichi we sirtigha qaritilghan teshwiqat üchün ishlitilgenlikini éniq körüwélishqa bolidiken. Mesilen, bezi iqrarnamilerning téléwizorda tarqitilghan waqti xitayda “Intérnétqa ösek söz tarqitishqa qarshi turush”, “Zeherlik chékimlikke qarshi turush” dégendek heriketlerge toghra kelgen. Beziliri xitayda tutqun qilin’ghan bir kishi heqqide xelq’arada xitaygha qarshi tenqidler kücheygen mezgilde élan qilin’ghan. Bundaq “Iqrar” larni qilghanlar asasen chet’el puqraliri bolghan. Mesilen, xelq’ara jama’et shiwétsiye puqraliqidiki xitay yazghuchi güy mingxeyni xitay hökümitining taylandtin yoshurunche xitaygha élip ketkenlikini jiddiy tenqid qiliwatqan bir peytte, u xitayning dölet téléwiziyeside peyda bolup, özining pütünley öz ixtiyarliqi bilen xitaygha teslim bolup kelgenlikini ilgiri sürgen.

Bundaq mejburiy iqrar filimigha chiqirilghan asasen kishilik hoquq aktipliri, musteqil zhurnalistlar, Uyghurlar we shundaqla xitay kompartiyesini tenqid qilghuchilardin teshkil tapqan. Doklattiki éstétikidin qarighanda, 2013 ‏-yilidin 2018‏-yili féwralghiche jem’iy 45 téléwiziye iqrar programmisi tarqitilghan. Iqrar qilghuchilarning 60 pirsenti zhurnalist, intérnét yazghuchisi yaki kishilik hoquq qoghdighuchiliridin teshkil tapqan. Qalghan 40 pirsenti térrorluq, zeherlik chékimlik, chiriklik qatarliq délolardin teshkil tapqan bolup, térrorluq katégoriyesi ichidikining hemmisi Uyghur iken. Téléwiziyede mejburiy iqrar qildurulghanlarning 68 pirsenti xitay iken. Emma doklatta körsitilishiche, xitay omumiy nopusining bir pirsentigimu yetmeydighan Uyghurlar bolsa 12 pirsentni igiligen. Yuqiridiki iqrar filimliri eng köp tartilghan orunlarning béshidimu yene béyjing we Uyghur éli körsitilgen.

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski yuqiridiki bu reqemning köp nersini ipadileydighanliqini bildürdi. U sözide: “Uyghurlarning nopusigha sélishturghanda intayin yuqiri bolghan bundaq nisbetlerdin yene ‘dölet bixeterlikige tehdit sélish’ we ‘térrorluq’ bilen eyiblen’gen Uyghurlarning köplükinimu körüwalghili bolidu. Bu, xitayning döletni qanun arqiliq idare qilidighanliqigha guman peyda qilish bilen birge, xitayning Uyghurlargha oxshash melum bir milletni, kishilik hoquq aktiplirini pütün bir gewde boyiche jinayetchi dep qaraydighanliqini éniq yorutup bermekte” dédi.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti bu kishilerni téléwiziye programmisida sözleshke ularning jaza mudditining yéniklitilidighanliqi yaki qoyup bérilidighanliqini wede qilish yaki bolmisa a’ile ezalirigha ziyan yétidighanliqi bilen tehdit sélish we yaki ularni psixik hem jismaniy jehettin qiynash qatarliq wasitiler arqiliq mejbur qilidiken.

Téléwizorgha chiqirilghan kishiler bir bolsa özini we yaki sepdashlirini eyiblesh, xitay kompartiyesi we hökümitini maxtash yaki özini inkar qilishni mezmun qilghan sözlerni qilishqa mejburlinidiken. Buningdiki eyiblesh türige türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qolgha élin’ghan 3 neper oqughuchisining téléwizorda oqutquchisi ilham toxtini eyibleshke, uni söküshke sélin’ghanliqi misal qilip körsitilgen. Ilham toxtining lo yüwéy isimlik oqughuchisi eyni chaghda oqutquchisi heqqide: “U bizge gépimni anglimisang, men séni qumluqqa apirip kömüwétimen, silerni héchkim tapalmaydu, deytti. U bir oqutquchi emes, bir qaraqchigha oxshaytti” déyishke mejbur bolghan iken.

Halbuki, gérmaniyediki ilham toxtini qollash guruppisining bashliqi enwerjan ependi ilham toxtining peqet öz millitige barawer hoquq telep qilghanliqi üchünla xitay hökümitining düshminige aylan’ghanliqini we hujum nishani bolghanliqini bildürdi.

Xitay merkiziy téléwiziye istansisi xewerler qanili ilham toxtining perhat xalmurat, shöhret nijat we lo yüwéy isimlik 3 neper oqughuchisining ilham toxtini qarilighan sözlirini 2014‏-yili téléwizorda élan qilghan we ilham toxtini sotlash yighinida yuqiriqi oqughuchilarning türmidiki mejburiy iqrari delil-ispat süpitide otturigha qoyghan idi.

Mezkur doklatta misal qilip körsitilgenler ichide yene, ‏-2014 yili 6-ayda xotende jihadizmning tesirige uchrap bir qimarxanigha hujum qilghanliqi ilgiri sürülgen mirzat, 2015-yili “Jihad qilish üchün mangghan” da malayshiyadin tutup kélin’genliki ilgiri sürülgen tursun, arzugül qadir, ablimit turghun we shundaqla ‏-2014 yili qeshqer héytgah meschiti imami jüme tahirni öltürüsh bilen eyiblinip qolgha élin’ghan nurmemet ablimitmu bar bolup, nurmemet ablimit iqrar körünüshide chéchi chüshürüwétilgen halda, türme kiyimi, tömür orunduqqa kishenlen’gen halda körsitilgen. Uning körünüshi 45 filim ichidiki weziyiti eng éghir bolghini iken.

Hénriy ependi yuqiridikidek atalmish “Iqrar” larning qandaq bir weziyette otturigha chiqqanliqining dunya jama’itige ashkarilinishining intayin muhimliqini we buninggha qarap turup Uyghur élining bixeterlik weziyitige baha bérilishi kéreklikini bildürdi. U sözide: “Téléwiziyede tarqitilghan bu iqrar körünüshliri heqiqeten bir jinayetning étirap qilinishi emes. U eslide kishilik hoquqning éghir derijide depsende qilinishining körünüshidur. Bu kishiler uchrighan éghir psixik we jismaniy bésim qattiq tenqid qilinishi kérek. Uyghur élining bixeterlik mesilisige baha bergende biz choqum yuqiridikige oxshash ‘jihad’ we ‘térrorluq’ heqqide yuqiridikidek oydurup chiqilghan pakitlarni nezerge élishimiz kérek” dédi.

“Qoghdighuchilar hamiysi teshkilati” doklatida mushu xil usulda téléwizorgha chiqirilghan we özining tejribisini bu teshkilatqa sözlep bérish shara’itidiki shiwétsiyelik kishilik hoquq pa’aliyetchisi pétér dahlin, en’gliyelik xususiy razwédchik pitér xamfériy we shundaqla wén qatarliqlarning tesiratlirigha orun bergen. Ular birdek halda, u waqitning özlirining hayatidiki eng éghir haqaretke uchrighan bir waqtiliqini, ghururining pütünley yer bilen yeksan qilin’ghanliqini, bu ehwalining özliride éghir psixik bésim peyda qilghanliqi we hetta psixik késellik peyda qilghanliqini éytqan. Pitér dahlin ependimu téléwizorgha chiqirilidighan kishilerning pütünley öz ixtiyarliqi bolmighan ehwal astida, bir qepeske solan’ghan hem etrapi bir munche saqchi we atalmish muxbirlar teripidin oralghan halda özi déyishni xalimighan nersilerni déyishke mejburlinidighanliqini, u yerdiki xorluqni til bilen teswirleshning intayin qéyinliqini, buni hazir oylisimu intayin nepretlinidighanliqini éytqan. Doklatta éytilishiche, bezi kishilik hoquq adwokatliri ashundaq téléwiziye iqraridin kéyin erkinlikke chiqqandin kéyin özlirining etrapidiki kishilerning gumanliq qarashlirigha uchrighan we axiri bérip özlirining qiliwatqan ishini tashlashqa mejbur bolghan.

“Qoghdighuchilar hamiysi teshkilati” doklatida buning del xitay hökümiti arzu qilghan netije ikenlikini bildürüp, buning üchün xitaydiki bundaq atalmish iqrarlarning perde arqisini bilishning intayin muhimliqini tekitligen. Yuqiridiki teshkilat doklatida, axirida xitay hökümitining bundaq insan qélipidin chiqqan usullar bilen sehnileshtürüp chiqqan iqrar programmilirining xitayning öz qanunliri we xelq’ara kishilik hoquq qanunlirigha xilapliqini tekitlesh bilen birge, xitayning dölet muxbirliri we merkizi xelq téléwiziye istansisini “Mezkur jinayetning eng asasliq yantayaqliri”, dep körsetken.

