Gérman Wetendishi Osman Tursun: Xitay Saqchiliri Méni Jasusluq Qilishqa Zorlawatidu

2018-05-30
Xotendiki xitay saqchiliri teripidin jasusluq qilishqa mejburlan'ghan gérmaniye ahalisi osman tursun. 2018-Yili may.

Xotendiki xitay saqchiliri teripidin jasusluq qilishqa mejburlan’ghan gérmaniye ahalisi osman tursun. 2018-Yili may.

 RFA/Shöhret Hoshur

Gérmaniyede yashawatqan muhajir osman tursunning bügün radiyomizgha ashkarilishiche, xotendiki xitay saqchiliri ikki aydin béri uni xitay üchün jasusluq qilishqa mejburlimaqta.

Melum bolushiche, xitay saqchiliri bir tereptin uning xotende lagérda tutup turuluwatqan oghlini özige téléfon qildurup, xitaygha hemkarlishishqa chaqirtsa, yene bir tereptin özliri uninggha biwasite téléfon qilip, eger maslashmisa xotendiki a’ile ezalirining nabut qilinidighanliqi heqqide tehdit salghan.

Bu programmimizni nöwette guma nahiyesidiki yighiwélish lagérida yétiwatqan bir tutqunning chet’elde yashawatqan dadisigha ündidarda qaldurghan sözi bilen bashlaymiz.

– Dada, bu méning sanga axirqi qétim gep qilishim bolup qélishi mumkin, chünki sen men ötkende dégen ishni qilmapsen. Yene bir qétim ötünüp soraymen: biz üch balangni oylap qoyghin, memet’iminning üch balisi bar, méningmu üch, 6 newrengni oylighin. Hemmimizning istiqbali nabut bolup ketmisun. Sen némishqa qarshilishisen? hökümet sanga yaman gep qilmaywatidu, bu yerdiki rehberler oyliship, bizgila emes sangimu chiqish yoli bermekchi boluwatidu. Sen bu yerge kélip baliliring bilen xatirjem yashiyalaysen. Bu sanga axirqi purset, bundaq purset sanga hergiz kelmeydu.

Bu awaz xatiriside xitab qiliniwatqan kishi- osman tursun‏. U, 22 yilning aldida gérmaniyege kélip olturaqlashqan. Uning eyni chaghda ana wetinide kichik qépqalghan 3 oghli memet’eli, memet’imin we memettursun bilen u 2016-yili türkiyede bir qétim körüshken. Üch oghul dadisi bilen bir körüshüsh arzusigha yetkendin kéyin, normal tirikchilikini dawamlashturush üchün shu yili ana yurtigha qaytqan. Bultur Uyghur rayonida yighiwélish lagérliri tesis qilin’ghanda, bu üch oghul tengla lagérgha ekétilgen. Bu awaz xatiriside dadisigha gep qiliwatqan kishi ene shu üch oghulning chongi memt’eli bolup, uning bundaq awaz qaldurushqa mejbur bolush jeryanini dadisi osman tursun mundaq bayan qilidu:

So’al: oghlingizning bayanliridin qarighanda xitay saqchiliri bilen sizning aringizda bir sözlishish bolghanliqi melum bu toghrimu?

Jawab: toghra, shundaq. Bu bek uzun jeryan, eng yéqinqisini désem xitay saqchiliri méni dubey, hindonéziye, xongkong yaki se’udi erebistanning birige kélishimni we men bilen sözlishidighan hemkarlishidighan ishi barliqini, bolmisa xotendiki balilirim we newrilirimning ziyan zexmetke uchraydighanliqini dédi؛ men ularning telipini ret qilghandin kéyin, méning memet’éli isimlik bu chong oghlumni manga téléfon achquzdi. U yuqiriqi geplirini dewatqanda yénida saqchilar barliqini bilip qaldim.

So’al: qandaq bildingiz?

Jawab: men oghlumgha téléfon qilip, men xitay hökümiti dégen yerge baralmaydighanliqim we ular kütüwatqan ishni qilalmaydighanliqimni déginimdin kéyinla, téléfonni saqchilar qoligha aldi we manga tehdit sélishqa bashlidi. . . .

So’al: saqchilarning shu awazini anglap baqsaq bolamdu?

