Gérman Wetendishi Osman Tursun: Xitay Saqchiliri Méni Jasusluq Qilishqa Zorlawatidu

2018-05-30
Xotendiki xitay saqchiliri teripidin jasusluq qilishqa mejburlan'ghan gérmaniye ahalisi osman tursun. 2018-Yili may.

Xotendiki xitay saqchiliri teripidin jasusluq qilishqa mejburlan’ghan gérmaniye ahalisi osman tursun. 2018-Yili may.

 RFA/Shöhret Hoshur

Gérmaniyede yashawatqan muhajir osman tursunning bügün radiyomizgha ashkarilishiche, xotendiki xitay saqchiliri ikki aydin béri uni xitay üchün jasusluq qilishqa mejburlimaqta.

Melum bolushiche, xitay saqchiliri bir tereptin uning xotende lagérda tutup turuluwatqan oghlini özige téléfon qildurup, xitaygha hemkarlishishqa chaqirtsa, yene bir tereptin özliri uninggha biwasite téléfon qilip, eger maslashmisa xotendiki a’ile ezalirining nabut qilinidighanliqi heqqide tehdit salghan.

Bu programmimizni nöwette guma nahiyesidiki yighiwélish lagérida yétiwatqan bir tutqunning chet’elde yashawatqan dadisigha ündidarda qaldurghan sözi bilen bashlaymiz.

– Dada, bu méning sanga axirqi qétim gep qilishim bolup qélishi mumkin, chünki sen men ötkende dégen ishni qilmapsen. Yene bir qétim ötünüp soraymen: biz üch balangni oylap qoyghin, memet’iminning üch balisi bar, méningmu üch, 6 newrengni oylighin. Hemmimizning istiqbali nabut bolup ketmisun. Sen némishqa qarshilishisen? hökümet sanga yaman gep qilmaywatidu, bu yerdiki rehberler oyliship, bizgila emes sangimu chiqish yoli bermekchi boluwatidu. Sen bu yerge kélip baliliring bilen xatirjem yashiyalaysen. Bu sanga axirqi purset, bundaq purset sanga hergiz kelmeydu.

Bu awaz xatiriside xitab qiliniwatqan kishi- osman tursun‏. U, 22 yilning aldida gérmaniyege kélip olturaqlashqan. Uning eyni chaghda ana wetinide kichik qépqalghan 3 oghli memet’eli, memet’imin we memettursun bilen u 2016-yili türkiyede bir qétim körüshken. Üch oghul dadisi bilen bir körüshüsh arzusigha yetkendin kéyin, normal tirikchilikini dawamlashturush üchün shu yili ana yurtigha qaytqan. Bultur Uyghur rayonida yighiwélish lagérliri tesis qilin’ghanda, bu üch oghul tengla lagérgha ekétilgen. Bu awaz xatiriside dadisigha gep qiliwatqan kishi ene shu üch oghulning chongi memt’eli bolup, uning bundaq awaz qaldurushqa mejbur bolush jeryanini dadisi osman tursun mundaq bayan qilidu:

So’al: oghlingizning bayanliridin qarighanda xitay saqchiliri bilen sizning aringizda bir sözlishish bolghanliqi melum bu toghrimu?

Jawab: toghra, shundaq. Bu bek uzun jeryan, eng yéqinqisini désem xitay saqchiliri méni dubey, hindonéziye, xongkong yaki se’udi erebistanning birige kélishimni we men bilen sözlishidighan hemkarlishidighan ishi barliqini, bolmisa xotendiki balilirim we newrilirimning ziyan zexmetke uchraydighanliqini dédi؛ men ularning telipini ret qilghandin kéyin, méning memet’éli isimlik bu chong oghlumni manga téléfon achquzdi. U yuqiriqi geplirini dewatqanda yénida saqchilar barliqini bilip qaldim.

So’al: qandaq bildingiz?

Jawab: men oghlumgha téléfon qilip, men xitay hökümiti dégen yerge baralmaydighanliqim we ular kütüwatqan ishni qilalmaydighanliqimni déginimdin kéyinla, téléfonni saqchilar qoligha aldi we manga tehdit sélishqa bashlidi. . . .

So’al: saqchilarning shu awazini anglap baqsaq bolamdu?

Jawab: bolidu, yollap bérey:

Xitay saqchisining sözliri:

– Hajim, néme qilmaqchisiler zadi? bu balilarnimu nabut qilmaqchimu? men silerni xéli béshidin issiq-soghuq ötken dep oylaptimen, silerdiki némanche qatmal kalla bu? qandaq qilidu bu yerdiki balilar? bu yerdiki balilarning istiqbalini nabut qilmaqchima? men yaxshi qilay dep bashlaptimken bu ishni, aqiwiti yaxshi bolmaydighandek turidu bu ishning! men axirqi qétim yene bir dep qoyay: xatalishiwermisile, balilarning hemmisining istiqbalini tügeshtürila. Men mushunchilik dep qoyay, kallilirini silkiwetsile, özimiz bilen ketsun nurghun ishlar. Her ishning sewr-taqiti bar. Men popoza qilip dewatamdimen yaki emeliyettmu kéyin körila, arqisigha yéniwalidighan ish bolsighu meyliti, kallilirini silkiwetssile! yene boyunqattiqliq qilip balilarning bextige olturup qoymisila!!!

Melum bolghinidek, 22 yildin béri gérmaniyede yashawatqan muhajir osman tursunning xitay saqchiliri bilen bolghan bu majirasi uzun we murekkep bir jeryan. Déyilishiche, xitay saqchiliri osman tursunni ündekke keltürüsh üchün awwal, yeni bu yil 2-ayda uning lagérda solinip yatqan 24 yashliq kenji oghli memettursun osmanni lagérdin qoyup bérip, gérmaniyediki dadisi bilen körüshüsh üchün ereb birleshme xelipilikige yolgha salghan. Weqening dawami kélerki qétimliq programmimizda dawamliq diqqitinglarda bolidu.shöhret hoshur

“Soda Chembiriki” Gézitide Bir Milyon’din Artuq Uyghurning Mexpiy Halda Lagérgha Qamalghanliqi Xewer Qilindi

2018-05-30
Lopnur nahiyelik "Yépiq terbiye merkizi" ning derwazisi.

Lopnur nahiyelik “Yépiq terbiye merkizi” ning derwazisi.

 yuli.gov

Chet’ellerdiki tetqiqatchilar, Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” da bir qanche yüz mingdin bir milyon’ghiche ademning solan’ghanliqini mölcherlimekte.

Xitay hökümiti gerche natsistlar yehudiylargha qarshi yolgha qoyghan yighiwélish lagérlirini eslitidighan bu lagérlarning mewjutluqini étirap qilmisimu, emma uninggha a’it uchurlar xelq’ara metbu’atlarda köplep ashkarilanmaqta. Bulardin biri, amérikidiki “Soda chembiriki” gézitide élan qilin’ghan xewer maqalisi bolup, töwende muxbirimiz irade silerge bu heqte tepsiliy uchur béridu.

Amérikida neshrdin chiqidighan “Soda chembiriki” tor gézitining 30-may künidiki sanida “Xitay mexpiy halda bir milyon’gha yéqin ademni qamidi, emma ular ikki chong ispatni yoshuralmay qaldi” dep mawzu qoyulghan bir parche maqale élan qilindi. Maqalide aldi bilen xitay hökümitining Uyghur élide ötken bir yildin buyan minglighan hetta bir milyondin artuq kishini yighiwalghan bolushi mumkinliki, insanlar sotlanmay turup qamilidighan bu orunlarda Uyghurlargha siyasiy terbiye élip bérilip, ularning dini étiqadidin waz kéchishke mejburlinidighanliqi bayan qilin’ghan.

Maqalida mundaq déyilgen: “Xitay bu sistémini ‘qayta terbiyelesh’ dep qarimaqta. Sotsiz ijra qilinidighan bu sistémida insanlar chet’eldiki tughqanliri bilen sözleshken, saqal qoyghan dégendek sewebler bilen tutqun qilinidiken. U yerde uninggha étiraz bildüridighan yolmu yoq. Yéqinqi istilistikilar bu orunlarda tutup turuluwatqanlarning yüz minglighan hetta bir milyondinmu oshuq bolushi mumkinlikini körsetmekte”.

Maqalide körsitilishiche, mezkur lagérlarning qurulushi üchün bérilgen höddigerlik élanliri bilen xizmetchi qobul qilish élanliri bu merkezlerning mewjutluqini ispatlaydighan eng muhim ikki ispat bolup, uningda gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénizning tetqiqatlirigha asasen töwendikiler bayan qilin’ghan: “‏-2016 Yilidin béri, hökümet shinjangdiki 73 orun’gha qurulush sélish yaki özgertip yasash heqqide qurulush höddige bérish élani chiqarghan. Gerche ularning isimliri herxil bolsimu, emma bu qurulushlarning hemmisining yaki bir qismining ‘qayta terbiye lagérliri’ ikenliki melum. Qurulush élanlirining köpinchiliride bu orunlar ‘kespiy terbiyelesh orni’ dep atalghan, emma uningda saqlinip yatqan inchike détallar bu orunlarning esli meqsitini ashkarilap bermekte. Mesilen ularda, muhapizetchiler ishxanisi, widiyoluq nazaret sistémiliri, bixeterlik sim tosaqliri, saqchi esliheliri, saqchilar yashaydighan rayon, tekshürüsh jahazliri, polat tamlar we hetta tömür orunduqlar telep qilin’ghan”.

Adriyan zénz sözide, bu orunlarning qattiq muhapizet qilinidighanliqidin qarighanda, ularning bu orunlarni “Kütülmigen méhmanlar” din qoghdash üchünla emes belki ichidikilerni éghir derijide nazaret qilish üchünlükini körüwalghili bolidighanliqini éytqan. Adriyan zénizning yuqiridiki gézit muxbirigha éytishiche, bu yil yanwarda élan qilin’ghan melum bir höddige bérish uqturushida 122 nazaret kamérasi telep qilin’ghan bolup, o orunning hemme yérining kaméra bilen qaplinishi, birmu körünmeydighan yer éship qalmasliqi kérekliki eskertilgen iken.

2017‏-Yili aprélda élan qilin’ghan yene bir élanda bolsa, qurulushi höddige bérilgen orunning “Qayta terbiyelesh orni” ikenliki éniq tilgha élin’ghan we “Bu jayda herbiy meshiq, xitay tili, qanun, milletler ittipaqliqi, dini sawat we wetenperwerlik terbiyesi bérilidu”, déyilgen.

Amérika Uyghur birleshmisi re’isi ilshat hesen ependi xitay hökümitining türlük amallar arqiliq Uyghurlarni tüptin assimilyatsiye qilish yolini tutqanliqini bildürdi.

Adiriyan zénzning eskertishiche, yuqiridiki qurulush höddige bérish élanliri bilen bir waqitta yene asasiy qatlamlarda bu atalmish “Telim-terbiye” yaki “Kespiy maharet” boyiche terbiyelesh orunlirigha ghayet zor sanda xizmetchi qobul qilish dolquni qozghalghan, emma qiziqarliqi bu élanlarda chiqirilghan xizmet türi asasen saqchi yaki yardemchi saqchi bolghan. Beziliridin hetta herbiylik we saqchiliq tarixi bolush telep qilin’ghan.

Derweqe, ötken yilidin béri Uyghur élide arqa-arqilap chiqirilghan saqchi yaki bixeterlik xadimliri qobul qilish élanliri nurghun közetküchilerning diqqitini qozghighan bolsa bundaq zor kölemlik saqchi qobul qilish élanlirining yenila üzülüp qalmighanliqi melum bolmaqta.

11‏-May küni, aqtu nahiyelik hökümet tor bétide, aqtu nahiye jama’et xewpsizlik idarisige 600 neper charlash, muhapizet qilish xadimi qobul qilish élani bérilgen. Élanda qobul qilinidighanlarning 500 nepirining ichkiri ölkilerdin, 100 nepirining Uyghur rayoni ichidin qobul qilinidighanliqi eskertilgen.

Buningdin sirt yene, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning resmiy tor bétide 28-may küni atush sheherlik hökümet yene 200 neper saqchi toluqlap qobul qilidighanliqi heqqide uqturush chiqarghan. Yuqiridiki uqturushlarning her ikkiside qobul qilinidighan saqchi xadimlarning “Wetenni, partiyeni qizghin söyidighan, siyasiy-idiye we pikirde partiye bilen birdek bolushi, milliy bölgünchilerge qet’iy qarshi bolushi” dek amillar tekitlen’gen.

“Soda chembiriki” diki maqalidin qarighanda, Uyghur élining melum bir nahiyesidiki atalmish “Kespiy maharet bilen terbiyelesh” ornigha chiqirilghan ishqa qobul qilish élanidimu qobul qilinidighanlargha eng “Az ottura mektep sewiyesige ige bolush, partiyege sadiq bolush we xitay millitidin bolush” dégen 3 xil shert qoshulghan. Adriyan zénzning qarishiche, heqiqiy bir kespi orunlargha qobul qilinidighanlargha adette eng az dégende bakalawrliq unwani sherti qoshulidighanliqini nezerde tutqanda we höddige bérilgen qurulushlarda hedidin ziyade bixeterlik tedbirliri telep qilin’ghan bolushidek amillardin qarighanda bu qurulushlarni “Yépiq terbiye lagérliri” ikenlikini jezmleshtürgili bolidiken.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski radiyomizgha qilghan sözide, Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérlirining birdinla otturigha chiqmighanliqini, uning xitay hökümitining sistémiliq bir siyasitining netijisi ikenlikini tekitlidi. U mundaq dédi:
“Menche Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérliri Uyghurlar yillardin béri uchrap kéliwatqan sistémiliq bésim siyasitining peqetla bir qismi. Uyghurlar yillardin béri xitay hökümitining siyasiy, iqtisadiy, ijtima’iy bésim we kemstilishlirige uchrap keldi. Men hazirqi bésimdiki bu shiddetlik éshishni xitay hökümitining siyasiti we shundaqla kelgüsige munasiwetlik bolghan rayonni tinchlandurush, Uyghurlarni assimilyatsiye qilish qatarliq kelgüsi pilanlirigha munasiwetlik dep qaraymen. Mesilen, xitay hökümiti Uyghurlarning öz medeniyitini cheklep, eksiche ularni xitay medeniyitini qobul qilishqa mejburlawatidu. Uyghurlarning öz ana tilini cheklidi. Mana bular hemmisi xitayning uzun muddetlik pilanlirining bir qismi. Yighip éytqanda, bügünki bu weziyet tuyuqsizla otturigha chiqqan emes”.