Bu teshkilat chet’el hökümetlirige chaqiriq qilip, xitayda qanun we qanuniy tertiplerge emel qilish, mejburiy téléwizorda iqrar qilduridighan programmilarni derhal ayaghlashturush we xelq’ara kishilik hoquq normilirigha xilapliq qilishning aqiwetliri heqqide agahlandurush heqqide xitaygha bolghan bésimni kücheytishni telep qilghan. Mezkur organ shundaqla bu jinayetke ortaq boluwatqan xitay merkizi téléwiziye istansisining CCTV1, CCTV4 , CGTN, CCTV13 qanallirini amérikida metbu’at orgini dep emes, belki xitayning dölet orgini qatarida tizimgha élish, yuqiridiki qanallarning bashliqlirining amérikigha sayahetke kélishini cheklesh we ularning amérikidiki mal-mülkini tonglitish, magnétiskiy qanuni we yaki shuninggha oxshash qanunlarni tüzesh arqiliq kompartiye igidarchiliqidiki merkizi téléwiziye istansisi hem bashqa axbarat organlirigha qanuniy jaza tertipi bérishni bashlash qatarliq tekliplerni sun’ghan. irade

Chairs Urge Ambassador Branstad to Prioritize Mass Detention of Uyghurs, Including Family Members of Radio Free Asia Employees

Chairs Together #1A

(Washington D.C.)–U.S. Senator Marco Rubio (R-FL) and U.S. Representative Chris Smith (R-NJ), chair and co-chair of the bipartisan Congressional-Executive Commission on China respectively, released today a letter sent to U.S. Ambassador to China Terry Branstad urging him to visit the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), prioritize the issue of mass surveillance and detention of the Uyghur ethnic minority population, including the detention of family members of Radio Free Asia employees, and begin collecting information on the senior officials involved with implementing this policy for possible Global Magnitsky sanctions.

“Uyghurs and other ethnic minorities in the XUAR have been subjected to arbitrary arrest, egregious restrictions on religious practice and culture, and a digitized surveillance system so pervasive that every aspect of daily life is monitored…There are credible media reports that as many as 500,000 to a million people are or have been detained in what are being called “political education centers,” the largest mass incarceration of a minority population in the world today…The Chinese government and Communist Party’s crackdown in the XUAR touches on a range of interests critical to U.S. efforts to secure a free and open Indo-Pacific region.  We look forward to working with you to advance U.S. interests, address abuses of internationally recognized human rights and curtail government policies that risk serving as a catalyst for radicalization.”

The text of the letter can be found below.

April 3, 2018
Ambassador Terry Branstad
United State Embassy of Beijing, China
Beijing, China 100600
Dear Ambassador Branstad,
We write regarding the grave and deteriorating human rights situation in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), particularly the Chinese government’s mass, arbitrary detentions of Uyghur Muslims and other ethnic minorities, and the detention of family members of six Radio Free Asia (RFA) employees (please see attached enclosure from RFA).  We urge you to visit the XUAR, including the “political education centers,” and to prioritize the situation in the XUAR in your interactions with Chinese government and Communist Party interlocutors, including the plight of the family members of these U.S.-based RFA journalists.
The bipartisan Congressional-Executive Commission on China (CECC), which we chair, highlighted in its 2017 Annual Report growing restrictions on religious freedom in China, particularly in the XUAR.  The situation has only worsened in recent months.  Uyghurs and other ethnic minorities in the XUAR have been subjected to arbitrary arrest, egregious restrictions on religious practice and culture, and a digitized surveillance system so pervasive that every aspect of daily life is monitored—through facial recognition cameras, mobile phone scans, DNA collection, and an extensive and intrusive police presence.
There are credible media reports that as many as 500,000 to a million people are or have been detained in what are being called “political education centers,” the largest mass incarceration of a minority population in the world today.  Thousands are being held for months at a time and subjected to political indoctrination sessions.  Many have reportedly been detained for praying, wearing “Islamic” clothing, or having foreign connections, such as previous travel abroad or relatives living in another country.  Reports have emerged of the deaths of detainees in these centers, including the death of a well-known Muslim religious scholar who may have been held in such a facility, and there are reports that torture and other human rights abuses are occurring in overcrowded centers secured by guard towers, barbed wire, and high walls.
Among those detained are dozens of family members of Radio Free Asia (RFA) Uyghur Service journalists. These detentions serve to intimidate the families of U.S. government employees and undermine some of the most effective reporting from within the XUAR, a region which is increasingly off limits to international reporters, members of civil society and diplomats.  We are also concerned by the detention and likely mistreatment of dozens of family members of U.S.-based Uyghur rights activist Rebiya Kadeer in apparent retribution for her human rights advocacy efforts.  These are unacceptable realities that necessitate a strong response from the Administration.
We are seeking a report on the Embassy’s efforts on these issues, both in terms of diplomatic engagement and the Chinese government’s response.  In the cases of the detention of the RFA reporters, we urge you to personally lead diplomatic efforts to prioritize these cases, seek clarity as to the whereabouts and well-being of these individuals, and press for their release.  If there is no immediate resolution to these cases, we ask that the State Department consider denying visas to executives or administrative staff of Chinese state-run media operating in the United States.
We further request that the Embassy begin to compile relevant information regarding specific XUAR officials responsible for the arbitrary mass detention and abuse of Uyghurs for possible sanctions under the Global Magnitsky Act.
The Chinese government and Communist Party’s crackdown in the XUAR touches on a range of interests critical to U.S. efforts to secure a free and open Indo-Pacific region.  We look forward to working with you to advance U.S. interests, address abuses of internationally recognized human rights and curtail government policies that risk serving as a catalyst for radicalization.
Sincerely,
Senator Marco Rubio
Chair
Representative Chris Smith
Cochair
 https://www.cecc.gov/media-center/press-releases/chairs-urge-ambassador-branstad-to-prioritize-mass-detention-of-uyghurs

Amérika Dewlet Mejlisidiki Guwahliq Bérish Yighinida Xitayning Awropa we Asiyadiki Tesirige Taqabil Turush Tekitlendi

2018-04-06
.Aqsaray axbarat komititining bashliqi mayk rojirz ependi xitay tehtidi toghrisida bayanat qilmaqta

.Aqsaray axbarat komititining bashliqi mayk rojirz ependi xitay tehtidi toghrisida bayanat qilmaqta

 AFP

Peyshenbe küni, amérika dölet mejliside “Xitayning amérikining yawropa we asiya-tinch okyan rayonidiki shérikliri bilen bolghan munasiwiti” namliq bir guwahliq bérish yighini ötküzüldi. Mezkur yighin xitayning dunya miqyasida özining siyasiy meqsetlirini ishqa ashurush üchün néme wasitilerni, qandaq usulda ishqa séliwatqanliqini tonush üchün uyushturulghan bolup, yighin’gha amérikidiki nopuzluq istratégiye tetqiqat orunlirining tetqiqatchiliri qatnashqan.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, 5-aprél küni, amérika dölet mejliside ötküzülgen “Xitayning amérikining yawropa we asiya-tinch okyan rayonidiki shérikliri bilen bolghan munasiwiti” témisidiki guwahliq bérish yighinida amérika bruking instituti, xelq’ara istratégiyilik tetqiqatlar merkizi, amérika döletlik démokratiyini ilgiri sürüsh fondi we jéymis tawn fondi qatarliq organlardin kelgen tetqiqatchilar we dölet mejlis ezaliri qatnashqan. Yighinda, xitayning yawropa we asiya-tinch okyan rayonidiki tesiri üstide doklatlar bérilgen we bu heqte munaziriler élip bérilghan.

Yighinda aldi bilen amérika kéngesh palata ezasi talént échilish sözi qilip, bu guwahliq bérish yighini arqiliq xitayning tesir küchini ashurush üchün qandaq wasitilerni qolliniwatqanliqini téximu yaxshi chüshinish we bu heqte mutexessislerning köz qarishini élish ikenlikini bildürdi. U sözide “Xitay asiya-tinch okyan rayonidiki döletler bilen bolghan alaqisini küchlendürmekte. U iqtisadiy tereqqiyatnila meqset qilip qalmay, belki rayonning amérika bashchiliq qiliwatqan bixeterlik qurulmisinimu ajizlashturushni meqset qilghan. Xitay amérikining tinch okyandiki eng qudretlik küch bolushtek ornini élishning pursiti keldi, dep qarimaqta we bu meqsitini ishqa ashurush üchün shiddet bilen heriket qilmaqta” dédi.

Kéngesh palata talént xitayni asiya-ténch okyan rayonidin chékindürüsh we bu arqiliq rayonning muqimliqigha kapaletlik qilish üchün choqum amérikining asiya-ténch okyan rayonidiki herbiy mewjutluqini küchlendürüshi we rayon döletliri bilen bolghan iqtisadiy alaqini kücheytishke kapaletlik qilishi kérek, dep qaraydighanliqini éytti.