Jawab: bolidu, yollap bérey:

Xitay saqchisining sözliri:

– Hajim, néme qilmaqchisiler zadi? bu balilarnimu nabut qilmaqchimu? men silerni xéli béshidin issiq-soghuq ötken dep oylaptimen, silerdiki némanche qatmal kalla bu? qandaq qilidu bu yerdiki balilar? bu yerdiki balilarning istiqbalini nabut qilmaqchima? men yaxshi qilay dep bashlaptimken bu ishni, aqiwiti yaxshi bolmaydighandek turidu bu ishning! men axirqi qétim yene bir dep qoyay: xatalishiwermisile, balilarning hemmisining istiqbalini tügeshtürila. Men mushunchilik dep qoyay, kallilirini silkiwetsile, özimiz bilen ketsun nurghun ishlar. Her ishning sewr-taqiti bar. Men popoza qilip dewatamdimen yaki emeliyettmu kéyin körila, arqisigha yéniwalidighan ish bolsighu meyliti, kallilirini silkiwetssile! yene boyunqattiqliq qilip balilarning bextige olturup qoymisila!!!

Melum bolghinidek, 22 yildin béri gérmaniyede yashawatqan muhajir osman tursunning xitay saqchiliri bilen bolghan bu majirasi uzun we murekkep bir jeryan. Déyilishiche, xitay saqchiliri osman tursunni ündekke keltürüsh üchün awwal, yeni bu yil 2-ayda uning lagérda solinip yatqan 24 yashliq kenji oghli memettursun osmanni lagérdin qoyup bérip, gérmaniyediki dadisi bilen körüshüsh üchün ereb birleshme xelipilikige yolgha salghan. Weqening dawami kélerki qétimliq programmimizda dawamliq diqqitinglarda bolidu.shöhret hoshur

Advertisements

“Soda Chembiriki” Gézitide Bir Milyon’din Artuq Uyghurning Mexpiy Halda Lagérgha Qamalghanliqi Xewer Qilindi

2018-05-30
Lopnur nahiyelik "Yépiq terbiye merkizi" ning derwazisi.

Lopnur nahiyelik “Yépiq terbiye merkizi” ning derwazisi.

 yuli.gov

Chet’ellerdiki tetqiqatchilar, Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” da bir qanche yüz mingdin bir milyon’ghiche ademning solan’ghanliqini mölcherlimekte.

Xitay hökümiti gerche natsistlar yehudiylargha qarshi yolgha qoyghan yighiwélish lagérlirini eslitidighan bu lagérlarning mewjutluqini étirap qilmisimu, emma uninggha a’it uchurlar xelq’ara metbu’atlarda köplep ashkarilanmaqta. Bulardin biri, amérikidiki “Soda chembiriki” gézitide élan qilin’ghan xewer maqalisi bolup, töwende muxbirimiz irade silerge bu heqte tepsiliy uchur béridu.

Amérikida neshrdin chiqidighan “Soda chembiriki” tor gézitining 30-may künidiki sanida “Xitay mexpiy halda bir milyon’gha yéqin ademni qamidi, emma ular ikki chong ispatni yoshuralmay qaldi” dep mawzu qoyulghan bir parche maqale élan qilindi. Maqalide aldi bilen xitay hökümitining Uyghur élide ötken bir yildin buyan minglighan hetta bir milyondin artuq kishini yighiwalghan bolushi mumkinliki, insanlar sotlanmay turup qamilidighan bu orunlarda Uyghurlargha siyasiy terbiye élip bérilip, ularning dini étiqadidin waz kéchishke mejburlinidighanliqi bayan qilin’ghan.

Maqalida mundaq déyilgen: “Xitay bu sistémini ‘qayta terbiyelesh’ dep qarimaqta. Sotsiz ijra qilinidighan bu sistémida insanlar chet’eldiki tughqanliri bilen sözleshken, saqal qoyghan dégendek sewebler bilen tutqun qilinidiken. U yerde uninggha étiraz bildüridighan yolmu yoq. Yéqinqi istilistikilar bu orunlarda tutup turuluwatqanlarning yüz minglighan hetta bir milyondinmu oshuq bolushi mumkinlikini körsetmekte”.