“Soda chembiriki” gézitimu maqaliside, Uyghurlarning birdin-bir derdining yépiq terbiye lagéri emeslikini eskertken we Uyghurlarning yillardin béri xitay hökümitining qattiq bésimigha uchrighanliqi, herqandaq yosundiki dini pa’aliyetlirining cheklen’genliki bilen bir waqitta, yuqiri téxnikiliq nazaret sistémiliri we DNA uchurlirini xitay hökümitige bérishke mejburlan’ghanliqini tilgha alghan.

irade

Amérikining Dini Erkinlikke Mes’ul Alahide Elchisi “Yépiq Terbiye Lagérliri” Üstide Toxtaldi

2018-05-29
Amérika dölet ishliri ministirliqi xelq'ara dini erkinlik doklatini élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida, amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyo dölet ishliri ministirliqining xelq'ara dini erkinlikke mes'ul alahide elchisi sem brownbekni sözge teklip qilmaqta. 2018-Yili 29-may, washin'gton.

Amérika dölet ishliri ministirliqi xelq’ara dini erkinlik doklatini élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida, amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyo dölet ishliri ministirliqining xelq’ara dini erkinlikke mes’ul alahide elchisi sem brownbekni sözge teklip qilmaqta. 2018-Yili 29-may, washin’gton.

 AP

Bügün amérika dölet ishliri ministirliqi xelq’ara dini erkinlik doklatini élan qildi. 29-May küni, etigende doklatning élan qilinish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida, Uyghurlarning éghir kishilik hoquq weziyiti we shundaqla “Yépiq terbiye lagérliri” tilgha élindi.

Bügün, yeni 29-may seyshenbe amérika dölet ishliri ministirliqi (tashqi ishlar ministirliqi) yilliq xelq’ara dini erkinlik doklatini élan qildi. Dunyadiki herqaysi döletlerning ötken bir yildiki dini erkinlik weziyiti bahalap chiqilghan bu doklatning élan qilinishi munasiwiti bilen seyshenbe küni etigen 9:00 da dölet ishliri ministirliqida axbarat élan qilish yighini échildi. Yighinda, amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyo we dölet ishliri minsitirliqining xelq’ara dini erkinlikke mes’ul alahide elchisi sem brownbek söz qildi.

Yighinning so’al-jawab qismida Uyghurlarning éghir kishilik hoquq weziyiti kün tertipke keldi. Bir muxbir amérika-xitay otturisida iqtisadqa a’it mesililer alahide muhim mesile bolup turuwatqanda xitaydiki dini erkinlik mesilisining bu uchrishishlarda tilgha élinip-élinmaydighanliqi, hetta buning bir amil qatarigha kirip-kirmeydighanliqini soridi. Buning bilen elchi sem brownbek jawab bérip mundaq dédi:
“Elwette u bir amil. Bular biz munazirilirimizning bir qismi süpitide izchil halda tonushturidighan we dawamliq otturigha qoyidighan amillar. Biz doklatimizda némilerning yüz bériwatqanliqini hemde kishini intayin parakende qilidighan ehwallarni tilgha alduq. Bolupmu bularning biri nöwette u yerdiki Uyghurlar yoluquwatqan musheqqetlerdur, hazir kishiler u dölette qayta terbiyelesh lagérlirigha solanmaqta. Biz nechche on yillar ilgirila ghayib bolghan, dep qaraydighan bu uqumlar hazir téximu mukemmel halda kéngeytilmekte. Bu doklatta diniy erkinlikning qanchilik chékin’genlikige a’it kishini qattiq parakende qilidighan nurghun misallargha orun bérildi. Mushu seweblik biz kéreklik tedbirlerning élinishi üchün bularni mezkur doklatimizgha kirgüzduq. Men u yerde yüz bériwatqan weziyet üstide, shundaqla tibetler, falun’gong muritliri we xristi’anlarning barghanséri qiyinlishiwatqan weziyiti üstide amérika hökümiti we amérika dölet mejlisidiki munasiwetlik kishiler bilen uchrishishlarda boldum. Xitay diniy erkinlik weziyiti kishini heqiqetenmu bi’aram qilidighan bir dölet. Shunga biz doklatta bu mesililerni otturigha qoyduq we hökümitimiz ichidimu bu mesilini muzakire qilduq”.

Amérika dölet ishliri ministirliqining dini erkinlik elchisi sem brownbekning yuqiridiki sözi kishilik hoquq pa’aliyetchilirining diqqitini qozghidi. Ular bu sözlerning kishige ilham béridighanliqini bildürdi. Amérika kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori soféy réchardson bügün radiyomizgha qilghan sözide uning “Qayta terbiye lagérliri”ni tilgha élishining intayin muhimliqini bildürdi. U mundaq dédi:”Menche uning rayondiki yépiq terbiye lagérlirini hemde bu lagérlar toghruluq amérika dölet mejlisidikiler bilen uchrashqanliqini yighinda otturigha qoyushi intayin muhim. Dölet ishliri ministirliqidiki yuqiri derijilik bir emeldarning xitay hökümiti yürgüzüwatqan éghir depsende siyasetlirige qarshi bir tedbir élish üchün amérika dölet mejliside özige awaz toplishi kishini tolimu ümidlendüridu. Uyghurlarning dini erkinliki xitay hökümiti teripidin qattiq bésimgha uchrawatqan bir mezgilde bu intayin muhim ehmiyetke ige dep qaraymen”.

Soféy réchardson xanim sözide yene, yéqindin buyan amérika hökümitining Uyghurlarning kishilik hoquq mesiliside éniq pozitsiye körsetkenlikini, buning eng yarqin we eng yéqinqi misalining amérikining b d t diki mu’awin bash elchisi kelliy kuréy xanimning xitay wekilining eyibleshlirini ret qilghanda qilghan sözliri ikenlikini bildürdi we amérika hökümitini Uyghurlargha yürgüzülüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikini toxtitish üchün yenimu emeliy tedbirlerni élishqa chaqirdi.

Derweqe bügünki axbarat élan qilish yighinida söz qilghan amérika dölet ishliri ministiri mayk pompéyo sözide amérikining xelq’arada dini erkinlikni algha sürüsh üchün muzakiridin köprek emeliy heriketke ötidighanliqini tekitligen idi. U sözide, dini erkinlikning amérikining qurulushi we shundaqla kélechikidiki hel qilghuch bir amil ikenlikini, amérika hökümitining dunyaning herqaysi jayliridiki herbir kishining dini erkinliktin toluq behrimen bolushi kéreklikige ishinidighanliqi we buning emelge éshishi üchün tirishchanliq körsitidighanliqini bildürdi we sözige mundaq dawam qildi:
“Men bu yerde amérika dölet ishliri ministirliqimizda 25- we 26- iyul künliri xelq’arada dini erkinlikni ilgiri sürüsh mezmun qilin’ghan ministr derijilikler yighini chaqiridighanliqimizni xushalliq bilen élan qilmaqchimen. Men bu yighinda bizge oxshash oylaydighan hökümetlerning tashqi ishlar minsitirlirini, herqaysi musteqil organlar, dini guruppilar we jem’iyetlerning wekillirige sahibxaniliq qilimen. Biz bu uchrishish arqiliq uniwérsal kishilik hoquq bolghan xelq’ara dini erkinlikni teshebbus qilish meydanimizni yenimu kücheytimiz. . . Menche bu yighin bir yéngi bashlinishqa seweb bolidu. Jümlidin bu peqetla muzakire yighini bolup qalmay, emeliy ish qilidighan bir yighin bolidu. Amérika yüz bériwatqanlargha hergiz bir tamashibin süpitide qarap olturmaydu. Eksiche amérika meydan’gha chüshüp, dini erkinliktin ibaret eng asasiy kishilik hoquqqa telpün’güchiler bilen herwaqit bir septe bolidu” dep eskertti.
Bügün, amérika dölet mejlisi teripidin élan qilin’ghan 2017‏-yilliq xelq’ara kishilik hoquq doklatining xitaygha a’it qismida Uyghurlarning mesilisi keng tilgha élin’ghan bolup, uningda xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush bahaniside, Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini qattiq basturuwatqanliqi, Uyghur oqughuchilarni diniy pa’aliyetlerdin qet’iy cheklewatqanliqi, nechche yüz minglighan Uyghurning “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérlargha qamalghanliqi, chet’ellerde diniy bilim éliwatqan nechche yüzligen Uyghur oqughuchilarning mejburiy yosunda qayturup kélinip, qolgha élin’ghanliqidek weqeler tepsiliy orun aldi.irade

Maykél Klark: “Béyjing, Lagérdiki Tutqunlarning Uyghurlargha Xas Alahidiliklirini Yoqitishini Meqset Qilidu”

2018-05-30
Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag". 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.

Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan “Gulag”. 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.

 AP

Xitayning Uyghur rayonida keng kölemlik “Terbiyelesh lagérliri” ni qurup, bir milyondek Uyghurni bu lagérlargha qamishi, uning bu lagérlarda qattiq bixeterlik tedbirlirini ornitip, tutqunlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini pütünley üzüp tashlishi xelq’araning diqqitini qozghap, xitayning meqsitige so’al qoyulup kelgen idi.

Yéqinda gérmaniyelik tetqiqatchisi adri’an zénzning élan qilghan heqqidiki doklati xitayning bu lagérlarni qurushtiki meqsitige qarita téximu jiddiy so’allarning qoyulushigha seweb boldi. Yéqinda awstraliyelik tetqiqatchi maykél klark lagérlar heqqide maqale élan qilip, xitayning bu lagérlarni qurup, Uyghurlarni keng kölemlik qamashtiki meqsitini analiz qilghan.

Maykél klarik 26‏-may küni awstraliye lowiy institutining torida élan qilin’ghan maqaliside ilgiri sürüshiche, xitayning bu lagérlarni qurushttiki meqsiti Uyghurlarning til, din, medeniyet jehetlerdiki perqi we xasliqini yoqitish, mezkur rayonning xitay bilen birpütünlishishige tosalghu, dep qaralghan amillarni élip tashlash’iken. U, “Shinjangning terbiye arqiliq özgertish lagérliri” serlewhilik maqaliside béyjingning meqsiti heqqide toxtilip, “Shinjangdiki zamaniwi lagérlar béyjingning meqsitining tutqunlarning til, din, medeniyet dégendek jehetlerdiki, musulman türkiy xelq-Uyghurlargha xas alahidiliklirini yoqitip, axirida ularni atalmish normal hayatqa qayturup kélish, bu arqiliq mezkur rayonning pütünlishishige tosalghu, dep qaralghan amillarni élip tashlashtek qilidu” déyilgen.

Uning körsitishiche, bu lagérlarning qurulushidiki meqsiti shi jinpingning 2014‏-yili Uyghur rayonini ziyaret qilghanda dégen sözi bilen birdeklikke ige iken. Maykél klark, shi jinping 2014‏-yili aprél Uyghur rayonini ziyaret qilghanda mezkur rayonidiki barliq milletlerning özini “Junggoluq”, “Jungxu’a milliti” dep tonushi we özini “Jungxu’a medeniyiti” bilen ipadilishini telep qilghanliqini bildürgen.

Xitayning bu lagérlarni yuqiriqidek meqset bilen qurghanliqida mutexessisler, kishilik hoquq we Uyghur teshkilatlirining pikir ixtilapi bolmisimu, lékin bu lagérlarni qandaq atalghu bilen ipadilesh mesiliside bezi perqler mewjut.
Gérmaniye “Tehdit astidiki xelqler jem’iyiti” ning re’isi ulrix déli’us, bu lagérlarni natsistlarning yighiwélish lagéri bilen oxshash, dep qarashqa qoshulmisimu, emma bu lagérlarni insanliqqa qarshi bir jinayet, dep qaraydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Eger siz irqiy qirghinchiliq, étnik irghinchiliq yaki insanliqqa qarshi jinayet heqqide toxtalghanda buninggha éniqlima bérish da’im müshkül bolidu. Lékin, men bu hadisini héch bolmighanda insanliqqa qarshi turush jinayiti, dep hésablaymen. Shunga, bizning ularni qoghdash mes’uliyitimiz bar. Biz xelq’ara jem’iyet bilen zor hemkarliq uyushturup, sherqiy türkistanda jazaliniwatqan bu xelqlerni qoghdishimiz kérek. Bu nahayiti müshkül bolsimu, emma biz choqum heriket qilishimiz kérek. Sherqiy türkistan’gha tinchliq saqlash qisimlirini orunlashturush ré’alliqtek körünmisimu, lékin bu éhtimalliqni oylap qoyushimzi kérek. Bu héch bolmighanda bu mesilige qarita xelq’ara jama’etning diqqitini qozghaydu”.

Amérikidiki xitay weziyet analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash muherriri xu péng ependi “Terbiyelesh lagérliri” ning meqsiti mesiliside maykél klark bilen oxshash pikirdiki xitay ziyaliylirining biri. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitayning meqsitining Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi.

Xu péng mundaq deydu: “Xitay hökümiti Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilip, ularning milliy alahidiliklirini, diniy étiqadi we medeniyitini yoqatmaqchi. Shunga, u meqsetlik her xil tedbirlerni qolliniwatidu. Mesilen, u xitaylar bilen Uyghurlarning toy qilishini teshebbus qiliwatidu. Uningdin bashqa Uyghurlarning héyt bayramlirida ularning yémek-ichmek adetlirini qesten burmilawatidu. Ular yémeydighan tamaqlarni yéyishke, ötküzüshke tégishlik bolmighan pa’aliyetlerni ötküzüshke mejburlap, ötküzüshke tégishlik pa’aliyetlerni cheklewatidu. Da’iriler Uyghurlarning din, medeniyet, örp -adetlirini qesten tosup, ularni xitaylishishqa mejburlawatidu. Mana bu uning tüp meqsetlirining biri”.