“Xelq’ara karnég tinchliqni ilgiri sürüsh fondi” ning yawropa ishliri bölüm mudiri érik bretbérg xitayning yawropa döletliridiki meblighi üstide nuqtiliq toxtaldi. U sözide, xitayning yawropa döletlirining intayin istratégiyilik türlirige meblegh sélishining diqqet qozghaydighanliqini eskertti. U mundaq dédi: “Xitay meblegh salghuchilar tallighan saheler intayin istratégiyilik. Meyli dölet igidarchiliqidiki karxaniliri bolsun yaki dölet bashqurushidiki karxaniliri bolsun ular hemmisi intayin sezgür orunlarni, mesilen yadro énirgiyesi, qatnash, asasiy eslihe we téléfon-alaqe sahelirini tallighan. Xitayning yawropa bilen yawro-asiya rayonining soda alaqisini kücheytishni meqset qilghan ‘bir belwagh bir yol istratégiyisi’ yenimu köp xitay meblighining yawropaning asasiy eslihe qurulushini igilishige yol échip bermekte.”

Bretbérg ependi sözide yene, xitayning yawropa ittipaqidiki 11 dölet we 6 balqan döliti bilen bolghan her türlük soda alaqisini kücheytish üchün qurulghan “16+1” istratégiyisinimu yawropa ittipaqining xitaygha qarita yürgüzüp kéliwatqan bir tutash siyasitige mutleq xewp peyda qilidu, dep eskertti we uninggha xitayning grétsiye we wén’giriye dölet hökümetlirining ret hoquqini qollinip turup, yawropa ittipaqida xitayning kishilik hoquq xatirisini eyiblesh qatarliq qararlarni bitchit qilghanliqini misal qilip körsetti. U amérika hökümitige teklip bérip, xitayning sherqiy we ottura yawropadiki tesirini azaytish üchün amérikining bu rayondiki döletler bilen bolghan iqtisadiy we siyasiy alaqilirini kücheytishi kérekliki, bu döletlerge “Bir belwagh bir yol qurulushi” istratégiyesige reqib bolalaydighan bashqa bir tallash sunushi kéreklikini éytti.

“Amérika döletlik démokratiyini ilgiri sürüsh fondi” ning mu’awin bashliqi kiristofér walkér ependi yighinda qilghan sözide bolsa asasliq xitayning dunyada démokratiyisige körsitiwatqan selbiy tesiri üstide toxtaldi. U sözide mundaq dédi: “Amérika we bashqa démokratik eller eyni chaghda xitayning iqtisadiy tereqqiy qilsa, tebi’iy halda démokratiyini qobul qilidu, dégen bir köz qarash bilen uni dunya soda chembirikige we qanuniy institutlargha bashlap kirgen idi, halbuki netije kütülgenning del eksiche bolup, xitay we bashqa diktator eller démokratiyige tehdit qilishqa bashlidi. Xitay islahat élip bérish ornigha özining hakimmutleq tüzümini yenimu mukemmelleshtürdi.”

Walkér ependi, xitay hökümitining dunyada ammiwi köz qarashni özgertish herikiti élip barghanliqi, jümlidin bashqa döletlerdiki ammiwi axbarat, kinochiliq qatarliq sahelerge milyardlighan dollar meblegh sélip, ammiwi köz qarashni özgertishte belgilik yol alghanliqini bildürdi. Uning éytishiche, xitay hökümiti bashqa döletlerning axbarat we pikir erkinliki qatarliq ammiwi chüshenche sahesige tesir körsitish üchün jiddiy heriket qilghan, “Kungzi institutliri” arqiliq uniwérsitétlarda xitayning jenubiy déngizdiki igilik hoquq talishishi we xitay ichidiki az sanliq milletlerge qaritilghan siyasetliri heqqidiki mezmunlarni chekligen. Xitay bolupmu sherqiy we ottura yawropadiki démokratiyini yéngi qobul qilghan döletlerni asasiy nishan qilip turup, ularning yéngi bixliniwatqan axbarat we pikir erkinlikige selbiy tesir peyda qilghan. Walkér ependi eskertip, amérikining derhal bu döletler bilen bolghan alaqini kücheytishi we ulargha xitay tehditi heqqide éniq melumat bérishi, xitayning dunyadiki teshwiqat qanallirining késip tashlinishi kéreklikini bildürdi.

Yuqiridiki tetqiqatchilar yighindiki munaziriliride, hazir amérika we yawropada xitay tehditining oxshash diqqet qozghawatqanliqini, amérikidiki xitay heqqide boluwatqan munazirilerning yawropa elliridimu oxshashla boluwatqanliqini bildürüp, “Bu amérika we yawropaning xitaygha qarshi ortaq heriket qilishi, birlik bolup tedbir élishi üchün yaxshi bir signal” dédi.

Tetqiqatchilar sözide yene, dunyagha xitay modéli tereqqiyatining körün’gendek parlaq bir tereqqiyat emeslikini chüshendürüshnimu xitayning tesirining aldini élishtiki muhim bir wasite, dep körsetti. Ularning qarishiche, dunya döletliri bolupmu iqtisadiy tereqqiy qilmighan yaki az tereqqiy qilghan döletler xitayning qisqighine 30 yil ichidiki zor iqtisadiy tereqqiyatigha hewes qilghachqa, xitay modélini qobul qilishni toghra, dep qaraydiken, shunga bumu xitayning ittikla bu döletlerge tesir körsitishige yol échip bergen. Shunga tetqiqatchilar teklipide, amérikining bu döletler hökümetlirining xitay heqqidiki köz qarishini özgertish üchün heriket qilishi, jümlidin, xitayning tereqqiyatining arqisida tölen’gen éghir bedellerni mesilen, dölettiki chiriklik, éghir muhit bulghinishi, ammiwi jem’iyetning basturulushi qatarliqlarni yaxshi tonutup, “Xitay modélining saghlam bir tereqqiyat yoli emeslikini bu döletlerge toluq körsitip bérishi kérek”, dédi.

Yighinda yene, xitay hökümitini heqiqeten özgertish, xitayda kishilik hoquqni küchlendürüsh üchün ilgiriki xata chüshenchilerdin waz kéchip, xitaygha qarita qattiq qol siyaset yürgüzülüshi kérekliki, démokratik döletlerning bu jehette öz ara birlik ichide heriket qilishining bolupmu amérika hökümitining buningda bashlamchiliq roli oynishining hel qilghuch rol oynaydighanliqi qatarliq muhim teklipler otturigha qoyuldi. irade

Istanbulda “Barin Weqesi” ning 28-Yilliqi Munasiwiti Bilen Xatirilesh Yighini Ötküzüldi

2018-04-06
Élxet Pikir Hembehr Print
Print Hembehr Pikir Élxet
Istanbulda ötküzülgen “Barin weqesi” ni xatirilesh yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-aprél. Istanbul, türkiye.
Istanbulda ötküzülgen “Barin weqesi” ni xatirilesh yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-aprél. Istanbul, türkiye.
RFA/Arslan
00:00/00:00
Anglash Awazni köchürüsh
•••••••••••••
“Barin weqesi” yüz bergenlikining 28-yilliqi munasiwiti bilen istanbulda barin shéhitlirini xatirilesh pa’aliyiti ötküzüldi. Bu pa’aliyet “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki” teripidin uyushturulghan bolup, murasimgha türkiyede pa’aliyet élip bériwatqan 10 din artuq teshkilatlarning mes’ulliri, ezaliri we istanbulda yashawatqan Uyghurlardin er-ayal bolup 500 din artuq kishi qatnashti.

Xatirilesh pa’aliyiti “Qur’an kerim” tilawet qilish, “Istiqlal marshi” oqush bilen bashlandi. Pa’aliyetke “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki” ning re’isi hidayetullah oghuzxan échilish sözi sözlep, “Barin inqilabi” ning ehmiyiti we bu herikettin alidighan tejribe-sawaqlar toghrisida toxtaldi.

Hidayetulla oghuzxan “Barin inqilabi” we bu yighinning meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Hörmetlik méhmanlar! , bügün shéhitlirimizni xatirilesh, ularning ish-izlirini, qehrimanliqlirini, jasaritini izbasar ewladlirimizning qelblirige neqish qilish üchün chaqirilghan bu yighinimizgha qedem teshrip qilghanliqinglar üchün rehmet éytimiz. Hemmimizge melum bolghandek, bügün barin inqilabining 28-yilliq xatire küni. 1990-Yili 5-aprél küni ramzan éyida sherqiy türkistanda xitayning zulumigha qarshi bu inqilab qozghalghan idi. Bügün biz 300 neper sherqiy türkistanliq shéhitlirimizni yad étip bu yerge yighilduq.”
Hidayetullah oghuzxan “Barin inqilabi” gerche öz dewride xitay armiyisi teripidin dehshetlik türde basturulghan bolsimu, emma bu weqening Uyghur diyarida xelqni ilhamlandurup azadliq yolidiki küreshlerge yol achqanliqini bildürdi.