Maqalide körsitilishiche, mezkur lagérlarning qurulushi üchün bérilgen höddigerlik élanliri bilen xizmetchi qobul qilish élanliri bu merkezlerning mewjutluqini ispatlaydighan eng muhim ikki ispat bolup, uningda gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénizning tetqiqatlirigha asasen töwendikiler bayan qilin’ghan: “‏-2016 Yilidin béri, hökümet shinjangdiki 73 orun’gha qurulush sélish yaki özgertip yasash heqqide qurulush höddige bérish élani chiqarghan. Gerche ularning isimliri herxil bolsimu, emma bu qurulushlarning hemmisining yaki bir qismining ‘qayta terbiye lagérliri’ ikenliki melum. Qurulush élanlirining köpinchiliride bu orunlar ‘kespiy terbiyelesh orni’ dep atalghan, emma uningda saqlinip yatqan inchike détallar bu orunlarning esli meqsitini ashkarilap bermekte. Mesilen ularda, muhapizetchiler ishxanisi, widiyoluq nazaret sistémiliri, bixeterlik sim tosaqliri, saqchi esliheliri, saqchilar yashaydighan rayon, tekshürüsh jahazliri, polat tamlar we hetta tömür orunduqlar telep qilin’ghan”.

Adriyan zénz sözide, bu orunlarning qattiq muhapizet qilinidighanliqidin qarighanda, ularning bu orunlarni “Kütülmigen méhmanlar” din qoghdash üchünla emes belki ichidikilerni éghir derijide nazaret qilish üchünlükini körüwalghili bolidighanliqini éytqan. Adriyan zénizning yuqiridiki gézit muxbirigha éytishiche, bu yil yanwarda élan qilin’ghan melum bir höddige bérish uqturushida 122 nazaret kamérasi telep qilin’ghan bolup, o orunning hemme yérining kaméra bilen qaplinishi, birmu körünmeydighan yer éship qalmasliqi kérekliki eskertilgen iken.

2017‏-Yili aprélda élan qilin’ghan yene bir élanda bolsa, qurulushi höddige bérilgen orunning “Qayta terbiyelesh orni” ikenliki éniq tilgha élin’ghan we “Bu jayda herbiy meshiq, xitay tili, qanun, milletler ittipaqliqi, dini sawat we wetenperwerlik terbiyesi bérilidu”, déyilgen.

Amérika Uyghur birleshmisi re’isi ilshat hesen ependi xitay hökümitining türlük amallar arqiliq Uyghurlarni tüptin assimilyatsiye qilish yolini tutqanliqini bildürdi.

Adiriyan zénzning eskertishiche, yuqiridiki qurulush höddige bérish élanliri bilen bir waqitta yene asasiy qatlamlarda bu atalmish “Telim-terbiye” yaki “Kespiy maharet” boyiche terbiyelesh orunlirigha ghayet zor sanda xizmetchi qobul qilish dolquni qozghalghan, emma qiziqarliqi bu élanlarda chiqirilghan xizmet türi asasen saqchi yaki yardemchi saqchi bolghan. Beziliridin hetta herbiylik we saqchiliq tarixi bolush telep qilin’ghan.

Derweqe, ötken yilidin béri Uyghur élide arqa-arqilap chiqirilghan saqchi yaki bixeterlik xadimliri qobul qilish élanliri nurghun közetküchilerning diqqitini qozghighan bolsa bundaq zor kölemlik saqchi qobul qilish élanlirining yenila üzülüp qalmighanliqi melum bolmaqta.

11‏-May küni, aqtu nahiyelik hökümet tor bétide, aqtu nahiye jama’et xewpsizlik idarisige 600 neper charlash, muhapizet qilish xadimi qobul qilish élani bérilgen. Élanda qobul qilinidighanlarning 500 nepirining ichkiri ölkilerdin, 100 nepirining Uyghur rayoni ichidin qobul qilinidighanliqi eskertilgen.

Buningdin sirt yene, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning resmiy tor bétide 28-may küni atush sheherlik hökümet yene 200 neper saqchi toluqlap qobul qilidighanliqi heqqide uqturush chiqarghan. Yuqiridiki uqturushlarning her ikkiside qobul qilinidighan saqchi xadimlarning “Wetenni, partiyeni qizghin söyidighan, siyasiy-idiye we pikirde partiye bilen birdek bolushi, milliy bölgünchilerge qet’iy qarshi bolushi” dek amillar tekitlen’gen.