Maykél klark maqaliside, Uyghur rayonidiki lagérlar stalinning térrorluq dewridiki sowét gulaglirini we natsistlarning yighiwélish lagérlirini eslitidighanliqini eskertip, sowét gulaglirigha san chüshürüp bérilidighanliqi, natsist lagérlirining irqni asas qilidighanliqini bildürgen. Lékin, u yene bu xil tarixiy sélishturmilarning köp uchraydighanliqini, xitayning Uyghur rayonida néme üchün keng kölemlik basturush élip béridighanliqi we qandaq meqsetni emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini chüshinish üchün uning Uyghur rayonidiki siyasitining tarixigha qarash kéreklikini tekitligen.

Xu péng ependining qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlarning medeniyet, til, din we irqiy jehetlerdiki perqini tehdit dep qarap, ulargha qarshi yuqiriqidek basturushlarni élip barmaqta iken.

U mundaq deydu: “U xitayning hazirqi chégrasi ichidiki özining medeniyiti, örp-aditi, tili bar atalmish az sanliq milletlerni ularning öz aldigha örp aditi, en’enisi bolghanliqi üchünla xeterlik, bölgünchi küch, dep qarimaqta. Shunga, u ulargha özining iradisini mejburiy téngip, ularning medeniyiti, örp-aditi we tilini yoqitishqa urunup keldi. Ula rmushu nuqtidin ularni pütünley xitaylashturushqa tirishqmaqta”.

“Tehdit astidiki xelqler jem’iyiti” diki ulrix dél’i’us, lagérlar mesilisi xelq’ara jem’iyet jiddiy mu’amile qilishqa tégishlik zor mesile ikenlikini, yéqinda gérmaniye hökümitining bu mesilini otturigha qoyushini telep qilghanliqini bildürdi.
Déli’us: “Her qétim chet’el hökümetliri we ammiwi teshkilatlar Uyghur mesilisini otturigha qoysa xitay hökümet wekilliri terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini ret qilipla qalmay, Uyghur mesiliside herqandaq muzakiride bolushni ret qilip keldi. Bu heqiqeten kishini epsuslanduridighan bir ehwal. Bügün xitay tashqi ishla rministiri wang yining gérmaniyeni ziyaret qilishi munasiwiti bilen bayanat élan qilduq. Biz tashqi ishlar ministirimizni terbiyelesh lagérlirining mesilisini otturigha qoyushqa chaqirip, bu lagérlarning qobul qilinmaydighanliqi, chünki bu yerdiki mesile qanchilik kishining qeyerge solan’ghanliqi mesilisi bolupla qalmay, uning xitay qanunlirigha xilap ikenlikini jakarlishini telep qilduq” dédi.

Maykél klark “Shinjangning terbiye arqiliq özgertish lagérliri” serlewhilik maqalisining axirida, Uyghur rayonidiki lagérlar belki 20‏-esirdiki istibdat hakimiyetlerning keng kölemlik qirghinchiliq qilish derijisige yetmigen bolushi mumkinlikini eskertip, lékin tarixshunas richard paypésning “Yaman idiyeler yaman aqiwetlerni élip kélidu” dégenlikini tekitligen. Maykél klark axirida mundaq deydu: “Béyjingning shinjangdiki keng kölemlik ijtima’iy lahiyelesh herikiti her jehettin alghanda heqiqeten bir qebihlik. Lékin uning qandaq aqiwetlerge élip hazirche téxi éniq emes”.erkin

Nurbiye nurtay: “Apam Méning Téléfonumni Alghanliqi Üchünla Lagérgha Solan’ghan”

2018-05-30
Malayshiyada yashawatqan nurbiye nurtayning 60 yashliq késelchan anisi elanur aqilaxun xanim. (Waqti we orni éniq emes)

Malayshiyada yashawatqan nurbiye nurtayning 60 yashliq késelchan anisi elanur aqilaxun xanim. (Waqti we orni éniq emes)

 RFA/Gülchéhre

Inkaslar we xewerlerdin melum bolushiche, nöwette chet’ellerde muhajir bolup turuwatqan Uyghurlardin uruq-tughqanliri xitayning Uyghur élide qurghan yighiwélish lagérlirigha élip kétilmigenler az déyerlik bolup, xelq’ara jama’etning mezkur mesilige bolghan diqqitining küchiyishige egiship, radiyomizni özining a’ile ezaliri, dost-yarenlirining xitayning lagérlirigha élip kétilgenliki heqqidiki uchurlar bilen teminligüchiler barghanche köpeymekte.

Téléfon arqiliq malayshiyadin radiyomiz bilen alaqileshken nurbiye nurtay isimlik bir Uyghur qiz, 10 aydin buyan a’ilisi bilen bolghan téléfon we bashqa alaqilirining pütünley üzülgenliki, qoshna-qolum, uruq tughqanliridinmu a’ilisining ehwalining sorap bilelmigen ehwal astida, özining yéqinda bir xitay sawaqdishigha, ghuljidiki öyini özi üchün ziyaret qilip béqishini hawale qilish arqiliq, axiri ghulja nahiyeside olturushluq anisi elanur aqilaxunning da’iriler teripidin yighiwélish lagérlirining birige élip kétilgenlikini bildürdi. Nurbiye nurtay anisining bu qismitini bilgendin kéyin, yene süküt qilip turushqa taqiti qalmighanliqini bayan qildi:
Nurbiye gerche anisining xitayning ghuljida qurghan “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérining biride ikenlikini sawaqdishi we bashqa tonushlar arqiliq delilligen bolsimu, emma uning qachan élip kétilgenliki we qachan qoyup bérilidighanliqi heqqide éniq melumat alalmighan, u özi bolsa anisi bilen axirqi qétim bultur 10-ayning axirliri téléfonda sözleshken péti, alaqisi pütünley üzülüp qalghan iken.

Nurbiye anisining da’irilerning tehditlirige qarimay özi bilen téléfon alaqe qilghanliqini anisining lagérgha élip kétilishidiki birdin bir seweb bolushi mumkin dep qaraydiken. Uning éytip bérishiche, u malayshiyagha kelgen 3 yildin buyan asasliq anisi bilen köprek ehwalliship kéliwatqan bolup, bulturdin bashlap da’iriler anisini özi otturisidiki téléfon alaqisini bahane qilip köp qétim parakende qilghan hetta buningdin kéyin qizi bilen alaqe qilmasliq heqqide uninggha tehdit ishletken iken. Nurbiye anisining axirqi qétimqi téléfonda sözleshkende: “Bular qizing bilen téléfonda sözleshmeysen deydu, qizim bolghandikin ensireymende, men sözlishiwérimen, buning üchün néme qilsa qilsun. . .” dégenlirini esliginide, da’iriler jezmen apamni méning bilen sözleshkini üchün élip ketti dep azablanmaqta iken. Uning hemmidin endishe qiliwatqini anisining salametliki bolup, elanur xanim bir yilning aldida bélige söngek öskenliki seweblik normal olturup qopushi we yol yürüshi tes bolup qalghan iken.

Malayshiyadiki nurbiye nurtayning yuqirida éytqanlirigha asasen ghulja nahiyesidiki saqchixana we yighiwélish lagéridin melumat élishqa tirishqan bolsaqmu, jawab alalmiduq.

Uyghurlar diyarining herqaysi jaylirida mewjut boluwatqan türme sheklidiki yighiwélish lagérlirining ichki yüzi, mu’essese we shara’itliri yéqindin buyan bir qisim nopuzluq dunya axbarat wasitiliride pash qilinip, bu xildiki “Yighiwélish lagéri” gitlér gérmaniyesi zamanisidiki yehudiylargha qaritilghan jaza lagérlirigha oxshitilmaqta.

Bultur etiyazdin bashlap bu yighiwélish lagérlirigha solan’ghanlarning ichide, chet’eller bilen alaqisi bolghanliqi shuningdek perzenti chet’elde bolghanliqi üchünla solan’ghan minglighan Uyghur ata-anilarningmu barliqi melum. Lagérdin qutulup chiqqan bezi shahitlarning xelq’ara metbu’atlargha bergen ispatliridin, bu xildiki lagérlarning shert-shara’itining intayin nacharliqi, er-bolsun, ayal bolsun, salametlik ehwali meyli qandaq bolushidin qet’iy nezer oxshashla psixikiliq xorlashqa uchraydighanliqidek ehwallar ashkarilandi, hetta bu jayda jan üzgenlerningmu barliqi melum bolmaqta. Yéqinqi künlerde yene Uyghurlarning yene bir pexirlik diniy alimi aldul’exed mexsum hajiningmu xotende da’iriler teripidin lagérgha élip kétilip uzun ötmey ölüp ketkenliki heqqide xewer tarqaldi.

“Terbiyelesh merkezliri” namidiki lagérlarning qarangghu we qorqunchluq tereplirining ashkarilinishi, Uyghur diyaridiki a’ilisidin aylarche xewer alalmaywatqan chet’ellerdiki Uyghurlarda, zor endishe we rohiy bésim peyda qiliwatqanliqi melum. gülchéhre

Istanbuldiki 273 Yilliq Tarixqa Ige Qeshqer Jamesi Qaytidin Échildi

2018-05-29
Istanbul sheherlik hökümet teripidin rémont qilinip, qaytidin échilghan qeshqer jameside namaz ötewatqan kishiler. 2018-Yili 25-may, istanbul.

Istanbul sheherlik hökümet teripidin rémont qilinip, qaytidin échilghan qeshqer jameside namaz ötewatqan kishiler. 2018-Yili 25-may, istanbul.

 RFA/Arslan

Xitay Uyghurlarning dini erkinlikige cheklime qoyup meschit-jame we ibadet orunlirini taqawatqan bügünki künde istanbulning eyup rayonigha jaylashqan 273 yilliq tarixqa ige qeshqer jamesi istanbul sheherlik hökümet teripidin qaytidin rémont qilindi we 25-may jüme küni échilish murasimi ötküzülüp, resmiy échildi.

Istanbulning eyup rayonigha jaylashqan “Qeshqer tekkesi” namidiki bu orun bir meschit we xanqadin terkib tapqan 2000 kwadrat métirliq bir jay bolup, bu orun birqanche yildin buyan istanbul sheherlik hökümet teripidin qayta rémuntqa bérilgen idi. Bu jayning rémont qilish ishliri 4 yilda tamamlan’ghan bolup, jem’iy 3 milyon 448 ming türk lirasi chiqim qilin’ghan. Qeshqer jamesi yénida mezkur jameni qurghan merhum diniy alim abdulla ependi qeshqiri we uning shagirti qeshqiri murtaza ependilerning mazarliri bolup, bu mazarlarmu qaytidin rémont qilin’ghan.

Türkiyening meshhur mutepekkuri nejip fazil qisakörekning eyni waqitta “Qeshqer tekkesi” de ilim tehsil qilghanliqi we uning maziriningmu mushu orun’gha jaylashqanliqi melum. “Qeshqer tekkesi” ning échilish murasimida nejip fazil qisakörekning mazar béshida hem du’alar oquldi.

Qeshqer xaniqasi-tesewwup tarixining eng qimmetik shexsyetliri turghan bir orun

“Qeshqiri murtaza ependi xanqa jamesi jem’iyiti” ning re’isi ömer erdoghan ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Jameyimiz töt yérim yildin buyan taqalghan idi. Istanbul sheherlik hökümet ige chiqip bu jameni qaytidin rémunt qilip yasap berdi. Eyup rayonluq hökümetke we bu jameni rémont qilishqa ejir singdürgen ishchilarning hemmisini tebrikleymiz, köp teshekkürler bildürimiz. Bu yer tesewwup tarixining eng qimmetlik shexsiyetliri yashighan bir orun. Bu yerning eng axirqi sheyxi abdulhekim arwasi hezretliri we ustaz nejip fazil qisakürek jameni qurghan alim abdulla ependining muhim shagirtliridin idi. Bügün mesjidimiz échildi. Ustazning yéqinliri, tughqanliri we mehellidiki xelq ammisi topliship merhum üchün du’a-tilawet qilduq.”

Mezkur jamede namaz oqughan jama’et 273 yilliq tarixqa ige bu jamening qayta rémont qilinip ibadet üchün qayta échiwétilgenlikidin memnun bolghanliqini ipadileshti.

Mezkur jamade namaz oqughan nidayi sewim isimlik kishi mundaq dédi: “Bu 18-esirdin buyan mewjut bolup kelgen bir orun. Oxshash waqitta xaniqah öz alahidiliki bilen mewjut bolup kelgen bolup, eyup sultanda muhim orunlardin biri hésablinidu. Ustaz nejip fazil qisakörekning mazirining bu yerde bolushi we uning eyni dewrde merhum ustazi bilen bu yerde birlikte yashighanliqini hésablighanda bu yer ehmiyetlik bir orundur.”

Serkan doghan isimlik bir kishi qeshqiri murtaza xaniqahsi tarixi bir orun bolghanliqi üchün jamening esli halitini saqlighan halda yéngidin rémont qilin’ghanliqini tekitlep mundaq dédi: “Töt yildin buyan özimizni boshluqta hés qilduq. Bu yerni rémont qilish ishida istanbul büyük sheherlik hökümetning ige chiqishi bek yaxshi boldi. Ular ige chiqimghan bolsa bu rémont qilish ishi pütmeytti. Nejip fazil ustazni anglitishqa söz azliq qilidu, kitablargha patmaydu. Uni qebre béshida eslep du’alar qilghan bolduq. Uning rohi xosh bolsun!. . .”