Hidayetullah oghuzxanning bildürüshiche, eslide istanbuldiki Uyghurlar 5-aprél küni “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki” ning namida xitay konsulxanisi aldida namayish élip barmaqchi bolup, istanbul waliyliqidin resmiy ruxset alghan bolsimu, lékin axirqi küni kechte istanbul waliyliqi namayish testiqini bikar qilghan. Biraq istanbuldiki Uyghur teshkilatliri we jama’et derhal heriketke ötüp, 500 kishilik yighin zali hel qilghan we shu küni namayish qilmaqchi bolghan Uyghurlarni yighin zaligha dewet qilip, “Barin weqesi” ni xatirilesh pa’aliyiti uyushturghan.

Namayishning bikar qilinishining sewebi toghrisida türkiye saqchi da’iriliri héchqandaq chüshenche bermigen bolsimu, emma hidayetulla oghuzxan buningda xitayning qoli barliqini, chünki yéqindin buyan istanbulda élip bérilghan pa’aliyetlerning xitayni qattiq bi’aram qilghanliqini bildürdi.

Hidayetulla oghuzxan sözining axirida, Uyghurlarning xitayning tosqunluqlirigha boyun egmeydighanliqini, meyüslenmeydighanliqini, imkaniyetning yétishiche tirishidighanliqini ipadilidi we dunyadiki pütün Uyghur teshkilatlarni we Uyghurlarni birlikte pa’aliyet qilishqa chaqiriq qildi.

Yighinda “Barin weqesi” toghrisida teyyarlan’ghan höjjetlik filim körsitildi. Kéyin “Sherqiy türkistan wexpi” ning re’isi doktor muhiddin janUyghur söz qilip, “Barin weqesi” toghrisida nutuq sözlidi.

Arqidin “Eysa yüsüp aliptékin wexpi” ning re’isi, doktor ömer qul söz qilip, shéhitlarni esleydighanliqini ipadilidi we birlik toghrisida toxtilip, mundaq dédi: “Hazir biz nahayiti inchike bir qilning üstide kétiwatimiz, shuning üchün kéyinki mezgillerde herqandaq chaghdikidin téximu küchlük bolghan birlik we barawerlikke éhtiyajimiz bolidu. Buningdin kéyin milliy dawagha xizmet qilishtin bekrek milliy dawagha ziyan salmasliq üchün gheyret qilishimiz kérek bolidu. Shu sewebtin sezgürlükning bek muhim ikenlikini xatirlitimen, buningdin kéyinki jeryanlarda teshkilatlirimiz we mes’ullirimizmu öz-ara dawamliq alaqe ornitip turushini, her zamandikidin téximu hoshyar, téximu diqqetlik bolushini tewsiye qilimen.”

Kéyin “Sherqiy türkistan ölimalar birliki” ning mu’awin re’isi sirajidin ezizi ependi söz qilip, barin weqesi toghrisida toxtaldi.

Sirajidin ezizi ependi tarixni bilishning muhimliqini ipadilidi we barin inqilabining tarixini bilish, ewladlargha bildürüshning ehmiyitini alahide tekitlidi. U mundaq dédi: “Barin inqilabi bizning tariximizdiki eng muhim inqilablardin biri, uningdin ilgiriki 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitimu shundaq inqilab bilen bashlan’ghan. 1944-Yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyitimu ili inqilabining netijisi süpitide otturigha chiqqan. 1949-Yilidin kéyinmu wetinimizde köp qétim inqilab we qozghilanglar dawam qilip keldi. Barin weqesi, ghulja weqesi, ürümchi weqesi, yeken weqesi qatarliq heriketler shuning jümlisidindur. Buningdin kéyinmu qarshiliq heriketliri yene qachan’ghiche dawam qilidu, uni allah özi bilidu. . .”
Yighinda yene ösmür balilar sehnige chiqip, “Sadda déhqan”, “Ulugh qehriman”, “Güzel yurtum türkistan”, “Bayriqim” dégendek her xil témilarda shé’ir déklamatsiye qildi.

Yighinda yene “Yawro-asiya türk jem’iyetler fédiratsiyoni” ning re’isi isma’il jén’giz söz qildi. Arqidin “Sherqiy türkistan yashlar jem’iyiti” ning pexri re’isi tibet yüjetürk, “Uyghur ilim-meripet wexpi” ning mu’awin re’isi hebibulla küseni, “Iman diyari telim-terbiye jem’iyiti” ning re’isi mexmut damollam, zeytinburnu sheher bashliqining bash meslihetchisi ilyas saka, sabiq parlamént ezasi, proféssor jalal erbay qatarliqlarmu söz qilip, “Barin weqesi” we Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida pikir bayan qildi.arslan

Munasiwetlik xewerler
Gollandiye, norwégiye we shiwétsiyede “Barin weqesi” ning 28 yilliqi xatirilendi
Gollandiyediki Uyghurlar barin weqesining 27 yilliqini xatirilidi
“Yawropa sherqiy türkistan birliki” barin weqesining 26 yilliqini xatirilidi
Tokyodiki xitay elchixanisi aldida barin inqilabini xatirilesh namayishi élip bérildi
Barin weqesining 26-yilliqi türkiyede her xil usulda xatirilenmekte
Qurban weli: xitay “Bughraxanlar tezkirisi”ni barin qozghilingini idé’ologiye jehettin teminligen kitab dep békitishning aldi keynide
Türkiyede “Barin weqesi”ning 25 – yilliqi xatirilenmekte
Uyghur ziyaliyisi:barin inqilabi we inqilabchiliri Uyghur tarixida pexirlik orunda
Torontoda namayish: barin shéhitlirini hergiz unutmaymiz!
Awstraliyide “5 – April barin inqilabining 23 yilliqi” ni xatirilesh yéghini ichildi

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/barin-weqesini-xatirlesh-istanbul-04062018235134.html?encoding=latin

Gollandiye, Norwégiye We Shiwétsiyede “Barin Weqesi” ning 28 Yilliqi Xatirilendi

2018-04-06
Shiwétsiyediki Uyghurlar jüme xutbiside "Barin weqesi" ni xatirilidi. 2018-Yili 6-aprél. Sitokholm, shiwétsiye.

Shiwétsiyediki Uyghurlar jüme xutbiside “Barin weqesi” ni xatirilidi. 2018-Yili 6-aprél. Sitokholm, shiwétsiye.

 RFA/Ekrem

Gollandiyediki Uyghurlarning bergen melumatigha asaslan’ghanda, 5-aprél chüshtin burun gollandiyening denxag shehiridiki xitay konsulxanisining aldida “Barin weqesi” ning 28 yilliqini xatirilesh yüzisidin namayish élip bérilghan. Namayishni gollandiyede aktip pa’aliyet qiliwatqan “Yawropa sherqiy türkistan ma’arip jem’iyiti” uyushturghan.

Namayishqa qatnashqan yene bir Uyghur yashning bildürüshiche, bu qétimqi namayishqa er-ayal we balilar bolup köp sanda kishi qatnashqan. Ular xitay konsulxanisining aldida her xil sho’arlarni towlap, xitay hakimiyitige bolghan naraziliqlirini ipade qilghan.

Namayish ishtirakchiliridin biri bu qétimqi namayish heqqide toxtalghanda: “Barin shéhitlirining qéni hergiz yerde qalmaydu,” dédi. Dunya Uyghur qurultiyi medeniyet komitétining mudiri, gollandiyediki aktip siyasiy pa’aliyetchi zeynidin tursun ependimu ziyaritimizni qobul qilip, 5-aprél ötküzülgen bu namayishning ehmiyitini tilgha aldi.
5-Aprél we 6-aprél künliri shiwétsiye, norwégiye qatarliq ellerdiki Uyghurlarmu “Barin weqesi” ning 28 yilliqini oxshimighan usullarda xatiriligen.
Norwégiye Uyghur komitétining re’isi bextiyar ependidin igiligen uchurlirimizgha qarighanda, norwégiyede barin shéhitlirining rohigha atap qur’an tilawet qilin’ghan. Shiwétsiyediki Uyghur siyasiy zatliridin exmetjan ependining bildürüshiche, shiwétsiyediki Uyghurlar bügünki jüme namizi xutbiside barin shéhitliri heqqide mexsus toxtalghan.

5-Aprél küni “Barin weqesi” ning 28 yilliqini xatirilesh pa’aliyetliri gollandiyedin sirt, yene gérmaniye, türkiye qatarliq ellerdimu élip bérilghan.
Gollandiyediki namayish neq meydanidin yétip kelgen awazda namayishqa 2 sa’et waqit qalghanda namayishning emeldin qaldurulghanliqi tilgha élin’ghan. Biraq zeynidin tursun ependi buning toghra emeslikini, namayishning hökümet da’iriliri teripidin cheklenmigenlikini ilgiri sürdi.ekrem

Uyghur Moysipitliri: “Uyghur Élidiki Zulum Muhajirettiki Uyghurlarning Qelbini Birleshtürmekte!”

2018-04-04
Awstraliyede ötküzülgen "Bir awaz bir qedem" namayishidin körünüsh. 2018-Yili 15-mart.

Awstraliyede ötküzülgen “Bir awaz bir qedem” namayishidin körünüsh. 2018-Yili 15-mart.