“Soda chembiriki” diki maqalidin qarighanda, Uyghur élining melum bir nahiyesidiki atalmish “Kespiy maharet bilen terbiyelesh” ornigha chiqirilghan ishqa qobul qilish élanidimu qobul qilinidighanlargha eng “Az ottura mektep sewiyesige ige bolush, partiyege sadiq bolush we xitay millitidin bolush” dégen 3 xil shert qoshulghan. Adriyan zénzning qarishiche, heqiqiy bir kespi orunlargha qobul qilinidighanlargha adette eng az dégende bakalawrliq unwani sherti qoshulidighanliqini nezerde tutqanda we höddige bérilgen qurulushlarda hedidin ziyade bixeterlik tedbirliri telep qilin’ghan bolushidek amillardin qarighanda bu qurulushlarni “Yépiq terbiye lagérliri” ikenlikini jezmleshtürgili bolidiken.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski radiyomizgha qilghan sözide, Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérlirining birdinla otturigha chiqmighanliqini, uning xitay hökümitining sistémiliq bir siyasitining netijisi ikenlikini tekitlidi. U mundaq dédi:
“Menche Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérliri Uyghurlar yillardin béri uchrap kéliwatqan sistémiliq bésim siyasitining peqetla bir qismi. Uyghurlar yillardin béri xitay hökümitining siyasiy, iqtisadiy, ijtima’iy bésim we kemstilishlirige uchrap keldi. Men hazirqi bésimdiki bu shiddetlik éshishni xitay hökümitining siyasiti we shundaqla kelgüsige munasiwetlik bolghan rayonni tinchlandurush, Uyghurlarni assimilyatsiye qilish qatarliq kelgüsi pilanlirigha munasiwetlik dep qaraymen. Mesilen, xitay hökümiti Uyghurlarning öz medeniyitini cheklep, eksiche ularni xitay medeniyitini qobul qilishqa mejburlawatidu. Uyghurlarning öz ana tilini cheklidi. Mana bular hemmisi xitayning uzun muddetlik pilanlirining bir qismi. Yighip éytqanda, bügünki bu weziyet tuyuqsizla otturigha chiqqan emes”.

“Soda chembiriki” gézitimu maqaliside, Uyghurlarning birdin-bir derdining yépiq terbiye lagéri emeslikini eskertken we Uyghurlarning yillardin béri xitay hökümitining qattiq bésimigha uchrighanliqi, herqandaq yosundiki dini pa’aliyetlirining cheklen’genliki bilen bir waqitta, yuqiri téxnikiliq nazaret sistémiliri we DNA uchurlirini xitay hökümitige bérishke mejburlan’ghanliqini tilgha alghan.

irade

Amérikining Dini Erkinlikke Mes’ul Alahide Elchisi “Yépiq Terbiye Lagérliri” Üstide Toxtaldi

2018-05-29
Amérika dölet ishliri ministirliqi xelq'ara dini erkinlik doklatini élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida, amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyo dölet ishliri ministirliqining xelq'ara dini erkinlikke mes'ul alahide elchisi sem brownbekni sözge teklip qilmaqta. 2018-Yili 29-may, washin'gton.

Amérika dölet ishliri ministirliqi xelq’ara dini erkinlik doklatini élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida, amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyo dölet ishliri ministirliqining xelq’ara dini erkinlikke mes’ul alahide elchisi sem brownbekni sözge teklip qilmaqta. 2018-Yili 29-may, washin’gton.

 AP

Bügün amérika dölet ishliri ministirliqi xelq’ara dini erkinlik doklatini élan qildi. 29-May küni, etigende doklatning élan qilinish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida, Uyghurlarning éghir kishilik hoquq weziyiti we shundaqla “Yépiq terbiye lagérliri” tilgha élindi.

Bügün, yeni 29-may seyshenbe amérika dölet ishliri ministirliqi (tashqi ishlar ministirliqi) yilliq xelq’ara dini erkinlik doklatini élan qildi. Dunyadiki herqaysi döletlerning ötken bir yildiki dini erkinlik weziyiti bahalap chiqilghan bu doklatning élan qilinishi munasiwiti bilen seyshenbe küni etigen 9:00 da dölet ishliri ministirliqida axbarat élan qilish yighini échildi. Yighinda, amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyo we dölet ishliri minsitirliqining xelq’ara dini erkinlikke mes’ul alahide elchisi sem brownbek söz qildi.