Qeshqiri murtaza ependi xaniqahsi we jamening tarixi

Qeshqiri murtaza ependi xaniqahsi we jamesi eyup sultan nahiyesining merkez mehellisi, hüsam ependi kochisi bilen qaryaghdi kochisining otturigha jaylashqan bolup, eyni dewrde bu xaniqahning tunji sheyxi qeshqerlik bolghanliqi üchün qeshqiri jame dep nam bérilgen. Xaniqahning ichide jame, yeni meschit, xilwet, derwish yataqliri, pishaywandin terkib tapqan bolup, bu yer 1744-yili sherqiy türkistanliq exmet murtaza qeshqiri ependi teripidin yasalghan. Neqshibendi teriqetchiliri üchün ibadetxana sheklide qollinighan. Murtaza qeshqiri wapat bolup ketkendin kéyin, bu xaniqahgha abdulla nidayi qeshqiri dégen kishi sheyx bolup xizmet qilghan.

Qeshqer mesjidining témigha chaplan’ghan tarixi melumatlarda yézilishiche, abdulla nidayi qeshqiri hezretliri 1698-yili qeshqerde tughulghan. Ottura asiyada neqshibendi teriqitide telim élip yétiship chiqqan. Kéyin istanbulgha kélip qeshqiri murtaza ependi teripidin séilin’ghan qeshqer xaniqahsigha kélip jaylashqan we bu yerde tesewwup teriqiti boyiche sheyx bolup xizmet qilghan. U 1760-yili 9-ayning 18-küni 74 yéshida alemdin ötken we qeshqer xaniqahning yénigha depne qilin’ghan.

“Xelq’ara qérindashliq, tinchliq we exlaq jem’iyiti” ning mes’ulliridin biri tesewwup tetqiqatchisi adem topal ependi “Qeshqer tekkesi” toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Qeshqiri murtaza ependi dégende men sherqiy türkistanni ésimge alimen, emma köpinche insanlar mehmut qeshqerini isige alidu. Bashlan’ghuch mekteptin étibaren ‘türkiy tillar diwani’ ni anglighanlar bilidu. Qeshqer bügünki künde xitayning hökümranliqi astida qalghan sherqiy türkistandiki muhim bir sheher. Hazir ürümchi merkez dep qarilidu, emma qeshqer sherqiy türkistandiki chong bir islam medeniyet merkizidur. Elwette, mehmut qeshqerining yétiship chiqishimu u medeniyet merkezning tesiridin bolsa kérek.”

“Qeshqer tekkesi” murtaza ependi teripidin wexfe qilinip yasalghan bolup, besh dane yataq, bir meschit we hoylidin terkib tapqan. Bu jay 1744-yili yasilishqa bashlighan we 1745-yili pütken. Yataqlarning birside murtaza ependi özi turghan, qalghan töt yataqta uning muritliri turghan.

Bu heqte söz qilghan tesewwup pelsepisi tetqiqatchisi adem topal ependi mundaq dédi: “Murtaza qeshqiri eslide sherqiy türkistanning qeshqerdin kélip bu yerde olturaqlashqan. Uningdin bashqa yene bu yerde köpligen sherqiy türkistanliq derwishler yashighan we ibadet bilen shughullan’ghan. Bashqa rayonlardin kelgenlermu bu yerde turghan. Osmanli impiraturluqi dewride sherqiy türkistandin hejge kélidighanlar aldi bilen xelipining shehiri we ebu eyubil ensarining shehiri bolghan istanbulgha kélip bu yerdin kémige olturup erebistanning jidde shehirige hej üchün baratti.

Bu toghrida bir qanche kündin buyan türkiye metbu’atlirida keng türde xewerler tarqitilmaqta. Biz istanbuldiki qeshqer jamesi toghrisida yenimu tepsiliy melumatlargha érishish üchün dunya Uyghur qurultiyi ichki ishlar komitétining mudiri hamidxan köktürk ependi bilen söhbet élip barduq. U “Qeshqer tekkesi” ning Uyghurlarning istanbuldiki tarixtin qep qalghan birdin-bir nishani we tarixi orni ikenlikini bildürdi.arslan

Almutada “Teklimakan” Zhurnilini Tonushturush Pa’aliyiti Ötküzüldi

2018-05-28
"Teklimakan" zhurnilini tonushturush murasimida abduljan berayef söz üstide. 2018-Yil 26-may, almuta.

“Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimida abduljan berayef söz üstide. 2018-Yil 26-may, almuta.

 RFA/Oyghan

26-May küni almutadiki xelq’ara yéngi téxnologiye uniwérsitétining mejlis zalida özbékistan paytexti tashkentte yoruq körgen “Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimi bolup ötti. Murasimni “Tinchliq dunyasi” xelq’araliq qazaq ijadiy birleshmisi uyushturdi. Uninggha Uyghur ziyaliyliri, herqaysi ammiwi jem’iyetler wekilliri, sheher-yézilarning yurt-jama’etchilik aktipliri qatnashti.

Mezkur pa’aliyette échilish nutqi sözligen “Tinchliq dunyasi” xelq’araliq qazaq ijadiy birleshmisi re’isining orunbasari tursun raziyéf mezkur birleshmining qurulush tarixi heqqide toxtaldi. U birleshmining 2006-yili teshkillinip, bügünkiche 28 dölette bölümlirining qurulghanliqini, birleshme terkibide 20 bölümning herqaysining öz aldigha ish élip bériwatqanliqini otturigha qoydi. Tursun raziyéf ularning ichidiki eng chong bölüm ustazlar bölümi bolup, bu bölümning qazaqistandiki 7600 mektep bilen hemkarliqta ishleydighanliqini, 33000 mu’ellimning mezkur bölümge eza ikenlikini bildürdi. Ularning ichide Uyghur mektepliri we ustazliriningmu barliqini ilgiri sürdi. Buningdin tashqiri bu birleshmide milletler dostluqi, edebiyat, ma’arip qatarliq bölümer ishleydiken.

“Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimigha riyasetchilik qilghan milletler dostluqi bölümining bashliqi aztékin ibrahimof kéyinki charek esir mabeynida ottura asiya Uyghurliri arisidiki medeniy alaqilerning üzülüp qalghanliqini, tashkentte “Teklimakan” zhurnilining yoruq körüshi bilen ene shu alaqilerni tiklesh meqsitide uning bash muherriri abduljan berayéfning qazaqistan’gha qedem teshrip qilghanliqini bildürdi.

Deslep sözge chiqqan özbékistan jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi yénidiki aqsaqallar kéngishining re’isi, téxnika penlirining doktori abduljan berayéf sowét dewride we musteqilliqtin kéyinki yillarda özbékistan Uyghurlirining béshidin ötken weqeler, “Teklimakan” zhurnilining dunyagha kélish tarixi hem uni neshr qilishning asasiy meqsedliri üstide toxtaldi.

Murasimda sözge chiqqan péshqedem zhurnalist abdukérim turdiyarof herqandaq bir gézit yaki zhurnalning xelqning tarixini, medeniyitini, tilini, örp-adetlirini, edebiyatini terghib qilishta muhim rol oynaydighanliqini, kélechekning yashlar qolida bolsimu, emma hazir yashlarda milliylikning susliship kétip barghanliqini, shuning üchün yashlarni terbiyelesh mesilisige alahide köngül bölüsh lazimliqini bildürdi.

Jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitining bash muherriri érshat esmetof hazirqi zamanda birer gézit, zhurnal yaki kitab neshr qilishning qiyinliship ketkenlikini, Uyghur milliy metbu’atini qollaydighanlarning azlap kétiwatqanliqidin qattiq teshwishlinidighanliqini ilgiri sürdi. U yene qirghizistanda, özbékstanda milliy mektepler, metbu’at, tiyatir, oqush orunliri we bashqilar yoq bolghanliqtin, Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélish mesilisiningmu jiddiy ehwalda turuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Yazghuchi ilaxun jelilof edebiyatsiz medeniyetning bolmaydighanliqini, medeniyetning her qandaq bir milletning asasiy belgisi ikenlikini, ulugh mutepekkur yüsüp xas hajibning “Kim nurghun bérilse külke-chaqchaqqa, shu xelq aylinar nadan, axmaqqa” dégen sözlirini neqil keltürüp, xelqning diqqitini köprek oyun-tamashagha emes, belki milliy ma’aripni, edebiyatni, sen’etni hem meniwi, hem maddiy qollashqa aghdurushning muhimliqini körsetti.

“Turan dunyasi” jem’iyetlik fondining re’isi karlin mexpirof bolsa, mezkur zhurnalni jumhuriyetler ara, yeni qazaqistan, özbékistan we qirghizistan ara ortaq neshir-epkargha aylandurush teshebbusini otturigha qoydi. Mezkur yighinda sözge chiqqan bashqa ziyaliylarmu birleshmiler wekilliri, yurt-jama’etchilik aktipliri Uyghurlarning bügünki ehwali heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup, hemmisi “Teklimakan” zhurnilini her jehettin qollaydighanliqini bildürdi.

Zhurnalist abdukérim turdiyarofning pikriche, “Teklimakan” zhurnilining yoruq körüshi peqet özbékistan Uyghurliri üchünla emes, belki pütkül Uyghur jama’etchiliki üchünmu tarixiy weqe, chong xushalliq bolmaqtiken. Emma bu zhurnalning kélechikini saqlap qélish, uni tejribilik zhurnalistlar bilen teminlesh intayin murekkep mesile iken. U mundaq dédi: “Eng birinchisi – zhurnalni dawamliq saqlap qéklish üchün uninggha maddiy yardem we meblegh bolushi kérek. Uni hemmimiz qollap-quwetlep, uninggha qolimizdin kélishiche yardimimizni bérishimiz kérek. Egerde undaq bolmaydighan bolsa, zhurnalning hayati anche uzaq bolmaydu. 1918-Yili sowét hakimiyiti ornitilghanda bizning hayatimizda qanchilighan gézit-zhurnallar chiqti. Shularning nurghuni yépilip ketti. Zaman özgergendin kéyinmu qazaqistanda ‘xush keypiyat’, ‘yash ewlad’, ‘yéngi zaman’ gézitliri we köpligen zhurnallar chiqqan idi. Shularmu uzaq ömür sürelmidi. Chünki ularni qollighanlar az boldi.”

Abdukérim turdiyarof her qandaq bir gézit yaki zhurnalgha dölet teripidin maddiy yardem bolmisa, uning uzun’gha barmaydighanliqini, emma mezkur zhurnal jem’iyetlik asasta chiqqanliqtin uni yurt-jama’etchilikning qollap-quwetlishi lazimliqini ilgiri sürdi. U zhurnalning qazaqistanda tarqilishi üchün uningda qazaqistan Uyghurliri hayatiningmu yorutilishi kéreklikini, uni tarqitish yollirini oylash lazimliqini otturigha qoydi.

Zhurnalning bash muherriri abduljan berayéf özbékistan rehberlikige yéngi prézidént bolup shawket mirziyoyéfning kélishi bilen özbékistandiki barliq milliy medeniyet merkezlirining qaytidin janlan’ghan’ghanliqini, emma ularning aldida köp mesililerningmu peyda boluwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Chünki qilin’ghan ishlar az, qilinish kérek bolghan ishlar köp. Shu ishlarni emelge ashurush üchün medeniyet merkizi yénida ‘teklimakan’ zhurnilini teshkil qilduq. Bu medeniyet merkizining axbarat merkizi. Mesilen, özbékistanda yashlargha chong étibar qiliniwatidu. Bolupmu prézidént özi alahide ‘yashlar küni’ dep bir künni belgilidi. U yashlargha chong ishench qiliwatidu. Yashlarmu buni aqlash üchün heriket qiliwatidu. Shuning üchün biz yéqinda yashlar qurultiyini ötküzduq”.

Abduljan berayéf mezkur qurultayda Uyghur yashlirining memliketning tereqqiyatigha qoshuwatqan töhpisi, ularning bügünki wezipiliri qatarliq mesililerning qaralghanliqini, Uyghur meshreplirini, milliy muqamlarni, Uyghur kiyimlirini, yashlarning jem’iyettiki rolini yorutidighan doklatlar qilin’ghanliqini, bu qurultaygha qirghizistandin “Ittipaq” jem’iyitining re’isi artiq hajiyéf rehberlikidiki wekillerning qatnashqanliqini bildürdi.

Abduljan berayéf zhurnalni tonushturush murasimi heqqide mundaq dédi: “Bügünki mejlistin könglüm nahayiti yorudi. Birinchidin, roza-ramzan aylirigha qarimay yiraq-yéqindin köp kishiler kéliptu. Bu teshkil qilghuchilargha xelqning bolghan hörmitidur. Démek, öz ara bir-birige bolghan munasiwet saghlam we yaxshi. Belkim shuning sharapiti bilen ishlirimiz dawamliq ongushluq bolup qalar. . .”

Igilishimizche, özbékistanda resmiy melumatlar boyiche hazir 30 mingdin oshuq Uyghur yashaydiken. Uyghurlar asasliqi tashkent shehiri we uning etrapidiki mehellilerde olturaqlashqan iken. Buningdin tashqiri, Uyghurlar Uyghur élining qeshqer wilayiti bilen chégridash enjan wilayitide yashaydiken. Bezi melumatlargha qarighanda, ötken esirning 20- we 30-yillirida özbékistanda 600 ming etrapida Uyghur yashighan bolup, Uyghur mektepliri, Uyghur tiyatiri we téxnikomliri’i mewjut bolghan iken. Waqit ötüshi bilen ularning barliqi yépilip, Uyghurlarning mutleq köpining millet teweliki mejburiy rewishte özbék bolup yézilip ketken iken.

oyghan

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/teklimakan-zhurnal-05282018162730.html?encoding=latin

“Türk ochaqliri” Teshkilati Xitayning Uyghurlargha Yürgüzüwatqan Bésim Siyasitini Eyiblidi

2018-05-28
"Türk ochaqliri" teshkilatining polatli shöbisi re'isi ilxan dereköy ependi élan qilghan "Sherqiy türkistanliqlar özlirige sunulghan bir qolni kütmekte" namliq bayanatidin süretke élin'ghan.

“Türk ochaqliri” teshkilatining polatli shöbisi re’isi ilxan dereköy ependi élan qilghan “Sherqiy türkistanliqlar özlirige sunulghan bir qolni kütmekte” namliq bayanatidin süretke élin’ghan.

 polatliistiklal.com

Türkiyediki 100 yilliq tarixqa ige ammiwi teshkilatlardin biri bolghan “Türk ochaqliri” teshkilati bayanat élan qilip, xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan yuqiri bésimliq zulumi we irqiy siyasitini eyiblidi. “Türk ochaqliri” teshkilatining polatli shöbisi re’isi ilxan dereköy ependi 25-may küni élan qilghan bayanatida “Sherqiy türkistanliqlar özlirige sunulghan bir qolni kütmekte” dégen.