Photo: RFA

Muhajirettiki Uyghur ijtima’iy topliri arisida belgilik salmaqni teshkil qiliwatqan awstraliye Uyghurliri 26- we 27-mart künliri paytext kanbérra shehiride zor kölemlik namayish teshkillep, Uyghur diyaridiki shiddet bilen kéngiyiwatqan “Yépiq terbiyelesh merkezliri” ge bolghan ghezep-nepritini ipadiligen idi. Namayish teshkilligüchilirining we ishtirakchilirining pikirige qarighanda, bu qétimqi namayishqa qatnashqan Uyghurlarning sani birqeder köp bolghan. Shunga buni 2009-yilidiki “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” din kéyinki adem sani eng köp bolghan bir qétimliq namayish, déyishke bolidiken.

Melum bolushiche, muhajirettiki Uyghurlarning bu xildiki namayishlargha qatnishishida kishini xushal qilidighan bir yüzlinish nöwette barghanséri köp sandiki Uyghurlarning özlükidin bu xildiki namayishlarni öz turmushining bir qismi, dep qarishidur. Dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur namayishlirida, jümlidin ötken ayda, yeni 15-mart küni dunyaning herqaysi jaylirida birla waqitta ötküzülgen “Bir awaz, bir qedem” namayishigha késel anilarning, méyip ösmürlerning ariliqni yiraq körmestin kélip qatnishishi hemde “Xitay hökümitige öz nepritimni ipadileshke keldim,” dep merdane xitab qilishi bu nuqtini yene bir qétim ispatlaydu.

Awstraliyediki eng péshqedem Uyghur pa’aliyetchilerning biri bolghan exmet igemberdi aka özining chaqliq orunduqta olturup bu qétimqi namayishqa chiqalighanliqidin hélihem pexirlinidu. U özining körgenlirige asasen namayishchilarning wujudidin milletke bolghan muhebbet we mejburiyet tuyghusini hés qilishqa bolidighanliqini éytidu.

Awstraliye Uyghurlirining bu qétimqi namayishigha biwasite ishtirak qilghan rabiye qadir xanimmu bu jehette özining oxshash qarashta ikenlikini tekitleydu. Uning pikriche, bu xildiki namayishlarda körülüwatqan yene bir yéngi hadise ilgiri Uyghur pa’aliyetchiler teshkilligen namayishlargha qatniship baqmighan Uyghurlarningmu hazir bu xildiki namayishlargha qatnishishi, yene kélip xizmettin ruxset sorap, öz xirajiti bilen shunche uzun jaydin aptobus béliti, nechche künlük méhmanxana chiqimlirini tölep namayishchilar sépige qoshulushidur.

Rabiye qadir xanimning pikirige qarighanda, meyli awstraliyede bolsun yaki yawropa, amérikida bolsun barghanséri köp Uyghur jama’iti nöwette Uyghur diyaridiki kündin-kün’ge éship bériwatqan zulumni tonup yetken. Shuning bilen birge, xitay hökümitining hazirqi “Terbiyelesh merkizi” namidiki yighiwélish lagérliri arqiliq Uyghurlarni yoqitishqa atlan’ghanliqini hés qilghan. U özining we bashqa özige oxshash köpligen Uyghur anilirining del mushundaq bir tuyghu we mejburiyet sewebidin bu qétimqi namayishchilar sépige qétilghanliqini tekitleydu.

Awstraliyediki Uyghur moysipitliridin dimyan rehmet akimu bu qétimqi namayishning aktip qatnashquchilirining biri. Dimyan rehmet aka nöwette xitay hökümiti Uyghurlarning milliy kimlikini üzül-késil yoq qilishqa aldirawatqan peytte, muhajirettiki Uyghurlarning özliri turuwatqan döletlerdiki erkinlik we démokratiye muhitidin toluq paydilinishi lazimliqini, buning bir mezmuni del mushu xildiki namayish ikenlikini tekitleydu.

Dimyan akining qarishiche, nöwette xitay hökümiti özlirining iqtisadiy jehettiki yüksilishige tayinip, herqaysi jaylardiki hakimiyetlerge zor tesir körsetmekte iken. Bundaq bir ehwalda muhajirettiki Uyghur jama’itining mushu shekildiki qelbdashliq rohi boyiche namayishlar arqiliq Uyghurlarning heqiqiy ehwalini hemde xitay hökümitining heqiqiy epti-beshirisini namayan qilishi Uyghur dawasighimu paydiliq bolidiken.

Melum bolushiche, nöwette Uyghur diyaridiki “Héchqandaq Uyghur öz hayatigha képillik qilalmaydighan” weziyet seweblik muhajirettiki Uyghurlar, bolupmu “Siyasiydin néri turush arqiliq özini saqlap qélish” teshebbusida boluwatqan bir qisim Uyghurlar tedrijiy halda Uyghur pa’aliyetchilerning sépige qoshulmaqta iken.

Muxbirimiz eziz

Amérikining Béyjingdiki Bash Elchisining “Yépiq Terbiyelesh Merkezliri” ni Tekshürüshi Telep Qilindi

2018-04-05
Amérika dölet mejlisi we hökümitige qarashliq bolghan xitay ishliri komitétining bashliqliri marko rubiyo(solda) we kiristofér simit bayanat bérish yighinida. 2018-Yili 9-yanwar.

Amérika dölet mejlisi we hökümitige qarashliq bolghan xitay ishliri komitétining bashliqliri marko rubiyo(solda) we kiristofér simit bayanat bérish yighinida. 2018-Yili 9-yanwar.

 cecc.gov

Amérika dölet mejlisining xitay ishliri komitéti charshenbe küni amérika dölet mejlisining ikki neper gholluq ezasining amérikining béyjingdiki bash elchisige yazghan mektupini élan qildi. Amérika dölet mejlisi xitay ishliri kométining qosh re’isi, awam palata ezasi kristofir simit bilen kéngesh palata ezasi marku rubi’o mektupida bash elchi branstatning Uyghur aptonom rayonini ziyaret qilip, “Yépiq terbiyelesh merkezliri” ni tekshürüshini, xitay hökümiti bilen bolghan alaqilerde Uyghur rayonining weziyitini muhim orun’gha qoyushini we “Erkin asiya radiyosi” muxbirlirining a’ile-tawabi’atlirining teqdirige köngül bölüshini telep qildi.

Ular mektupida “Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar we bashqa az sanliq milletler xalighanche tutqun qilinishqa uchrap, diniy étiqadi we medeniyiti qorqunchluq cheklimilerge duch keldi. Reqemlik teqib qilish sistémisi, yüz tonush apparati, yanfon tekshürüshi, DNA ewrishkilirini yighish, saqchilarning mudaxilisi qatarliq wasitiler arqiliq kündilik turmushning barliq sahelirige kéngeydi,” dep tekitligen.

Ular, ishenchlik axbarat xewerlirini neqil keltürüp, Uyghur diyarida 500 mingdin 1 milyon’ghiche kishining tutqun qilinip, atalmish “Siyasiy terbiyelesh merkezliri” ge solan’ghanliqini, bu lagérlarning “Bügünki dunyada az sanliq milletler uchrawatqan eng keng kölemlik we eng chong yighiwélish lagérliri” ikenlikini tekitligen. Bu amérika dölet mejlisining bu ikki neper nopuzluq ezasining hazirgha qeder Uyghurlar heqqidiki endishilirini tunji qétim sanliq melumatlar, konkrét tedbirler we küchlük ibariler bilen ipadilishi iken.

Biz bu munasiwet bilen amérika dölet mejlisining xitay ishliri komitétigha téléfon qilip, ularni ziyaret qilishni telep qilghan bolsaqmu, emma ziyaret telipimizge hazirgha qeder jawab kelmidi. Halbuki, bu mektup we uningdiki telepler amérikidiki bezi kishilik hoquq teshkilatlirining qarshi élishigha érishti.

Amérikidiki nopuzluq kishilik hoquq teshkilati-“Erkinlik sariyi” ning aliy derijilik tetqiqatchisi sarah kuk peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, uningda intayin yaxshi tekliplerning otturigha qoyulghanliqini bildürdi.

Sara kuk mundaq mundaq deydu: “Birinchidin, men bu mektupni bek yaxshi yézilghan, dep oylidim. Ikkinchidin uningda bek yaxshi pikirler otturigha qoyulghan. Men bash elchi branstatning uningda otturigha qoyulghan teleplerni emelge ashurushini ümid qilimen. Méningche mektuptiki diqqet qozghaydighan yene bir mesile, uningda qandaq diplomatik qedemlerni élish toghriliq bezi teklip pikirler bar. Bu teklip-pikirler mesilining hel qilinishi üchün paydiliq bolidu, dep qaraymen.”