Yighinning so’al-jawab qismida Uyghurlarning éghir kishilik hoquq weziyiti kün tertipke keldi. Bir muxbir amérika-xitay otturisida iqtisadqa a’it mesililer alahide muhim mesile bolup turuwatqanda xitaydiki dini erkinlik mesilisining bu uchrishishlarda tilgha élinip-élinmaydighanliqi, hetta buning bir amil qatarigha kirip-kirmeydighanliqini soridi. Buning bilen elchi sem brownbek jawab bérip mundaq dédi:
“Elwette u bir amil. Bular biz munazirilirimizning bir qismi süpitide izchil halda tonushturidighan we dawamliq otturigha qoyidighan amillar. Biz doklatimizda némilerning yüz bériwatqanliqini hemde kishini intayin parakende qilidighan ehwallarni tilgha alduq. Bolupmu bularning biri nöwette u yerdiki Uyghurlar yoluquwatqan musheqqetlerdur, hazir kishiler u dölette qayta terbiyelesh lagérlirigha solanmaqta. Biz nechche on yillar ilgirila ghayib bolghan, dep qaraydighan bu uqumlar hazir téximu mukemmel halda kéngeytilmekte. Bu doklatta diniy erkinlikning qanchilik chékin’genlikige a’it kishini qattiq parakende qilidighan nurghun misallargha orun bérildi. Mushu seweblik biz kéreklik tedbirlerning élinishi üchün bularni mezkur doklatimizgha kirgüzduq. Men u yerde yüz bériwatqan weziyet üstide, shundaqla tibetler, falun’gong muritliri we xristi’anlarning barghanséri qiyinlishiwatqan weziyiti üstide amérika hökümiti we amérika dölet mejlisidiki munasiwetlik kishiler bilen uchrishishlarda boldum. Xitay diniy erkinlik weziyiti kishini heqiqetenmu bi’aram qilidighan bir dölet. Shunga biz doklatta bu mesililerni otturigha qoyduq we hökümitimiz ichidimu bu mesilini muzakire qilduq”.

Amérika dölet ishliri ministirliqining dini erkinlik elchisi sem brownbekning yuqiridiki sözi kishilik hoquq pa’aliyetchilirining diqqitini qozghidi. Ular bu sözlerning kishige ilham béridighanliqini bildürdi. Amérika kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori soféy réchardson bügün radiyomizgha qilghan sözide uning “Qayta terbiye lagérliri”ni tilgha élishining intayin muhimliqini bildürdi. U mundaq dédi:”Menche uning rayondiki yépiq terbiye lagérlirini hemde bu lagérlar toghruluq amérika dölet mejlisidikiler bilen uchrashqanliqini yighinda otturigha qoyushi intayin muhim. Dölet ishliri ministirliqidiki yuqiri derijilik bir emeldarning xitay hökümiti yürgüzüwatqan éghir depsende siyasetlirige qarshi bir tedbir élish üchün amérika dölet mejliside özige awaz toplishi kishini tolimu ümidlendüridu. Uyghurlarning dini erkinliki xitay hökümiti teripidin qattiq bésimgha uchrawatqan bir mezgilde bu intayin muhim ehmiyetke ige dep qaraymen”.

Soféy réchardson xanim sözide yene, yéqindin buyan amérika hökümitining Uyghurlarning kishilik hoquq mesiliside éniq pozitsiye körsetkenlikini, buning eng yarqin we eng yéqinqi misalining amérikining b d t diki mu’awin bash elchisi kelliy kuréy xanimning xitay wekilining eyibleshlirini ret qilghanda qilghan sözliri ikenlikini bildürdi we amérika hökümitini Uyghurlargha yürgüzülüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikini toxtitish üchün yenimu emeliy tedbirlerni élishqa chaqirdi.