U bayanatida xitay hökümitining Uyghur diyarida élip bériwatqan bésim siyasetlirini eyiblep, türk xelqini Uyghur mesilisige köngül bölüshke chaqirghan. Ilxan dereköy ependi bayanatida 2017-yilidin tartip xitay hökümitining sherqiy türkistanning her yéride yighiwélish lagérliri qurup, bir milyondek Uyghurni bu lagérlarda tutup turuwatqanliqini, lagérlargha solan’ghan kishilerni dinini we millitini inkar qilishqa mejburlawatqanliqini tekitligen. Bayanatta yene xitayning 2008-yilidin tartip peydin-pey Uyghurlarning diniy étiqadini chekleshke bashlighanliqi, 2017-yili 7-aydin tartip Uyghurlarning diniy pa’aliyetlirining pütünley cheklen’genliki shundaqla Uyghurlargha yürgüzülüwatqan bésim siyasetlirining chékidin ashqanliqi bayan qilin’ghan.

“Türk ochaqliri” polatli shöbisining re’isi ilxan dereköy ependi bayanatini mundaq axirlashturidu: ” Xitay hökümiti Uyghur ziyaliylarni, sen’etchilikerni we jama’et erbablirini türmilerge tashlimaqta. Epsuski, bundaq bir weziyette türkiyediki chong axbarat organliri mesilige yer bermeywatidu. Nöwette sherqiy türkistandiki zulum dawamlashmaqta, sherqiy türkistanliqlar özlirige sozulidighan bir yardem qolni kütmekte”

“Türk ochaqliri” teshkilati polatli shöbisi élan qilghan mezkur bayanat türkiyediki bezi tor gézitliri we ijtima’iy taratqulardimu orun aldi. Bu heqtiki so’alimizgha jawab bergen ilxan dereköy ependi mundaq dédi: “Biz aldi bilen bu bayanatni polatli rayonidiki gézitlerde élan qilduq. Arqidin Uyghurnét tor géziti bashqa köp sandiki tor gézitliri bu bayanatni ulap basti. Nurghun kishilerdin ijabiy inkaslar keldi. ”

Ötken yili ramizan éyida türkiyediki bezi ammiwi teshkilatlar arqa-arqidin xitayni eyiblep bayanatlar élan qilghan bolup, mezkur axbarat bayanatliri gézitlerde élan qilin’ghan idi. Emma bu yil ürkiyediki axbarat wasitiliri bu mesilide sükütte turuwatidu. Buning sewebliri néme? bu heqte köz qarishini igilesh üchün enqerediki istratégiyelik chüshenchiler institutining mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bilen söhbet élip barduq. U, bu yil türkiyede ramizan we saylam keypiyatiningmu burunqigha qarighanda töwen ikenlikini, Uyghur mesilisiningmu nöwette axbarat wasitiliridin dégendek orun alalmaywatqanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi Uyghur mesilisining burunqigha oxshash küntertipke kelmeslikidiki sewebning türkiyening tashqi siyasiti, iqtisadiy ehwali we sherqiy türkistan dewasigha bolghan pozitsiyesidiki özgirishler bilen zich munasiwetlik ikenlikini eskertip ötti.

Bash shtabi istanbuldiki sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining re’isi hidayetullah oghuzxan ependi Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyitini türk jama’etchilikige tonutush we türk axbarat wasitilirining diqqitini tartish üchün bundin kéyin élip barmaqchi bolghan pa’aliyetliri toghrisida melumat berdi.

“Türk ochaqliri” teshkilati polatli shöbisining re’isi ilxan dereköy ependi teshkilatining Uyghurlar toghrisida ikki pa’aliyet uyushturghanliqini, bundin kéyinmu bu xil pa’aliyetlerni dawamlashturidighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “Bu yil sherqiy türkistan toghrisida ikki qétim doklat bérish yighini ötküzduq. Biz sherqiy türkistan mesilisini türk jama’etchilikige anglitish üchün her yili pa’aliyet élip bériwatimiz. Bundin kéyinmu dawamlashturimiz. Biz sherqiy türkistan mesilisini bilimiz, emma téximu etrapliq melumat igilesh üchün sherqiy türkistanliq oqutquchilarni teklip qilip mexsus doklatlar uyushturuwatimiz. “erkin tarim

Ate Qéni Atalaysan Qanchilik…!

 

Autori: Ablajan Laylinaman

19396891_1596011497100146_4380757288465047182_n

Wetinimge kiriwélip chiqmiding,
Yate qeni yatalaysan kqanchilik!
Bizni qirip bolalamaysan hargizmu…
Ate qeni atalaysan qanchilik!

Baylighimni- mülükimni buliding.
Sate qeni satalaysan qanchilik?!
Tilni cheklap, mektiwimni taqiding,
Taqa qeni taqalaysan qanchilik?!

Erkinligim dinlirimni chakliding.
Chekla qeni chakleleysan qanchilik?!
Ozang turup bir talaning mushügi…
Yekle bizni yekleleysen qanchilik?!

Watinimni buzup- cheqip bulghiding
Bulgha qeni bulghalaysan qanqilik?!
Yashlirimning idyisini tolghuding,
Tolgha qeni tolghalaysan qanqilik?!

Tughushini millitimning chakliding.
chakla qeni chekleleysen qanchilik?!
Toshup kalding baqalmighan balangni.
Toshu qeni toshalaysan qanchilik?!

Yalghan sözlap heliqingni aldiding.
Alda qeni aldalaysan qanchilik?!
Yalghan tüzüp siyasetni qanunni,
Goldiding san goldalaysan qanchilik?!

Tariximni özgartip Sen yoq qilding.
Özgert qéni özgertisen qanchilik?!
Kimligimni özgertishka Küch yetmes
Kuche qéni kücheleysen qanchilik?!

Igilidu heq sunmaydu heqiqet!
Yane qéni yanalaysan qanchilik?!
Bu wetenning igisi biz xojisi!!!
Tane qéni tanalaysan qanchilik?!

Tutup-solap, étip bolmay xatirjem…
Tute qéni tutalaysan qanchilik?!
Jar salisan ejdirha dap özengni…
Yute qéni yutalaysan qanchilik?!

Tuprighimgha kirwallghining hech yetmey…
Oylargiche singip kirding shunchilik.
Nime séni unchiwala qorqutqan?!
Tipirlaysan qurutlardak bunchilik!
Man dap berey zadi qandaq qorqaq bu?
Bu ziminda turalmaysen unchilik!!!

Watinimni sén türmige özgertting…
Qama qeni qamalaysan qanchilik?!
Bu ziminda turalmaysan hech uzun,
Zoray qéni zoriyisen qanchilik.

Zorawanliq kücheygenche qarshiliq,
Küchiyidu, qanunyet bu, buni bil!
Adaletning tarazisizdin qéchish yoq…
Qache qéni, qachalaysan qanchilik?!

Senmu körgen millitimning peylini…!
Toshe qéni toshalaysen qanchilik?!
Mushu millet tuqqan peqir Laylini!
Chakle qeni, chekleleysen-qanchilik!?

( Chünki Layli atighan, millitiga qalbini!)

Washington, DC

Chén pokung: “Chén Chüen’go Natsistlar Gérmaniyesidiki Géstapochilar Bashliqining Rolini Éliwatidu”

2018-03-07
Xitay analizchi pokung ependi amérika dölet mejliside "Uyghurlarning diniy erkinliki we medeniyiti iskenjige élinmaqta" témisida échilghan yighinda. 2018-Yili 26-féwral, washin'gton.

Xitay analizchi pokung ependi amérika dölet mejliside “Uyghurlarning diniy erkinliki we medeniyiti iskenjige élinmaqta” témisida échilghan yighinda. 2018-Yili 26-féwral, washin’gton.

RFA/Eziz

Bulturdin buyan barghanche yamanlishiwatqan Uyghur diyarining weziyiti xelq’ara taratqularda “Tipik saqchi döliti”, “Üsti ochuq türme” dégen süpetler bilen teswirlenmekte. Uyghurlar we xitayning nöwettiki weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan xitay analizchiliridin chén pokung ependi, Uyghur diyarini üsti ochuq jaza lagérigha aylandurghan chén chüen’goni “Natsistlar gérmaniyesidiki géstapochilarning bashliqi” gha oxshatti. Shya ming ependimu Uyghur diyarida yolgha qoyuluwatqan yuqiri bésimliq siyasetning emeliyette shi jinping bashchiliqidiki xitay merkizidin layiheliniwatqanliqini, chén chüen’goning bu siyasiy oyunning bash rolchisi ikenlikini otturigha qoydi.

Tonulghan xitay weziyet analizchiliridin amérikining nyu-york shehiridiki obzorchi chén pokung ependi yéqinda élan qilghan “Chén chüen’go yer sharidiki eng chong üsti ochuq türmini berpa qildi” serlewhilik obzor maqaliside 2016-yil 8-aydin bashlap Uyghur diyarida partkom sékrétarliq wezipisige olturghan chén chüen’goning Uyghur diyarini tipik “Saqchi döliti” ge aylandurup, yüzminglighan Uyghurlarni gélér gémaniyesi dewride yehudiylar qamalghan “Jaza lagérliri” yeni atalmish “Terbiyelesh merkezliri” ge qamawatqanliqini tekitlidi.

29244109_1659944204061375_2036231155299397047_n

Obzorchi chén pokung mundaq dédi: “Chén chüen’go rayonda ‘asmanda tor yerde qapqan’ nazaret sistémisi qurdi. U kélishi bilenla Uyghur diyaridiki saqchilarni hessilep köpeytip, yéngidin 30 mingdin artuq saqchi qobul qildi. Pütkül rayonda yéngidin qurulghan atalmish bixeterlik tekshürüsh ponkitliri 7300 ge yetküzüldi. Kocha-koylardin ahalilerning öylirigiche hemme jaygha közitish kaméraliri ornitildi. Mektep baliliridin puqralarghiche qol téléfonlar xalighanche tekshürülüp, kompyutérlargha nazaret yumtalliri ornitildi. Pütkül Uyghur diyarida doqmush-doqmushlarda saqchi qarawulxaniliri quruldi.”

Chén pokung ependi yene chén chüen’goni yéngi dewrdiki “Géstapochilar kattiwéshi” dep teswirlep, nöwette Uyghurlarning 2-dunya urushi dewride yehudiylar uchrighandek pütkül millet boyiche jazalinish qismitige uchrawatqanliqini tekitlidi.

Chén pokung mundaq deydu: “Chén chüen’goni zamanimizdiki géstapochilarning kattiwéshi dep teswirlesh mumkin. Chén chüen’go Uyghurlarni türküm-türkümlep, atalmish ‘siyasiy terbiyelesh merkezliri’, yeni türme tüsini alghan égiz tamlar qopurulup, tikenlik simlar tartilghan, nazaret chiraghliri ornitilghan qamaqxanilargha qamidi. Taratqulardin ashkarilinishiche, pütkül shinjangda texminen 5 pirsent Uyghur atalmish ‘siyasiy terbiyelesh merkezliri’ ge qamalghan. Jenubiy shinjangda tutqun qilin’ghan Uyghurlar 40 pirsentke yetküzülgen. Ularning qaraqsiz qalghan baliliri dariltamlargha, hetta xitayning sherqiy rayonliridiki dariltamlargha élip kétilgenliki ashkarilandi. Bu jaylarni natsistlar gérmaniyesi dewridiki jaza lagérlirigha yaki xitay kommunist hökümitining ilgiriki yillardiki ’emgek bilen terbiyelesh merkezliri’ ge oxshitish mumkin. Bu jaylarda Uyghurlar qattiq qiynaqlargha duch kelmekte. Hetta yéqinda ataqliq bir Uyghur ölimasining bu xil terbiyelesh merkizide ölüp ketkenliki ashkarilandi.”

Chén pokung ependi yene chén chüen’go dewride Uyghurlargha qaritilghan diniy étiqad, medeniyet, örp-adet basturushining barghanche radikallashqinini teswirlep, “Nöwette Uyghurlarning ana tilida sözlishish, Uyghur ma’aripida terbiyelinishi pütünley cheklendi. Uyghurlar medeniyet jehette xitaylashturush, assimilyatsiye qilinish qismitige uchrimaqta. Chén chü’en’go dewridiki Uyghur diyari xelq’ara taratqularda déyilgendek üsti ochuq türmige, yeni pütkül yer sharidiki eng chong üsti ochuq türmige aylanduruldi” dédi.

Nyu-york sheher uniwérsitétning siyasiy penler proféssori, doktor shya ming ependining qarishiche, chén chüen’goning nöwette Uyghur diyarida bu xil chékidin ashqan radikal basturush siyasitini yürgüzüp, Uyghur diyarini “Üsti ochuq türme” ge aylandurushigha yenila xitay kommunist hökümiti we bu hökümetning bashliqi shi jinpingning “Menggülük padishah” bolush chüshini emelge ashurush arzusi seweb bolghan déyish mumkin.

22552762_10214600203224435_6347107039811566389_n

Shya ming mundaq dédi: “Chén chüen’go hazir shinjangda nazaretni kücheytip, hemme jayni saqchilar qaplighan wehimilik weziyetni barliqqa keltürdi. Uyghurlar hazir 2-dunya urushi mezgilide yehudiylar qamalghan ‘jaza lagérliri’ tüsidiki atalmish ‘terbiyelesh merkezliri’ de jazaliniwatidu. Shunga xelq’arada Uyghur diyari ‘üsti ochuq türme’ dep teripliniwatidu. Méningche, chén chüen’go emeliyette nöwette menggülük padishah bolush chüshini emelge ashurup, xitayda hakimmutleqliq siyaset yürgüzüsh arqiliq xitay kommunist hakimiyitini saqlap qélishqa urunuwatqan diktator hökümran shi jinpingning siyasitini sadiqliq bilen ijra qilghuchi bir ghalcha, xalas. Chén chüen’goning Uyghurlargha qarita bu xil chékidin ashqan radikal basturush élip bérishigha yenila xitay kommunist hökümitining siyasiti seweb bolmaqta.”