Sarah kuk yene mundaq dédi: “Mektupta otturigha qoyulghan ‘terbiyelesh merkezliri’ ge we bashqa mesililerge da’ir ikki nuqta bar. Biri, keng kölemlik tutqun qilip, xalighanche solashning qanchilik éghir ikenlikige da’ir nuqtidur. Rast gepni qilghanda, bu ishlar dunyaning bashqa jaylirida bolghan bolsa, alliqachan xelq’araning küntertipidiki mesilige aylan’ghan bolatti. Bu dunyaning qismen diqqitini qozghighan bolsimu, lékin xitay hökümiti chet’el axbaratining shinjanggha kirishini tosup, dunyaning diqqitini qozghashning aldini aldi. )Xitay( nurghun kishini solap, kishilik hoquqqa qorqunchluq derijide xilapliq qilghan bolsimu, lékin bu amérika hökümitining diqqitini qozghimay kelgen idi. Yene bir mesile, buning ‘erkin asiya radi’osi’ muxbirlirigha chétilishidur. Biz da’im amérikining menpe’etige chétilidighan mesililerde uning xitay hökümitige ünümlük bésim ishliteleydighanliqini körüp kelduq. ”

Kéngesh palata ezasi rubi’o we awam palata ezasi simit mektupida béyjingdiki amérika elchixanisining yuqiriqi mesililerdiki diplomatik xizmiti we xitay hökümitining jawabini özlirige doklat qilishini telep qilghan. Ular yene “Erkin asiya radiyosi” muxbirlirining a’ile tawabi’atlirining mesilisi heqqide toxtilip, “Biz sizning bu mesililerdiki diplomatik xizmetlerge özingiz yétekchilik qilip, uni muhim orun’gha qoyushingizni, bu kishilerning qeyerde, qandaq turuwatqanliqini éniqlap, ularning qoyup bérishige bésim ishlitishingizni chaqirimiz,” dégen.

Amérikidiki analizchilarning ilgiri sürüshiche, amérika dölet mejlisi ezalirining mektupida nahayiti halqiliq we konkrét mesililer otturigha qoyulghan bolup, ularning yuqiriqi mesililerge alahide jiddiy qaratqanliqi ipadilen’gen.

Amérikidiki adwokat nuri türkel ependi mundaq deydu: “Kéngesh palata ezasi rubi’oning xétide nahayiti halqiliq, konkrét mesililer, mesilen, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan tutqun qilish siyasitidin bashqa, shexsiyitige boluwatqan dexli-teruz we tajawuzlar toghrisidimu mesililer otturigha qoyulghan. Uningdin bashqa bu mesilige köngül bölüshla emes, belki bu mesilini hel qilishqa dewet qilghan terepler bar. Buninggha qarap éytqan chaghda, dölet mejlisidin amérika hökümitige biwasite bir telep yaki konkrét bir ish qilish üchün buyruq keldi, dep chüshinimen.”

Adwokat nuri türkel yene mektupta “Magnétiskiy qanuni” ning tilgha élinishi diqqet qozghaydighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Magnétiskiy qanunini neqil keltürüshi méning nahayiti diqqitimni qozghidi. Siyasetchiler adette xelqning bésimi yaki bolmisa ish qilmamsiler, dep telep qilghanlarning telipi boyiche bezide mushundaq xetlerni yazidu. Lékin bu mektupta tepsiliy weziyetni otturigha qoyghandin bashqa we bezi pakitliq asaslarni otturigha qoyghandin bashqa yene uning hel qilish usulinimu otturigha qoyghan. Hazirqi Uyghurlarning éghir weziyitige jawabkarliq ornida turuwatqan qanxor xitay emeldarlarning qandaq qilip bu ishning bedilini töleydighanliqidek bir méxanizminimu otturigha qoyghan.”

Awam palat ezasi simit we kéngesh palat ezasi rubi’o mektupida, eger yuqiriqi mesililerde derhal bir netijige érishelmise, amérika dölet ishlar ministirliqining amérikidiki xitay hökümet taratqulirining mes’ullirigha yaki memuri xadimlirigha wiza émbargosi qoyup, ulargha wiza bérishni ret qilishni telep qilidighanliqini tekitligen. Shuning bilen birge béyjingdiki amérika elchixanisining Uyghurlarni keng kölemde tutqun qilip, ularni xorlawatqan shinjang Uyghur aptonom rayonidiki xitay emeldarlirining “Yer shari magnétiskiy qanuni” gha asasen jawabkarliqqa tartilishi üchün ulargha da’ir tepsiliy uchurlarni yighishi telep qilin’ghanliqi bildürülgen.

Muxbirimiz erkin

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/uyghur-mesilisi-04052018175336.html?encoding=latin

Xitay Hökümiti Chet’ellerdiki Uyghurlargha Yurtidiki Uruq-Tughqanliri Arqiliq Bésim Ishletmekte

2018-04-04
Nyu-yorktiki b d t binasi aldida ötküzülgen "Bir awaz bir qedem" namayishida kök bayraq. 2018-Yili 15-mart.

Nyu-yorktiki b d t binasi aldida ötküzülgen “Bir awaz bir qedem” namayishida kök bayraq. 2018-Yili 15-mart.

 RFA/Eziz

Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari chén chüen’go bu yil 2-ayda xitayning “Xelq géziti” ge qilghan bir sözide, özining chet’ellerdiki bölgünchilik heriketlirige qarshi qet’iy küresh qilidighanliqini bildürgen idi. U shu qétimliq sözide “Biz chégraning ichi-sirtidiki, shinjangning ichi we sirtidiki shundaqla intérnét toridiki barliq bölgünchilik heriketlirige qattiq zerbe bérimiz” dégen. Uyghur rayon da’iriliri 2-ayda yene mexsus “Chet’ellerde oquwatqan oqughuchilar xizmiti” yighinini chaqirip, chet’ellerde oquwatqan oqughuchilargha qaritilghan bashqurush we idiyewi terbiye xizmitini kücheytish mesilisinimu alahide muzakire qilghan.

Yéqindin buyan amérika qatarliq démokratik döletlerning metbu’atlirida ashkariliniwatqan uchurlardin chén chüen’goning yuqiridiki wedisini emelge ashurush üchün alliqachan heriketke ötkenliki melum bolmaqta. Bu heqte “Tashqi siyaset” we “Wal strét” zhurnili qatarliq gézitlerde élan qilin’ghan xewerlerdin qarighanda, xitay hökümiti chet’ellerde yashawatqan Uyghurlargha qaratqan tehdit we bésim herikitini keng qanat yaydurghan. Xitay saqchi da’iriliri ündidar arqiliq chet’ellerdiki Uyghurlargha biwasite söz qilish yaki ularning Uyghur élidiki uruq-tughqanlirigha bésim qilip qorqutush, tehdit qilishtek wasitilerni qollan’ghan.

Amérika-Uyghur birleshmisi re’isi ilshat hesen ependining éytishiche, chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchilerning yurtidiki a’ile-tawabi’atlirigha bésim ishlitish bir yéngiliq bolmisimu emma xitay hökümitining nöwette bu heriketni chet’ellerde yashawatqan herbir Uyghurghiche kéngeytmektiken. Ilshat hesen ependi mundaq dédi: “Xitay partkom sékrétari Uyghur élige kelgendin kéyin Uyghur élidiki Uyghurlarni qattiq qamal astigha aldi. Ikkinchi qedemde u chet’ellerdiki Uyghur bölgünchi heriketlirige qattiq zerbe béridighanliqini jakarlidi. Hazir peqet Uyghur milliy dawasining aldinqi sépidiki kishilerla emes, belki chet’ellerde yashaydighan adettiki bir Uyghur we uning yurtidiki uruq-tughqini oxshashla bésim astida. Eng éghir bolghini, ularning alaqisi pütünley üzüwétildi”.

“Tashqi siyaset” zhurnilidiki xewerde, sidnéydiki makku’ari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko ziyaret qilin’ghan bolup, kéwin karriko ependi sözide buning éniqla xitayning chet’ellerdiki tenqidiy awazlarni jimiqturush herikitining bir parchisi ikenlikini bildürgen. U؛ “Meyli Uyghur, meyli tibetlik, meyli xitay yaki awstraliyelik yaki amérikiliq bolushidin qet’iynezer u xitayning barghanséri chékidin éship kétiwatqan siyasetlirini tenqidla qilidiken, hamini bérip xitayning bésimigha uchraydu” dégen.

Maqalide yene, amérika jorjtown uniwérsitétining tarix proféssori, tonulghan Uyghur tarixi tetqiqatchisi, Uyghur diyari tarixi heqqidiki “Yawro-asiya ötkili-shinjangning tarixi” namliq kitabning aptori jéymis milward ependiningmu sözige yer bérilgen. Umu sözide, chet’ellerdiki Uyghurlarning uruq-tughqanlirigha bésim ishlitish xitay ezeldin ishlitip kéliwatqan bir wasite bolush birge, uning yuqiri pen-téxnika bilen téximu kücheygenlikini éytqan.