Derweqe bügünki axbarat élan qilish yighinida söz qilghan amérika dölet ishliri ministiri mayk pompéyo sözide amérikining xelq’arada dini erkinlikni algha sürüsh üchün muzakiridin köprek emeliy heriketke ötidighanliqini tekitligen idi. U sözide, dini erkinlikning amérikining qurulushi we shundaqla kélechikidiki hel qilghuch bir amil ikenlikini, amérika hökümitining dunyaning herqaysi jayliridiki herbir kishining dini erkinliktin toluq behrimen bolushi kéreklikige ishinidighanliqi we buning emelge éshishi üchün tirishchanliq körsitidighanliqini bildürdi we sözige mundaq dawam qildi:
“Men bu yerde amérika dölet ishliri ministirliqimizda 25- we 26- iyul künliri xelq’arada dini erkinlikni ilgiri sürüsh mezmun qilin’ghan ministr derijilikler yighini chaqiridighanliqimizni xushalliq bilen élan qilmaqchimen. Men bu yighinda bizge oxshash oylaydighan hökümetlerning tashqi ishlar minsitirlirini, herqaysi musteqil organlar, dini guruppilar we jem’iyetlerning wekillirige sahibxaniliq qilimen. Biz bu uchrishish arqiliq uniwérsal kishilik hoquq bolghan xelq’ara dini erkinlikni teshebbus qilish meydanimizni yenimu kücheytimiz. . . Menche bu yighin bir yéngi bashlinishqa seweb bolidu. Jümlidin bu peqetla muzakire yighini bolup qalmay, emeliy ish qilidighan bir yighin bolidu. Amérika yüz bériwatqanlargha hergiz bir tamashibin süpitide qarap olturmaydu. Eksiche amérika meydan’gha chüshüp, dini erkinliktin ibaret eng asasiy kishilik hoquqqa telpün’güchiler bilen herwaqit bir septe bolidu” dep eskertti.
Bügün, amérika dölet mejlisi teripidin élan qilin’ghan 2017‏-yilliq xelq’ara kishilik hoquq doklatining xitaygha a’it qismida Uyghurlarning mesilisi keng tilgha élin’ghan bolup, uningda xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush bahaniside, Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini qattiq basturuwatqanliqi, Uyghur oqughuchilarni diniy pa’aliyetlerdin qet’iy cheklewatqanliqi, nechche yüz minglighan Uyghurning “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérlargha qamalghanliqi, chet’ellerde diniy bilim éliwatqan nechche yüzligen Uyghur oqughuchilarning mejburiy yosunda qayturup kélinip, qolgha élin’ghanliqidek weqeler tepsiliy orun aldi.irade

Maykél Klark: “Béyjing, Lagérdiki Tutqunlarning Uyghurlargha Xas Alahidiliklirini Yoqitishini Meqset Qilidu”

2018-05-30
Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag". 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.

Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan “Gulag”. 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.

 AP

Xitayning Uyghur rayonida keng kölemlik “Terbiyelesh lagérliri” ni qurup, bir milyondek Uyghurni bu lagérlargha qamishi, uning bu lagérlarda qattiq bixeterlik tedbirlirini ornitip, tutqunlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini pütünley üzüp tashlishi xelq’araning diqqitini qozghap, xitayning meqsitige so’al qoyulup kelgen idi.

Yéqinda gérmaniyelik tetqiqatchisi adri’an zénzning élan qilghan heqqidiki doklati xitayning bu lagérlarni qurushtiki meqsitige qarita téximu jiddiy so’allarning qoyulushigha seweb boldi. Yéqinda awstraliyelik tetqiqatchi maykél klark lagérlar heqqide maqale élan qilip, xitayning bu lagérlarni qurup, Uyghurlarni keng kölemlik qamashtiki meqsitini analiz qilghan.

Maykél klarik 26‏-may küni awstraliye lowiy institutining torida élan qilin’ghan maqaliside ilgiri sürüshiche, xitayning bu lagérlarni qurushttiki meqsiti Uyghurlarning til, din, medeniyet jehetlerdiki perqi we xasliqini yoqitish, mezkur rayonning xitay bilen birpütünlishishige tosalghu, dep qaralghan amillarni élip tashlash’iken. U, “Shinjangning terbiye arqiliq özgertish lagérliri” serlewhilik maqaliside béyjingning meqsiti heqqide toxtilip, “Shinjangdiki zamaniwi lagérlar béyjingning meqsitining tutqunlarning til, din, medeniyet dégendek jehetlerdiki, musulman türkiy xelq-Uyghurlargha xas alahidiliklirini yoqitip, axirida ularni atalmish normal hayatqa qayturup kélish, bu arqiliq mezkur rayonning pütünlishishige tosalghu, dep qaralghan amillarni élip tashlashtek qilidu” déyilgen.

Uning körsitishiche, bu lagérlarning qurulushidiki meqsiti shi jinpingning 2014‏-yili Uyghur rayonini ziyaret qilghanda dégen sözi bilen birdeklikke ige iken. Maykél klark, shi jinping 2014‏-yili aprél Uyghur rayonini ziyaret qilghanda mezkur rayonidiki barliq milletlerning özini “Junggoluq”, “Jungxu’a milliti” dep tonushi we özini “Jungxu’a medeniyiti” bilen ipadilishini telep qilghanliqini bildürgen.