Shya ming ependi yene Uyghurlargha qaritilghan bu xil basturush siyasitining pütkül xitay dölitige kéngiyish éhtimaligha bolghan endishisini ipadilidi.

Shya ming ependining qarishiche, nöwette Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan “Asmanda tor, yerde qapqan” sheklidiki pütkül xelqini nazaret astigha élish, kishilik erkinlik pütünley cheklen’gen weziyet pütkül xitay dölitige kéngiyiwatqan bolup, eger Uyghurlargha qaritilghan radikal basturush pütkül xitay dölitige kéngeyse u halda pütkül xitay döliti heqiqiy ismi-jismigha layiq “Üsti ochuq türme” ge aylinidiken.méhriban

UyghurIlidiki “Yéngi Gulag” Témisi Xelq’arada Zor Ghulghula Qozghimaqta

UyghurIlidiki “Yéngi Gulag” Témisi Xelq’arada Zor Ghulghula Qozghimaqta (1)

2018-05-21
Amérikidiki Uyghur adwokat nuri türkelning "Yéngi gulag" témisida "Döletlik baha" zhurnilining aliy muherriri jéy nordlin'gér ötküzgen söhbitidin körünüsh. 2018-Yili 15-may.

Amérikidiki Uyghur adwokat nuri türkelning “Yéngi gulag” témisida “Döletlik baha” zhurnilining aliy muherriri jéy nordlin’gér ötküzgen söhbitidin körünüsh. 2018-Yili 15-may.

 ricochet.com

Ötken birnechche yilda Uyghurlar diyarida ijra bolushqa bashlighan siyasiy basturushlarning merkezlik halda Uyghurlarning milliy kimliki, medeniyiti, diniy étiqadi qatarliqlarni nishan qiliwatqanliqi melum. 2018-Yilining bashliridin tartip bu xildiki siyasiy basturushlarning asasiy shekli herqaysi jaylardiki “Terbiyelesh merkizi” namida mewjut boluwatqan yighiwélish lagérlirida ghayet zor sandiki Uyghurlarning qamilishida eks étishke bashlidi. Shuning bilen birge dunyadiki dangliq gézit-zhurnallardin bolghan “Wal strét zhurnili”, “Nyo york waqti”, “Washin’gton pochtisi”, “Muhapizetchi”, “Télégraf”, CNN, roytérs qatarliqlarning hemmiside bu xil yighiwélish lagérliri hemde uninggha qamalghan Uyghurlarning qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqi, bu xil lagérlarning bundin kéyin qaysi yönülüshke méngish mümkinliki qatarliqlar heqqide köplep melumatlar yer aldi.

Yéqinda amérikidiki “Döletlik baha” zhurnilining aliy muherriri jey nordlin’gér amérikidiki dangliq söhbet supiliridin “Rikoshey munbiri”da 15-may küni mexsus mushu témini merkez qilghan halda amérikidiki aktip siyasiy pa’aliyetchi, adwokat nuri türkel bilen söhbetleshti. Jey nordlin’gér özining yéqinda élan qilghan mushu heqtiki mexsus maqali’isida Uyghurlar diyarida köplep qurulghan “Terbiyelesh merkezliri”ni sabiq sowét ittipaqida 1930-yillardin bashlap ewj alghan “Gulag” namidiki siyasiy lagérlargha oxshatqan idi.

Bu qétimqi söhbette jey nordlin’gér aldi bilen Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning ghayet zor derijide yamanliship kétiwatqanliqining bir ipadisi “Gulag” sheklidiki terbileyesh merkezlirining shiddet bilen köpiyiwatqanliqi, nöwette bu “Gulag”lardin zor kölemlik bir qirghinchiliqning hidliri güpüldep purawatqan bolsimu, dunyaning bu ishqa téxiche sel qarap kéliwatqanliqini, shunga bu mesile heqqide tepsiliy bir söhbet ötküzüsh üchün bügünki pa’aliyetning teshkillen’genlikini bayan qilip ötti.

Bu qétimqi söhbetning sahibxaniliqini üstige alghan jey nordlin’gér shuningdin kéyin Uyghurlar heqqide qisqiche chüshenche bérip ularning özliri “Sherqiy türkistan” dep atap kéliwatqan wetinide uzun yillardin buyan xitay hökümitining basturush we zulum obyékti bolup kelgenlikini bayan qilip ötti.

Shuningdin kéyin söz alghan nuri türkel nöwette Uyghurlar diyaridiki zulumning adettikiche haldin halqip ketkenlikini, jümlidin xitay hökümitining Uyghurlarni basturushqa sozulghan qollirining chet’ellergiche uzirawatqanliqini, shu sewebtin chet’ellerdiki Uyghurlarning hazir “Otning ichide köygendin téshida köygen yaman” dégendek weziyette ikenlikini bayan qilish bilen söhbetni bashlidi.

Shuningdin kéyin jey nordlin’gér söz élip, birmidiki rohin’ga musulmanliri duch kelgen bir étnik türkümni qiriwétish herikitini bérma hökümitining “Bir qisim qoralliqlarni yoqitish herikiti” dep chüshendürginidek bu xildiki ehwalni nöwettiki Uyghurlargha qandaq tetbiqlashqa bolidighanliqini soridi.

Nuri türkel bu mesile heqqide chüshenche bérip, Uyghurlarning lughitide “Térrorluq” dégen sözningmu mewjut emeslikini, xitay hökümitining ötken ottuz-qiriq yildin buyan xelq’aradiki weziyetning özgirishige asasen “Yerlik milletchi”, “Islam esebiyli’ik”, “Térrorchi” dégendek namlarni ijat qilip, özlirining Uyghurlarni basturush herikitini xelq’aragha perdazlap körsitish wasitisi qiliwalghanliqini, qismen Uyghurlarning zorluq küch arqiliq qelbidiki ghezepni ipadileshlirige qarapla Uyghurlarning qarshiliqini “Térrorluq” dep eyibleshning qilche asasi yoqluqini bayan qildi.

Jey nordlin’gér Uyghurlar diyarida ötken yildin buyan birdinla yamanliship ketken siyasiy weziyetning bu jaygha yéngidin partiye sékrétari bolup kelgen chén chu’en’go bilen zich baghlinishliq ikenlikini, netijide hazir bir milyondin artuqraq Uyghurning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi, chén chu’en’goning bolsa natsistlar gérmaniyesi zamanisida “Gawlaytér” dep atalghan natsistlar partiyesining rayonluq sékrétarlirigha neqeder oxshaydighanliqini tekitlidi.

Nuri bu heqtiki ehwallarni testiqlighach Uyghurlarning 1950-yillardin tartipla xitay bingtu’eni, kompartiye komitéti we “Qorchaq Uyghurlar”din teshkil tapqan “Aptonom rayonluq hökümet” qatarliq üch qat hökümranliq astida yashap kéliwatqanliqini, emdilikte bolsa ashu “Qorchaq” orundiki Uyghurlarghimu türlük siyasiy bednamlarning artilip, “Terbiyelesh merkezliri”ge élip kétiliwatqanliqini bayan qildi. Shuningdek nöwette bu xildiki tutqunning köplükidin ghayet zor qorqunch tuyghusining hemmila jaygha yéyilghanliqini, shu sewebtin héchkimmu özining qachan bu lagérlargha baridighanliqini bilelmes bolup qalghanliqini, bu jaylargha barghan Uyghurlarning ayighi chiqmas “Idiye özgertish” herikitining qaynimigha gherq bolidighanliqini bildürdi.

Nuri turkel buninggha ulapla bu xildiki yighiwélish lagérlirigha minglighan, onminglighan Uyghurlarning qamalghanliqi melum bolsimu, ujaylardin chiqalighan Uyghurlarning yoq déyerlik ikenliki, xitay hökümitining xewerlerni qattiq kontrol qilishi, hetta bu xil lagérlarning mewjutluqini inkar qilishi seweblik bu lagérlarning ichki qismidiki köpligen ehwallarning yenila tashqi dunyagha namelum halda turuwatqanliqini körsetti.

Nuri turkel Uyghurlar diyaridiki “Yighiwélish lagérliri “heqqide söz bolghanda xitay hökümitining néme üchün mushu xildiki eslihelerge bu qeder zor küch serp qilishigha yoshurun’ghan ichki we tashqi seweblerni diqqettin saqit qilishqa bolmaydighanliqini, bolupmu Uyghurlar diyaridek xitay zéminining altidin birini teshkil qilidighan hemde xitayning nöwettiki “Bir belwagh bir yol qurulushi”ning utuqluq bolush-bolmasliqigha zor derijide tesir körsiteleydighan bu zéminning xitayning zor kölemlik nopus köchürüsh layihesi üchünmu “Muqim” bolushi zörür ikenlikini, yene kélip nöwette ijra boluwatqan assmilatsiye siyasiti üchünmu bu xildiki lagérlarning muhim rol oynawatqanliqini, Uyghur milliy kimlikining mewjutluqi xitaylarning neziride kelgüsidiki siyasiy malimanning piltisi, dep qariliwatqanliqini körsetti.

Nuri türkel bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda “Döletlik baha”gha oxshash nopuzluq axbarat organlirining Uyghurlar mesilisi üchün mushundaq zor hejimlik söhbetlerni teshkillishining Uyghurlar mesilisining xelq’arada bilinishige zor ehmiyetke ige bolidighanliqini bildürdi.

Bu qétimqi söhbetning dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun. eziz

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/yengi-gulag-05212018160731.html?encoding=latin

 

 

UyghurIlidiki “Yéngi Gulag” Témisi Xelq’arada Zor Ghulghula Qozghimaqta

(2)

2018-05-23
Lopnur nahiyesidiki "Yépiq terbiyelesh merkez" ini yuqiridin kelgen emeldar közdin kechürmekte.

Lopnur nahiyesidiki “Yépiq terbiyelesh merkez” ini yuqiridin kelgen emeldar közdin kechürmekte.

 yuli.gov

Ötken birnechche yilda Uyghurlar diyarida ijra bolushqa bashlighan siyasiy basturushlarning 2018-yilining bashlinishigha egiship téximu qabahetlik tüs éliwatqanliqi xelq’aradiki axbarat wasitiliride barghanséri da’imliq qiziq témilardin bolup qéliwatqanliqi melum. Bolupmu bu jehettiki basturush herikitide asasiy wasite boluwatqan “Terbiyelesh merkizi” namidiki idiye özgertish orunlirining ichki qismidiki bir qisim ehwallarning ashkara bolushigha egiship gherb dunyasidiki bir qisim nopuzluq gézit-zhurnallarda bu orunlarni “Yighiwélish lagéri” dep atash, shuningdek 2-dunya urushi mezgilidiki natsistlar gérmaniyesining irqiy qirghinchiliq pa’aliyetlirige sélishturush hadisisi otturigha chiqishqa bashlidi.

Uyghurlar diyardiki ene shu xil weziyet heqqide chet’elliklerni téximu tepsiliy xewerdar qilish meqsitide amérikidiki nopuzluq gézit-zhurnallardin biri bolghan “Döletlik baha” gézitining aliy muherriri jey nordlin’gér ötken hepte amérikidiki aktip siyasiy pa’aliyetchi, adwokat nuri türkel bilen mexsus tor söhbiti ötküzgen idi.

Shu qétimliq söhbetning dawamida jey nöwettiki éghir siyasiy weziyetning Uyghurlar diyaridiki Uyghur nopusigha omumi jehettin qandaq qabahet tuyghusi bériwatqanliqini soridi. Nuri türkel bu heqte toxtilip, nöwette Uyghurlar diyaridiki kishilerning ehwalini “Pichaq söngekke yetken” dep teswirleshke bolidighanliqini, Uyghurlarning mangghan-turghinining hemmisi nazaret astida bolghachqa ularni “Üsti ochuq türme” muhitida yashimaqta, déyishke bolidighanliqini, bu halning heqiqetenmu “Orwél”che tüs alghan bir qabahetlik jem’iyetni shekillendürgenlikini bildürdi.

Nuriy türkel shu qatarda nöwette bu xil yighiwélish lagérlirigha solan’ghan kishilerning sani alliqachan bir milyondin éship ketkenlikini, shunga nöwette Uyghurlar diyarida bu xil keng kölemlik tutqunning ziyankeshlikige uchrimighan birmu a’ilini tapqili bolmaydighanliqini, yene kélip nöwette mexsus yash we ottura yash erlerning nishanliq halda tutqun obyékti boluwatqanliqini, buning bilen birdinla qaranchuqsiz qéliwatqan balilarning hökümet bashqurushidiki dariltamlargha yaki xitay ölkilirige ewetiliwatqanliqini, buning ochuq-ashkara “Ijtima’iy qayta qurush” sheklini éliwatqanliqini bayan qildi.

Ariliqta jey nordlin’gér nöwette mezkur yighiwélish lagérlirigha qamalghan kishilerning zor kölemlik qirghinchiliqqa duch kélish éhtimali heqqide uning qandaq oylaydighanliqini sorighanda nuri türkel nöwette melum boluwatqan “Asta sür’etlik öltürüsh shekli”diki ehwallargha birleshtürgen halda xitay da’irilirining “Tüp yiltizidin yoq qilish lazim”, “Pak-pakiz qurutuwétish lazim” dégendek qebih ibarilerni ishlitishi shundaq bir éhtimalliqni algha süridighanliqini bildürdi.

Jey nordlin’gér shuningdin kéyin Uyghurlar bir millet süpitide mushundaq bir zor krizisqa duch kéliwatqan mezgilde amérikidiki alaqidar hökümet organliridin Uyghurlar üchün némilerni telep qilidighanliqini soridi. Nuri türkel bu mesile heqqide amérika siyasiy sehnisidiki marko rubiyu, kristofér simit qatarliq shexslerning Uyghurlar heqqidiki ochuq xetliri üchün Uyghurlarning minnetdar ikenlikini, emma shuning bilen birge amérika hökümitining ashkara sorunlarda ashkara bayanat élan qilishini, shuning bilen birge amérika metbu’atlirida Uyghurlar heqqidiki melumatlargha téximu köplep orun bérilishni telep qilidighanliqini, shuning bilen birge amérika hökümitining ilgiriki “Soghuq urush” mezgilidikige oxshash yawropadiki memliketler bilen bu mesilide hemkarliq ornitishi lazimliqini bildürdi.