Amérikidiki kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümi mudiri soféy réchardson xitayning bu “Yirginchlik wasitisige choqum küchlük qarshiliq körsitilishi kérekliki” ni bildürdi. “Menche xitayning chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan bésimini kücheytkenliki éniq. Mesilen aldinqi yili yazda xitay hökümiti misirgha bésim ishlitish arqiliq, al-ezher uniwérsitétida oquwatqan oqughuchilarni qayturup kétishning özila xitay hökümitining chet’ellerdiki herbir Uyghurni mejburiy qayturup ekétish bedilige bolsimu, Uyghurlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini pütünley üzüp tashlashni niyet qiliwatqanliqini körsitip béridu. Xitayning bu yirginchlik istratégiyesige qarshi chet’ellerde erkin axbarat mewjut shara’itlarda yashawatqan kishiler we xitaydiki kishilik hoquq weziyitige köngül bölidighan döletler choqum xitayning bu herikitige küchlük qarshiliq körsitishi kérek, dep oylaymiz. Eger undaq bolmaydikenmiz amérika, kanada we awstraliyede yashawatqan Uyghurlarni qoghdash heqqidiki gepler qeghez yüzidiki geplerge aylinip qélip, öz menisini yoqitidu”.

Ilshat hesen ependi xitay hökümitining chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan bésimini yenimu kücheytishi mumkinlikini, buning üchün herbir Uyghurning hoshyar bolushi we alaqidar orunlarni bu ehwaldin xewerdar qilishi kéreklikini bildürdi. U mundaq dédi: “Aldi bilen mushundaq tehditke uchrighan Uyghurlar choqum ehwalni turushluq döletlirining alaqidar organlirigha yetküzüshi kérek. Qachan, qandaq shekilde, néme arqiliq tehdit qilin’ghanliqini éniq yetküzüshi kérek. Andin, méning chet’ellerdiki Uyghurlargha tewsiyem, ular xitay hökümitining jasusluq qorali bolghan ündidarni qet’iy ishletmesliki kérek. Amal bar weten ichidiki uruq-tughqanliri bilen alaqe qilmasliqi kérek. Hazirqi shara’itta peqet shundaq qilghandila hem özini hem uruq-tughqanlirini qoghdighili bolidu”

Soféy réchardson xanimmu xitayning bésimigha uchrighan Uyghurlarning bu ishni choqum özliri turushluq döletler hökümetlirige xewerdar qilishi kéreklikini, mushundaq qilghanda bu mesilini ikki dölet diplomatik alaqiliride otturigha qoyushqa bolidighanliqini eskertti.irade

Gérmaniyede “Barin Weqesi” ning 28 Yilliqini Xatirilesh Namayishi Ötküzüldi

2018-04-05
"Barin weqesi" ning 28 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2018-Yili 5-aprél, gérmaniye.

“Barin weqesi” ning 28 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2018-Yili 5-aprél, gérmaniye.

 RFA/Ekrem

5-Aprél küni gérmaniyening myunxén shehiride buningdin 28 yil muqeddem yüz bergen “Barin weqesi” ni xatirilesh namayishi ötküzüldi.

5-Aprél küni myunxén shehiridiki xitay konsulxanisi aldida ötküzülgen bu namayishni “Yawropa sherqiy türkistan birliki” teshkilligen bolup, namayishqa myunxén we yéqin etraptiki sheherlerdin kelgen köp sandiki Uyghur jama’iti qatnashti.

Namayish bashlinish aldida myunxén shehiridiki Uyghur moysipitliri we siyasiy aktipliri aldi bilen “Barin weqesi” ning jeryani, tarixiy ehmiyiti, uni her yili xatirileshning muhimliqi heqqide Uyghur jama’itige chüshenche bérip ötti.

Bu qétimliq namayish jeryanida “Yawropa sherqiy türkistan birliki” ning re’isi turghunjan alawudun ependi ziyaritimizni qobul qilip, “Barin weqesi” ni xatirilesh namayishini uyushturushtiki meqsetler heqqide toxtaldi.

Mezkur teshkilatning mu’awin re’isi esqerjan ependi gérman jama’itige “Barin weqesi” heqqide melumat berdi. Namayish jeryanida myunxéndiki jama’et erbabliridin ablimit tursun ependimu söz élip, xitayning atalmish “Yépiq terbiyelesh merkizi” namidiki yighiwélish lagérlirida dawam qiliwatqan éghir zulumlarni bayan qilip ötti.

Namayishchilar namayish jeryanida Uyghurche, gérmanche, xitayche sho’arlarni towlap, xitay konsulxanisi aldini lerzige saldi. Myunxéndiki Uyghur jama’et erbabliridin zébibulla ependi ziyaritimizni qobul qilghanda, Uyghur millitining “Barin weqesi” ni ebediy untumaydighanliqini eskertti.

Bir yérim sa’et dawamlashqan bu namayishqa sherqiy türkistanning ay-yultuzluq kök bayraqliri bilen türlük lozunkilar élip kélin’gen bolup, lozunkilargha yézilghan sho’ar we belgiler kochidin ötken-kechken gérman jama’itige Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan zulumlarni anglitish rolini ötidi.ekrem

Abduraxman hesen: “Hejge Baridighanlarni ‘Terbiyelesh’ te Körgenlirim, ‘Yépiq Lagér’ larni Tesewwur Qilishimgha Yéterliktur!”

2018-04-05
Türkiyediki tijaretchi abduraxman hesenning ata-anisi. 2017-Yili noyabir, qeshqer.

Türkiyediki tijaretchi abduraxman hesenning ata-anisi. 2017-Yili noyabir, qeshqer.

 RFA/Arslan

Tijaretchi abduraxman hesen 2011‏-yili qeshqerdiki “Hejge mangghuchilarni terbiyelesh merkizi” ge bérip dadisini yoqlimaqchi bolghan. Buning bilen u adette ammining körüshi cheklinidighan mezkur “Terbiyelesh orni” ni yérim sa’etche ziyaret qilish pursitige érishiken.

Eyni waqitta 500 din artuq kishining daq yerde yétiwatqanliqi we zalidiki sésiqchiliqqa shahit bolghan abdurhaman hesen, özining nöwette Uyghur diyardiki “Yépiq lagérlar” gha qamalghan minglighan Uyghurlarning échinishliq ehwalini toluq tesewwur qilalaydighanliqini hemde bu heqqidiki endishilirini otturigha qoydi.

“Yépiq lagér” diki apisi we ayalining ehwalini dunyagha anglitish üchün toxtimay heriket qiliwatqan türkiyediki Uyghur tijaretchi abduraxman hesen, özining “Yépiq lagér” mesilisini dunyagha anglitishtiki texirsizlikining sewebini chüshendürgende buningdin yette yil burun qeshqerdiki “Hejge mangghuchilarni terbiyelesh orni” da körgenlirini eslep ötti.

Uning bayan qilishiche, qeshqerdiki “Diniy zatlarni terbiyelesh mektipi” de bir hepte “Terbiye” alghan hejge barghuchilar mezkur mektepning oqutush siniplirida daq yerge yatquzulghan. Birmu munchisi bolmighan, ikki hajetxanisi bolghan bu yataq zalida u 15-20 kishining hajetxanida öchirette turghanliqini, hejge mangghuchilarning hemmisining dégüdek chiraylirini kir basqan we közlirining olturushup ketkenlikini körgen. U dadisi bilen yérim sa’etlik körüshüsh dawamida yataqning sésiq hawasigha berdashliq bérelmigen.

Uning bayan qilishiche, ishiki ikki neper saqchi teripidin muhapizet qilinidighan we normal kishilerning kirishi cheklinidighan bu yataq zaligha u bir emeldar dostining hemrah bolushi bilen kireligen.

Abduraxman hesen, özining “Yépiq lagér” diki apisi we ayalining ehwalini dunyagha anglitishta néme üchün bu derijide texirsizlikining, hetta adettin tashqiri chaqiriq we teleplerni otturigha qoyushining bir sewebinimu mana mushu orunda körgenlirige baghlap chüshendüridu. Uning qarishiche, héchqandaq gunahi bar dep qaralmighan, hökümetning siyasiy arqa körünüsh jehettiki inchike tallashliridin ötken bu kishiler, munchisiz bir binada 7 kün soliwélin’ghan we daq yerde yatquzulghan iken. Bundaq ehwalda “Jinayet xewpi bar” dep qaralghan yaki “Idiyesi özgertilishi kérek” dep nuqta qilin’ghan bügünki “Yépiq lagér” largha qamalghan kishilerning qiyin shara’itlirini tesewwur qilish tes emes iken. U ene ashu “Terbiyelesh orni” ning nöwettiki “Yépiq terbiyelesh lagérliri” ning deslepki modéli ikenlikini ilgiri sürdi.

Abduraxman hesen ene ashu qétimliq körgenliri we hés qilghanlirigha asasen apisi we ayalining mezkur “Yépiq lagér” din saq chiqishigha ishenmeydighanliqini, shunga pütün imkanliri bilen heriket qilidighanliqi we konkrét bir netije körmigüche herikettin toxtimaydighanliqini bayan qildi.Muxbirimiz shöhret hoshur

2017‏-Yili Yurtigha Qaytqan Uyghur “Ghazatchilar” ning 10 Hesse Köpeygenliki Gumanliq

2018-01-11
Xitay eskerning muxbirlarni xitay-pakistan chégrasidiki herbiy aptomobillirini süretke tartishtin cheklewatqan körünüshi. 2009-Yili 10-iyul, qeshqer.