Xitayning bu lagérlarni yuqiriqidek meqset bilen qurghanliqida mutexessisler, kishilik hoquq we Uyghur teshkilatlirining pikir ixtilapi bolmisimu, lékin bu lagérlarni qandaq atalghu bilen ipadilesh mesiliside bezi perqler mewjut.
Gérmaniye “Tehdit astidiki xelqler jem’iyiti” ning re’isi ulrix déli’us, bu lagérlarni natsistlarning yighiwélish lagéri bilen oxshash, dep qarashqa qoshulmisimu, emma bu lagérlarni insanliqqa qarshi bir jinayet, dep qaraydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Eger siz irqiy qirghinchiliq, étnik irghinchiliq yaki insanliqqa qarshi jinayet heqqide toxtalghanda buninggha éniqlima bérish da’im müshkül bolidu. Lékin, men bu hadisini héch bolmighanda insanliqqa qarshi turush jinayiti, dep hésablaymen. Shunga, bizning ularni qoghdash mes’uliyitimiz bar. Biz xelq’ara jem’iyet bilen zor hemkarliq uyushturup, sherqiy türkistanda jazaliniwatqan bu xelqlerni qoghdishimiz kérek. Bu nahayiti müshkül bolsimu, emma biz choqum heriket qilishimiz kérek. Sherqiy türkistan’gha tinchliq saqlash qisimlirini orunlashturush ré’alliqtek körünmisimu, lékin bu éhtimalliqni oylap qoyushimzi kérek. Bu héch bolmighanda bu mesilige qarita xelq’ara jama’etning diqqitini qozghaydu”.

Amérikidiki xitay weziyet analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash muherriri xu péng ependi “Terbiyelesh lagérliri” ning meqsiti mesiliside maykél klark bilen oxshash pikirdiki xitay ziyaliylirining biri. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitayning meqsitining Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi.

Xu péng mundaq deydu: “Xitay hökümiti Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilip, ularning milliy alahidiliklirini, diniy étiqadi we medeniyitini yoqatmaqchi. Shunga, u meqsetlik her xil tedbirlerni qolliniwatidu. Mesilen, u xitaylar bilen Uyghurlarning toy qilishini teshebbus qiliwatidu. Uningdin bashqa Uyghurlarning héyt bayramlirida ularning yémek-ichmek adetlirini qesten burmilawatidu. Ular yémeydighan tamaqlarni yéyishke, ötküzüshke tégishlik bolmighan pa’aliyetlerni ötküzüshke mejburlap, ötküzüshke tégishlik pa’aliyetlerni cheklewatidu. Da’iriler Uyghurlarning din, medeniyet, örp -adetlirini qesten tosup, ularni xitaylishishqa mejburlawatidu. Mana bu uning tüp meqsetlirining biri”.

Maykél klark maqaliside, Uyghur rayonidiki lagérlar stalinning térrorluq dewridiki sowét gulaglirini we natsistlarning yighiwélish lagérlirini eslitidighanliqini eskertip, sowét gulaglirigha san chüshürüp bérilidighanliqi, natsist lagérlirining irqni asas qilidighanliqini bildürgen. Lékin, u yene bu xil tarixiy sélishturmilarning köp uchraydighanliqini, xitayning Uyghur rayonida néme üchün keng kölemlik basturush élip béridighanliqi we qandaq meqsetni emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini chüshinish üchün uning Uyghur rayonidiki siyasitining tarixigha qarash kéreklikini tekitligen.

Xu péng ependining qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlarning medeniyet, til, din we irqiy jehetlerdiki perqini tehdit dep qarap, ulargha qarshi yuqiriqidek basturushlarni élip barmaqta iken.

U mundaq deydu: “U xitayning hazirqi chégrasi ichidiki özining medeniyiti, örp-aditi, tili bar atalmish az sanliq milletlerni ularning öz aldigha örp aditi, en’enisi bolghanliqi üchünla xeterlik, bölgünchi küch, dep qarimaqta. Shunga, u ulargha özining iradisini mejburiy téngip, ularning medeniyiti, örp-aditi we tilini yoqitishqa urunup keldi. Ula rmushu nuqtidin ularni pütünley xitaylashturushqa tirishqmaqta”.