Nuri türkel sözining axirida natsist gérmaniyesining yehudiylarni zor kölemlik qirip tashlishidek tarixiy tragédiyening xuddi mushu yosunda bashlan’ghanliqini, shu waqittimu kishilerning millet türkümi we diniy étiqadigha asasen lagérlargha qamalghanliqini, buning nöwettiki dunya üchün bir jiddiy hadise, dep qarilishi lazimliqini tekitlidi.

Ayrim ziyaritimizni qobul qilghan nuri türkel nöwette herqaysi jaylarda muhajirette yashawatqan Uyghurlarning bu jehette qilalaydighan ishliri toghriliq söz qilip, Uyghur muhajirlirining özliri turushluq döletning hökümetlirige Uyghurlarning ehwali heqqide muraji’et qilishi lazimliqini tekitlidi.

Melum bolushiche, nöwette bu xildiki tor söhbetliri Uyghurlar diyarining ehwalini chet’elliklerge bildürüshte bekmu ehmiyetlik bolup, amérikidiki eng dangliq radiyo istansiliridin bolghan “Döletlik xelq radi’osi”mu 22-may küni birleshme agéntliqning muxbiri gérriy shi bilen mexsus Uyghurlar heqqide tor söhbiti ötküzgen.eziz

Amérika Dölet Mejlisi Guwahliq Yighini: “Shinjang Xitayning Pen-Téxnika Tejribixanisigha Aylinip Qaldi”

2018-05-23
Amérika dölet mejliside ötküzülgen "Sün'iy eqil we uning kishilik hoquqqa élip kelgen aqiwiti" namliq guwahliq bérish yighinida awam palata ezasi, tom lantos kishilik hoquq komitétining qosh re'islirining biri randi xulgrén ependi riyasetchilik qilmaqta. 2018-Yili 22-may, washin'gton.

Amérika dölet mejliside ötküzülgen “Sün’iy eqil we uning kishilik hoquqqa élip kelgen aqiwiti” namliq guwahliq bérish yighinida awam palata ezasi, tom lantos kishilik hoquq komitétining qosh re’islirining biri randi xulgrén ependi riyasetchilik qilmaqta. 2018-Yili 22-may, washin’gton.

 humanrightscommission.house.gov

Amérika dölet mejlisi awam palatasining bir kishilik hoquq komitéti seyshenbe küni guwahliq bérish yighini chaqirip, sün’iy eqil téxnikisi xitay hökümiti Uyghurlargha qarshi ishletkendek xata ishlargha ishlitilse, uning insanlargha qanchilik selbiy aqiwetlerni élip kélidighanliqini otturigha qoydi. Yighinda yene Uyghur aptonom rayoni buning tipik misali ikenliki, xitayning mezkur rayonda sün’iy eqil téxnikisini qollinip, ijtima’iy kontrolluqni yolgha qoyuwatqanliqi, buning bashqa döletlerge kéngiyishining qandaq aldini élish mesilisi muzakire qilindi.

“Sün’iy eqil we uning kishilik hoquqqa élip kelgen aqiwiti” namidiki mezkur guwahliq bérish yighini amérika awam palatasi tom lantos kishilik hoquq komitétining sahibxaniliqida chaqirilghan bolup, awam palata ezasi, tom lantos kishilik hoquq komitétining qosh re’islirining biri – randi xulgrénning riyasetchilikide ötküzüldi.

Randi xulgrén yighinning échilishida sözligen sözide, sün’iy eqil téxnikisining insan hayatini qoghdash, mulazimet tennerxini azaytish, kishilik hoquqni qoghdashni asanlashturushqa paydiliq bolushtek ewzelliklerge ige bolsimu, lékin xitayning bu téxnikini suyi’istémal qilip, Uyghurlargha qarshi ishlitiwatqanliqini tenqid qildi.

U mundaq deydu: “Men yéqinda yawropa parlaméntining kishilik hoquq shöbe komitétida sözligen sözümde xitayda sün’iy eqil yumtali we yüz tonush yumtallirini öz ichige alghan teqiblesh téxnikisining keng kölemlik orunlashturulup, Uyghurlargha qarshi qolliniwatqanliqigha da’ir nurghun xewerlerning barliqini körsitip öttüm. Xitay hökümiti shinjangdiki Uyghurlargha qarshi turush taktikisida ularni ötkür téxnikini sinaydighan sinaq ornida qollinishtek orwélche yol tutup keldi. Téxnologiyeni xata ishqa ishlitishtek bu qilmishning xitaydin bashqa döletlerge tarqilish mumkinchiliki mewjut.”

Randi xulgrén 17‏-may küni tom lantos kishilik hoquq komitétining yene bir re’isi, awam palata ezasi jéymis mikgowérin bilen yawropa parlaménti kishilik hoquq komitétigha guwahliq bergen. U guwahliq sözide xitayning sün’iy eqil téxnikisini Uyghurlargha qarshi qolliniwatqanliqini tekitligen idi.

Seyshenbe kündiki yighinda yéngi amérika bixeterlik merkizining aliy derijilik tetqiqatchisi pa’ul shar guwahliq bérip, istibdat döletlerning qolidiki sün’iy eqil téxnikisining kishilik hoquqqa nahayiti zor tesir körsitidighanliqi, buning küchini en’gliyelik yazghuchi orwélning tesewwur qilip baqmighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Istibdat döletler öz xelqining ehwaligha da’ir ghayet zor sanliq melumatlargha érishelise, bu sanliq melumatni döletning kontrolluqini kücheytishke ishlitishi mumkin. Aptomatik yüz tonush téxnikisi bixeterlik kamérasi bilen birleshtürülse, bu orwélning “1984” namliq romanidikidek chong sheherlerdiki kéche-kündüz nazaret qilish mumkinchilikini ishqa ashuridu. Eger sün’iy eqil kompyutér yaki eqliy téléfon arqiliq toplan’ghan sanliq melumatlar bilen birleshtürülse, bu orwélmu tesewwur qilip baqmighan derijide bir kishining mijez xaraktéri, alaqisi, qiziqishi, arzu-isteklirini omumyüzlük nazaret qilish qoralgha aylinidu”.

Pa’ul shar guwahliq sözide yene insanlarning digital dewride yashawatqanliqi, uning digital, yeni reqemlik pa’aliyetlirining hemmisi sanliq melumat ambirida saqlinidighanliqini bildürüp, eger kishiler bu sanliq melumat ambirigha érishelise, bashqilarning kechmishini igilepla qalmay, uning kelgüside néme ish qilidighanliqini perez qilalaydighanliqini bildürdi.

U: “Insanlar eqliy téléfon, jughrapiyelik orun, tor axturush we izdesh tarixiy, torda mal sétiwélish, alaqe, ijtima’iy taratqulargha kirish, élxet, tékist yollash, téléfon alaqisi we shuninggha oxshash sanliq melumatlar jughlan’ghan bir digital dewrde yashimaqta. Herqandaq biri bu sanliq melumatlargha érishelise, u kishilerning kechmishini igilepla qalmay, uning kelgüside néme qilidighanliqinimu perez qilalaydu. Shunga, sün’iy eqil bolmay turup, bu qeder zor kölemdiki sanliq melumatlarni bir terep qilish mumkinchilik yoq” dep körsetti. Uning körsitishiche, kim dunyaning sün’iy eqil téxnikisida yétekchilik orunni igilise, shu özining qimmet qarishini bu téxnikigha singdüridiken. Pa’ul shar, “Shunga, amérikining sün’iy eqil téxnikisida yétekchilik orunda turushi intayin zörürlüki” ni bildürdi.

Yighinda awam palata ezasi randi xulgrén yighinda yene gheyriy hökümet éléméntlirining sün’iy eqil téxnikisidin paydilinip kétishidin endishe qilidighanliqi, ularning hökümetler bilen hemkarliship kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilish éhtimali barliqini bildürdi.

Randi xulgrén mundaq deydu: “Ijtima’iy taratqu we intérnétni suyi’istémal qilip, keng kölemlik uchur toplash we bu uchurlar asasida hadisilerni heyran qalarliq derijide toghra mölcherleshke da’ir yéqinqi xewerler shexsiy mexpiyetlik mesilisidiki endishilerni qozghidi. Yuqiriqi suyi’istémalgha da’ir bezi hadisiler sün’iy eqil téxnikisigha chétilidu. Oxshashla bu téxnika yene istibdat döletlerning öktichilerni yoqitishi yaki kishilik hoquq qoghdighuchilirini teqib qilish we ulargha parakendichilik sélish üchün ishlitilishi mumkin. Eger sün’iy eqil téxnikisidin ibaret bu alwasti kontroldin chiqip ketse, hökümetler bilen hemkarlishiwatqan biresmiy hökümet éléméntlirining kishilik hoquqqa mislisiz xilapliq qilishigha mislisiz imkaniyet yaritip béridu”.

Yighinda awam palata ezasi jéymis mikgowérn, xitayning sün’iy eqil téxnikisini Uyghurlargha qarshi ishlitiwatqanliqidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürgen. U bu qétimqi guwahliq bérish yighinigha özi shexsen qatnashmighan bolsimu, u özining bu mesilidiki endishisini yighin’gha yazma nutuq yollap, otturigha qoydi. U: “Biz sün’iy eqil téxnikisining kishilerni kontrol qilishqa ishlitiliwatqanliqini körüwatimiz. Xitay özining bu téxnologiyeni ishlitish iqtidarini dawamliq östürüp, shinjangdiki Uyghurlarni kontrol qilishqa ishlitip keldi. Tashqiridiki Uyghurlar xitayning ichidiki uruq-tughqanlirining jazalinishidin ensirep, ular bilen bolghan alaqisini üzüp tashlidi” dep tekitligen.

22‏-Maydiki guwahliq bérish yighini xitay hökümitining Uyghur rayonida sün’iy eqil téxnikisini qollinip, Uyghur jem’iyitining barliq sahelirini kontrol qiliwatqanliqi, yüz tonush apparati, ijtima’iy krédit sistémisi, tor we téléfonlarni nazaret qilish, barmaq izi, d n a, awaz ewrishkilirini yighish qatarliqlar arqiliq kishilerni teqib qiliwatqanliqi, uning yene yighiwélish lagérlirini qurup, az dégende bir milyon Uyghurni bu lagérlarda tutup turuwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan, bu qilmishlar xelq’ara jama’etning diqqitini qozghawatqan mezgilde chaqirildi.erkin

Toqquzaq We Yéngisheherdiki Bir Qisim Yighiwélish Lagérining Orunliri Éniqlandi

2018-05-24
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Twittér uchurida qeshqerning toqquzaq we yéngi sheher nahiyesidiki 3 yighiwélish lagérining orni körsitip bérildi.

Shöhret

Xitay da’iriliri Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining mewjutluqini inkar qilip turuwatqan bir mezgilde, musteqil közetküchiler, xitay torlirida saqlinip qalghan uchurlargha asasen bir qisim lagérlarning orini tépip chiqti. Kanadaliq yash közetküchi jang shawning eng yéqinqi twittér uchurida qeshqerning toqquzaq we yéngi sheher nahiyesidiki 3 yighiwélish lagérining orni körsitip bérildi. Muxbirimizning ilgiriki éniqlishi dawamida toqquzaqning bulaqsu we zemin yéziliridin lagérgha ekitilgenlerning eng köplüki aydinglashqan idi.

Kanadaliq musteqil yash közetküchi jang shaw teripidin twittérda ashkarilan’ghan eng yéqinqi uchurdin melum bolushiche, toqquzaqtiki yighiwélish lagérliridin biri toqquzaq bazar ichidiki ishlemchi kochisigha sélin’ghan, lagérning orni ishlemchi kochisidiki yéngi qamaqxanining arqisigha toghra kelgen. Bu lagérning qachan tesis qilin’ghanliqi melum emes, emma xitayche “Shinjang iqtisad géziti” de bultur 26- aprél chiqqan bir qurulush höddigerlik élanida bu lagérning kéngeytilidighanliqi, kölimi eslidiki 26 ming 855 kwadrat métirdin 35 ming kwadrat métirgha chiqirilidighanliqi bayan qilin’ghan. Qurulushning qanuni wekili toqquzaq nahiyelik edliye idarisi bolghan. Qurulush höddigerlik élani shinjang qurulush türlirini bashqurush we meslihet bérish shirkiti teripidin bazargha sélin’ghan.

Közetküchi jang shawning sün’iy hemrah xeritisidin közitishiche, bu qurulush bultur may éyining béshida bashlan’ghan, noyabirning axiri tamamlan’ghan. Höddigerlik élanidin melum bolushiche, bu qurulushqa da’iriler “Toqquzaq nahiyelik qanun-tüzüm bilen terbiyelep özgertish mektipi” dep nam bergen.

Közetküchi jang shawning yene éniqlap chiqishiche, toqquzaq nahiyesi bu yil 6-mart küni “Saghlamliq merkizi” namidiki yene bir qurulushning höddigerlik élanini bergen. Élanda gerche buning bir yighiwélish lagéri ikenliki ochuq déyilmigen bolsimu, élan toqquzaq nahiyelik kespiy téxnika terbiyelesh merkezlirini bashqurush idarisi teripidin chiqirilghan. Élanda qurulushning orni ishlemchi kochisidiki terbiyelesh merkizi bilen yéngi qamaqxana arisida körsitilgen.

Ilgiri toqquzaqtin ehwal igiligen waqtimizda, toqquzaqning bulaqsu yézisidinla 3214 kishining türme we lagérda ikenliki, bulaqsu yéziliq edliye xadimliri teripidin ashkarilan’ghan. Eyni chaghda xadimlar, bulaqsudin her heptisi 50 din artuq kishining lagérlargha yolliniwatqanliqini pash qilghan bolsimu, emma ornini dep bérilmigen idi.