Xitay eskerning muxbirlarni xitay-pakistan chégrasidiki herbiy aptomobillirini süretke tartishtin cheklewatqan körünüshi. 2009-Yili 10-iyul, qeshqer.

 AP Photo/Elizabeth Dalziel

2017‏-Yili ottura sherq döletliridin qaytip chégrada tutqun qilin’ghan Uyghur “Ghazatchilar” ning aldinqi yilqidin 10 hesse köpiyip, xitaygha jiddiy xiris peyda qilghanliqi heqqidiki bu uchur xitay hökümet mutexessisliri teripidin otturigha qoyulghan.

Mezkur uchurni xitay hazirqi zaman xelq’ara munasiwetler institutining bashliqi ji jiyé ötken yili 12‏-ayning axirliri béyjingda ötküzülgen bir xelq’ara yighinda tilgha alghan. Emma u aldinqi yili qanche Uyghurning “Ghazatchi” dep chégrada tutqun qilin’ghanliqi yaki 2017‏-yili 10 hesse köpeygen bu Uyghurlarning konkrét sani heqqide héchqandaq uchur bermigen.

Bu xewer 8‏-yanwar küni xongkongda chiqidighan “Jenubiy xitay etigenlik géziti” de élan qilinip, mutexessisler, xelq’ara axbaratlar we kishilik hoquq teshkilatlirining alahide diqqitini qozghighan idi. Arqidinla bu xewer xitayning “Yer shari waqti géziti” de élan qilindi. “Yer shari waqti géziti” peyshenbe küni élan qilghan xewiride, nurghun “Térrorchilar” ning xitay pasporti bilen shangxey, béyjing qatarliq jaylargha kirgenliki, chégra bashqurushning kücheytilgenlikini ilgiri sürgen.

Biraq xitay hökümet mutexessislirining yuqiriqi sanliq melumati bezi mutexessislirining gumanini qozghidi. Ular konkrét we ishenchlik sanliq melumat bolmay turup, bu xulasige kélishning müshkül ikenlikini bildürdi.

Amérikidiki xitay weziyet analizchisi, amérika prénsiton uniwérsitéti xitay tetqiqat merkizining tetqiqatchisi chén kuydé ependining qarishiche, xelq’ara jama’et yuqiriqi sanliq melumatning rast-yalghanliqini estayidil tekshürüshi kérek.

U peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Qolimizda yéterlik matériyal bolmay turup, konkrét sanning qanche ikenlikige höküm qilalmaymiz. Shunga, buninggha késip bir néme démek müshkül. Lékin shu nerse bizge ayan, xitay hökümiti uzundin béri shinjangning musteqilliq heriketlirini, shinjangdiki Uyghur xelqining öz özini bashqurush teleplirini nahayiti qattiq basturup keldi. Bu eng eqelliy ré’alliq. Shunga, bashqa döletlerdin qaytqan atalmish da’éshchilarning sani 10 hesse köpeydi, dégen bu uchurgha derhal ishinip ketmey, bashqa qanallar arqiliq tekshürüp béqishimiz kérek. Buning rast-yalghanliqini yene xelq’ara jem’iyetning estayidil tekshürüp béqishi zörür.”

Xitay hökümiti 2017‏-yili misir, se’udi erebistan, ereb birleshme xelipiliki, türkiye qatarliq döletlerde oquwatqan yaki tijaret qiliwatqan Uyghurlarning yurtidiki a’ile-tawabi’atlirini görüge tutup, nurghun Uyghurlarni mejburiy qayturup ketken. Qayturup barghan nurghun Uyghurlar chégrada yaki yurtigha béripla tutqun qilin’ghan. Ularning ichidiki beziler “Yépiq terbiyelesh merkezliri” ge solan’ghan, beziler qamaq jazalirigha höküm qilin’ghan.

Bezi közetküchilerning ilgiri sürüshiche, xitay hökümet mutexessislirining yuqiriqi uchurni tarqitishtiki meqsiti 2017‏-yili bésim bilen yurtigha qaytqan bir qisim Uyghurlarni “Ghazatchi” dep tutqun qilip, özining Uyghur rayonidiki eqelliy kishilik hoquqqa xilap qilmishlirini qanunluq qilip körsitishken.

Amérika erkinlik sariyi xitayning térrorluqini bahane qilip, Uyghurlarni basturuwatqanliqini otturigha qoyup kéliwatqan kishilik hoquq teshkilatlirining biri. Mezkur organning aliy derijilik tetqiqatchisi sarah kuk xanim peyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, buninggha ikki nuqtidin qarashqa bolidighanliqini bildürdi. Uning qeyt qilishiche, istratégiyelik nuqtidin qarighanda, bu xitayning Uyghurlargha tutqan siyasitidiki mesilini échip béridiken.

Sara kuk mundaq deydu: “Istratégiyelik nuqtidin qarighanda, eger yuqiriqi sanliq melumat rast bolghan teqdirdimu, bu bir mesilining barliqini, xitay hökümitining uninggha tutqan mu’amilisining bu mesilini éghirlashturuwatqanliq’ini körsitidu. Chünki, xitay hökümitining bu xil heriketlerge pewqul’adde éghir qamaq jazalirini bérishi, tenqidchiler otturigha qoyup kelgen bir endishe. Uning qol téléfonida widé’o körgen yash ösmürlerni, minglighan kishilerni qanunsiz tutup turush lagérlirigha solishi, mana bular del radikalliqni kücheytidu. Chünki, u burun hökümet bilen héchqandaq jiddiy mesilisi yoq kishilerni nishan’gha élip, ularni dölet diktatoriliq apparatining qurbanlirigha aylandurup qoyidu. Netijide bu ularda naraziliq peyda qilip, ularni radikallishishqa yaki bezide zorawanliq wasitilerni qollinishqa élip baridu. Chünki, bu ularda diniy ibaditini tinch beja keltürüshke purset yaki qanuni kapalet yoq, dégen tesirat peyda qilidu.”

Sara kukning ilgiri sürüshiche, xitayning siyasitige qanun we kishilik hoquq nuqtisidin qarighandimu éghir mesile bar. U, xitayning Uyghurlargha alaqidar ishlarda zorawanliq bilen tinch heriketlerni ayrimaydighanliqini bildürdi.

Sara kuk mundaq deydu: “Uning siyasitige kishilik hoquq we qanun nuqtisidin qarighandimu mesile bar. Eger siz térrorluqqa qarshi turush, xitay hökümitining radikalliq, zorawanliq mesilisidiki endishisining heqiqiy sewebige qarisingiz, u meyli diniy, meyli siyasiy, meyli kishilerning shinjang we uning ichi-sirtida boluwatqan ishlar toghrisidiki uchur almashturushida bolsun, tinch heriketler bilen zorawanliqni ayrimaydighanliqi, bu ishlarni oxshash jazalaydighanliqini körisiz. U ilham toxti we shuninggha oxshash héchqandaq zorawanliqqa arilashmighan kishiler bilen radikalliqqa ariliship qalghan kishilerge oxshash jaza béridu. Bu meyli qanun jehettin qarighandimu, meyli kishilik hoquq nuqtisidin alghandimu bir éghir mesile.”

Xitay hökümiti 2016‏-yilning axirliridin bashlap Uyghur aptonom rayonida pewqul’adde qattiq amanliq tedbirlirini élishqa bashlighan. U, yuqiri téxnikiliq közitish apparati, bixeterlik kaméralirini omumlashturup, Uyghurlarning kündilik herikitini qamal qilghan. Ularning d n a ewrishkisi, qan tipi, köz nuri, barmaq izini élip, bi’ologiyelik uchurlirini toplighan. “Yépiq terbiyelesh merkezliri” ni qurup, minglighan, onminglighan Uyghurni solighan. Diniy pa’aliyetler, klassik eserler, tarixiy shexsler cheklinip, idé’ologiyelik kontrolluq kücheytilgen. Edebiyat, sen’et sahesidiki nurghun yazghuchi, edib, sen’etkarlar tutqun qilin’ghan yaki iz-déreksiz yoqalghan. Uyghur tijaretchiler tutqun qilinip, ularning bashqurushidiki nurghun karxana we shirketler taqalghan idi.

Chén kuydé ependi peyshenbe küni radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda, xitayning hazirqi siyasitini yene dawamlashturushqa bolmaydighanliqini agahlandurdi. U mundaq deydu: “Tarixiy jehettin qarighanda, yéqinqi 20 nechche yildin béri xitay merkizi hökümiti yaki xitay kompartiyesi shinjangdiki Uyghur xelqining öz özini bashqurush telipi we ularning asasi turmushi, négizlik hoquqigha éghir zerbe bérip keldi yaki tartiwaldi. Mana bu biz köpchilik étirap qilishimizgha tégishlik hemmige melum ré’alliq. Bu ehwalni yenimu dawamlashturushqa bolmaydu.”Muxbirimiz erkin