Közetküchi jang shawning bu qétimqi twittér uchuridin yene melum bolushiche, qeshqer yéngi sheher nahiyesidiki yighiwélish lagérliridin biri barin yézisining13 ‏- kentige yeni araqéchichi kentige tesis qilin’ghan. Bu qurulushning höddigerlik élani bultur 21-iyun chiqirilghan. Élan qeshqer wilayetlik qurulush idarisining tor békitide élan qilin’ghan. Sün’iy hemrah xeritisidin ayan bolushiche, qurulush taki bu yil féwralgha qeder bashlanmighan. Bu yil aprélning axiri qurulushning köp qismi tamamlan’ghan. Bu lagérgha adem yighishning bashlan’ghan yaki bashlanmighanliqi hazirche melum emes.

Biz ötken aylarda qeshqer sheher chasa amanliq mudirini ziyaret qilghan waqtimizda, u qeshqer shehiridiki yighiwélish lagérliri, wilayet boyiche lagérgha eng köp adem toplan’ghan yéza bazarlar heqqide melumat bergen, emma yéngisheherdiki lagérlar heqqide melumat bek köp bérelmigen idi.

Yuqirida qeshqerning toqquzaq we yéngi sheher nahiyesidiki 3 yighiwélish lagérining ornining éniqlan’ghanliqi heqqide melumat berduq.shöhret hoshur

Jérriy shi:”Xitaydiki ‘Terbiyelesh Merkezliri’ de Zadi Némiler Boluwatidu?”

2018-05-24
Qazaqistan puqrasi ömürbek éli ürümchidiki "Yépiq terbiyelesh merkizi" de xitay saqchiliri teripidin türlük qiynashlargha uchrighanliqini muxbirgha sözlewétip köz yéshi qilmaqta. 2018-Yili 29-mart, almuta.

Qazaqistan puqrasi ömürbek éli ürümchidiki “Yépiq terbiyelesh merkizi” de xitay saqchiliri teripidin türlük qiynashlargha uchrighanliqini muxbirgha sözlewétip köz yéshi qilmaqta. 2018-Yili 29-mart, almuta.

 AP Photo/Ng Han Guan

“Terbiyelesh merkizi” namida Uyghurlar diyarining herqaysi jaylirida mewjut boluwatqan türme sheklidiki mu’esseselerning yéqindin buyan gherb dunyasidiki bir qisim nopuzluq axbarat wasitiliride “Yighiwélish lagéri” dep atilishi hemde gitlér gérmaniyesi zamanisidiki jaza lagérlirigha oxshitilishi sewebidin barghanséri köp kishilerning bu témigha qiziqiwatqanliqi melum. Halbuki xitay hökümitining uchur menbesini qattiq qamal qilishi hemde bu xil “Terbiyelesh merkezliri” din yénip chiqqan kishilerning tolimu az bolushi, yene kélip bu kishilerning u jaylarda némilerni körgenliki heqqide tashqi dunyagha söz qilish imkanining bolmasliqi seweblik uning ichki qismigha da’ir uchurlar tolimu cheklik bolup kelgen idi.

Amérikidiki birleshme agéntliqning muxbiri jérriy shi imzasida yéqinda élan qilin’ghan zor hejimlik maqale ene shu xil boshluqni toldurghan yene bir emgek bolup qaldi hemde dunyadiki köpligen axbarat wasitiliride köchürüp bésildi. Bolupmu u ziyaret qilghan qazaqistan puqrasi ömürbékning “Terbiyelesh merkizi” de ötküzgen hayati heqqide axbarat sahesige éytqanliri tunji bolup radiyomiz Uyghur bölümide anglitilghandin kéyin jérriy shining qelimide yene bir qétim metbu’atqa chiqip yéngidin bir zor ghulghuligha seweb bolghan. Buning bilen amérikidiki anglighuchilar sani eng köp bolghan radiyolardin “Döletlik ammiwi radiyo” si mexsus jérriy shi bilen radiyo söhbiti ötküzgen.
“Döletlik ammiwi radiyo” sining xadimi ari shapironing sahibxanliqidiki bu söhbette u aldi bilen xitayning gherbidiki musulmanlar rayonida, yeni Uyghurlar diyarida köplep quruluwatqan “Terbiyelesh merkezliri” de milyondin artuq kishining qamaqta ikenlikini, ularning her küni jiddiy halda “Ménge yuyush” we “Idiye özgertish” xizmiti bilen meshghul boluwatqanliqini sözlep ötti.

Jérriy shi shuningdin kéyin söz élip, zémin jehette hindistanning yérimigha toghra kélidighan Uyghurlar diyarining xitay üchün bekmu muhim orun ikenlikini, chünki u jayda ghayet zor miqdarda tebi’iy bayliq zapisi barliqini, emma yerlik xelqning xitaydin ayrilip chiqip kétishni arzu qilishi seweblik xitay hökümitining “Tömür musht” arqiliq idare qilish siyasitini ijra qiliwatqanliqini bayan qildi. Uning pikriche, xitay hökümiti Uyghurlar diyaridiki “Esebiylik” we “Bölgünchilik” amillirini tügitish üchün shu jaydiki yerlik kishilerning idiyesini tüptin özgertip chiqishni qarar qilghan hemde mektep bilen qamaqxana bir gewdileshken mu’esseselerni qurup chiqqan. Nöwette bolsa mushu jaylarda milyonlighan kishilerning oy-pikrini pütünley özgertip chiqish jiddiy dawam qilmaqta iken.

Jérriy shi Uyghurlar diyaridiki türmide sekkiz ayni ötküzgen ömürbékning sergüzeshtige asasen uning bir sayahet shirkitide ishligenliki we “Kishilerning xitaydin qéchip, ottura sherqqe bérishigha yardemleshken” dégen guman bilen so’al-soraqqa duch kelgenlikini, shuningdek uning qazaqistan puqrasi bolushigha qarimay “Terbiyelesh” ke élip kétilgenlikini, uning bu jayda üch hepte “Qayta terbiye” alghanliqini bayan qildi.

Jérriy shi bu “Terbiyelesh merkezliri” ning hem türme hem psixikiliq bésim orni bolushtek alahidiliki heqqide soralghanda bu jaylargha qamalghan kishilerning diniy étiqadini we milliy kimlik chüshenchisini yoqitish, shuningdek ulargha xitay dölitige bolghan “Wetenperwerlik” we “Sadaqet” tuyghusini singdürüsh üchün mejburiy yosunda toxtimastin qizil naxsha oqush, sho’ar towlash, üzünde yadlash, shu arqiliq ulargha xitay kompartiyesining neqeder “Ulugh” ikenliki, bu namrat rayondiki xelqqe xitay kompartiyesining qandaq yaxshi ishlarni qilip bergenliki, islam dinining bolsa qanchilik xeterlik ikenliki dégenlerni singdürüshke urunuwatqanliqini sözlep berdi.

Halbuki, jérriy shi ömürbékning kechürmishi asas qilin’ghan zor hejimlik axbarat esirini yézish jeryanida xitay da’iriliridin bu xil “Terbiyelesh merkezliri” heqqide so’al sorighan. Emma xitay da’iriliri Uyghurlar diyarida bu xildiki mu’esseselerning mewjutluqini inkar qilghan hemde barliq az sanliq milletlerning bashqa xitay puqralirigha oxshashla asasiy qanundiki heq we hoquqlardin toluq behrimen boluwatqanliqini éytqan. Yene beziler bolsa buning xitayning “Ichki ishliri” ikenlikini, xitay hökümitining hazir mezkur rayonda “Milletler ittipaqliqi” ornitish, namratliqni tügitish we ijtima’iy muqimliq berpa qilish üchün ejir qiliwatqanliqini tilgha alghan.

Söhbet jeryanida jérriy shi ömürbékke oxshash san jehette tolimu az bolghan bu kishilerning deslep özlirining “Terbiyelesh merkezliri” diki qabahetlik kechürmishlirini axbarat sahesige ashkarilashtin ensirigenlikini, emma xitay da’iriliri ularning wetendiki uruq-tughqanlirini tamam ashu xildiki “Terbiyelesh merkezliri” ge élip ketkendin kéyin emdi tartishqudek héchnersining qalmighanliqini hés qilip bu ishlarni tashqi dunyagha ashkarilashni qarar qilghanliqini, buning tolimu dana bir qarar bolghanliqini sözlep berdi.

Washin’gton shehiridiki Uyghur siyasiy pa’aliyetchi nuri türkel bu xildiki “Terbiyelesh merkezliri” heqqide pikir qilip, buning yéngi hadise emeslikini, emma buning qabahitidin Uyghurlar we tashqi dunyaning oyghinishi lazimliqini alahide tekitlidi.

Melum bolushiche, nöwette Uyghurlar diyaridiki “Terbiyelesh merkizi” namida mewjut boluwatqan yighiwélish lagérliri xitay hökümitining xelq’arada köz-köz qiliwatqan “Térrorluqqa qarshi turush” herikitini emeliyette “Din’gha, milliy til-yéziqqa we milliy kimlikke qarshi urush” qa aylandurushidiki bir muhim wasite bolmaqta iken.eziz

Imin Dewmollam we Uning Délosigha Chétilip 5 Kishi Bille Késilgen

2018-05-21
Kent kadirliri kentke chüshken xitay kadir bilen. 2017-Yili, xoten.

Kent kadirliri kentke chüshken xitay kadir bilen. 2017-Yili, xoten.

 RFA/Abduweli Ayup

Xotende ömerjan hesen we élijan exmetning siyasiy kéngesh mu’awin re’isi imin damollam bilen bille késilgenliki ilgiri Sürülmekte.

Xoten wilayetlik arxip idarisining bashliqi ömerjan hesen bilen kériye nahiyelik xelq hökümitining katipi élijan exmetning 11 yilliqtin késilgenliki heqqidiki xewirimiz élan qilin’ghandin kéyin weziyettin xewerdar kériyelik muhajirlar, mezkur ikki kadirning kériye nahiyelik siyasiy kéngeshning sabiq mu’awin re’isi imin damollam bilen bir délogha chétilip késilgenliki, déloning yene ikki tijaretchi bolup jem’iy 5 kishige chétilghanliqini melum qildi.

Anglighuchilirimizdin biri ikki heptining aldida uchur yollap, kériye nahiyelik chong meschitning imami, nahiyelik siyasiy kéngeshning sabiq mu’awin re’isi imin damollamning haji bedel pulini atalmish bölgüchilerge bériwetkenliki bilen eyiblinip 18 yilliq késilgenlikini melum qilghan idi. Aldinqi küni kériyelik ömerjan hesen bilen élijan exmetning 11 yilliqtin késilgenlik xewiri radiyomizda élan qilin’ghandin kéyin, weziyettin xewerdar chet’elde yashawatqan kériyelik muhajirlar, yuqiriqi üchi bilen yene ikki tijaretchi qétilip jem’iy 5 kishining bir künde sotlan’ghanliqini melum qildi. Déyilishiche, bu besh kishi, 1989-yilidiki tyen’enmén oqughuchilar herikitige a’it bir in’glizche xewerni birlikte olturup körgenliki üchün, xitay kompartiyesige qarshi ikki yüzlimichilik bilen eyiblen’gen. Inkasta yene bu besh kishining kériye nahiyeside ilmiy, diniy we soda saheside közge körün’gen kishiler ikenliki, bularning otturisidiki öz’ara dostluqning xitay dölet bixeterlik tarmaqlirini guman’gha sélip qoyghanliqi ilgiri sürüldi. Emma weziyettin xewerdar kishilerdin biri imin damollamning eslide hökümet bilen yillardin béri hemkarliship ishlep kéliwatqanliqini, u kishining tutulushidin özining heyran qalghanliqini bayan qildi. Uning déyishiche, imin damollam siyasiy kéngeshke mu’awin re’is mezgilide birqanche qétim kériyelik hej ömikige yétekchi bolghan. Mekkide birqanche yil awwal hej ömikidikilerge yardem qilip kelgen kishilerdin biri bolghan obulqasim hajim imin damollamning haji bedel ishi bilen 18 yilliq késilgenlikidin xewer tapqanliqini éytti.

Melum bolushiche mezkur 5 kishi chétilghan déloda, imin damollam “Haji bedelni atalmish bölgünchilerge bériwétish” we “Eksi’inqilabiy filim körüsh”tin ibaret ikki jinayteke baghlan’ghini üchün 18 yilliq késilgen. Délodiki ikki tijaretchining isimliri we qanche yil késilgenliki hazirche melum emes. Biz ömerjan hesen bilen élijan exmetning imin damollam bilen déloda qaysi jehettin chétilghabliqini éniqlash üchün kériye nahiyelik xelq hökümitige qaytidin téléfon qilduq. Bir hökümet xadimi özining xizmetke yéngi chüshkenlikini seweb körsitip, élijan exmetni tonumaydighanliqini bildürdi. Aldinqi küni xoten wilayetlik partkomning bir xadimi arxip idarisi ömerjan hesen isimlik bir kishining ishlep baqmighanliqini bayan qilghan idi. Emma xitay beydu uchur ambiridiki bir matiryalda ömerjan hesen isimlik bir kishi tonushturulghan. Tonushturushta uning 1973-yili kériyede tughulghanliqi, ilgiri kériye nahiyelik partkomning muwin sékritarati, nahiyelik pen-téxnika idarisining mu’awin bashliqi qatarliq wezipilerni ötigenliki we 2010-yildin bashlap xoten wilayetlik arxip idarisining mu’awin bashliqi ikenliki tilgha élin’ghan. Xitayche tor bir xewerde yene wilayetlik arxip idarisining bashliqi ömerjan hesenning 2015-yili bir xizmet guruppisigha mes’ul bolup bir yézigha chüshkenliki, we milletler munasiwiti mesilide muhim soz qilghanliqi tilgha élin’ghan.

Yuqirida sabiq emeldar ömerjan hesen, imin damollam, élijan exmet qatarliq besh kishining bir délogha chétilip késilgenliki heqqide melumat berduq. shöhret hoshur