“Tehdit astidiki xelqler jem’iyiti” diki ulrix dél’i’us, lagérlar mesilisi xelq’ara jem’iyet jiddiy mu’amile qilishqa tégishlik zor mesile ikenlikini, yéqinda gérmaniye hökümitining bu mesilini otturigha qoyushini telep qilghanliqini bildürdi.
Déli’us: “Her qétim chet’el hökümetliri we ammiwi teshkilatlar Uyghur mesilisini otturigha qoysa xitay hökümet wekilliri terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini ret qilipla qalmay, Uyghur mesiliside herqandaq muzakiride bolushni ret qilip keldi. Bu heqiqeten kishini epsuslanduridighan bir ehwal. Bügün xitay tashqi ishla rministiri wang yining gérmaniyeni ziyaret qilishi munasiwiti bilen bayanat élan qilduq. Biz tashqi ishlar ministirimizni terbiyelesh lagérlirining mesilisini otturigha qoyushqa chaqirip, bu lagérlarning qobul qilinmaydighanliqi, chünki bu yerdiki mesile qanchilik kishining qeyerge solan’ghanliqi mesilisi bolupla qalmay, uning xitay qanunlirigha xilap ikenlikini jakarlishini telep qilduq” dédi.

Maykél klark “Shinjangning terbiye arqiliq özgertish lagérliri” serlewhilik maqalisining axirida, Uyghur rayonidiki lagérlar belki 20‏-esirdiki istibdat hakimiyetlerning keng kölemlik qirghinchiliq qilish derijisige yetmigen bolushi mumkinlikini eskertip, lékin tarixshunas richard paypésning “Yaman idiyeler yaman aqiwetlerni élip kélidu” dégenlikini tekitligen. Maykél klark axirida mundaq deydu: “Béyjingning shinjangdiki keng kölemlik ijtima’iy lahiyelesh herikiti her jehettin alghanda heqiqeten bir qebihlik. Lékin uning qandaq aqiwetlerge élip hazirche téxi éniq emes”.erkin

Nurbiye nurtay: “Apam Méning Téléfonumni Alghanliqi Üchünla Lagérgha Solan’ghan”

2018-05-30
Malayshiyada yashawatqan nurbiye nurtayning 60 yashliq késelchan anisi elanur aqilaxun xanim. (Waqti we orni éniq emes)

Malayshiyada yashawatqan nurbiye nurtayning 60 yashliq késelchan anisi elanur aqilaxun xanim. (Waqti we orni éniq emes)

 RFA/Gülchéhre

Inkaslar we xewerlerdin melum bolushiche, nöwette chet’ellerde muhajir bolup turuwatqan Uyghurlardin uruq-tughqanliri xitayning Uyghur élide qurghan yighiwélish lagérlirigha élip kétilmigenler az déyerlik bolup, xelq’ara jama’etning mezkur mesilige bolghan diqqitining küchiyishige egiship, radiyomizni özining a’ile ezaliri, dost-yarenlirining xitayning lagérlirigha élip kétilgenliki heqqidiki uchurlar bilen teminligüchiler barghanche köpeymekte.

Téléfon arqiliq malayshiyadin radiyomiz bilen alaqileshken nurbiye nurtay isimlik bir Uyghur qiz, 10 aydin buyan a’ilisi bilen bolghan téléfon we bashqa alaqilirining pütünley üzülgenliki, qoshna-qolum, uruq tughqanliridinmu a’ilisining ehwalining sorap bilelmigen ehwal astida, özining yéqinda bir xitay sawaqdishigha, ghuljidiki öyini özi üchün ziyaret qilip béqishini hawale qilish arqiliq, axiri ghulja nahiyeside olturushluq anisi elanur aqilaxunning da’iriler teripidin yighiwélish lagérlirining birige élip kétilgenlikini bildürdi. Nurbiye nurtay anisining bu qismitini bilgendin kéyin, yene süküt qilip turushqa taqiti qalmighanliqini bayan qildi:
Nurbiye gerche anisining xitayning ghuljida qurghan “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérining biride ikenlikini sawaqdishi we bashqa tonushlar arqiliq delilligen bolsimu, emma uning qachan élip kétilgenliki we qachan qoyup bérilidighanliqi heqqide éniq melumat alalmighan, u özi bolsa anisi bilen axirqi qétim bultur 10-ayning axirliri téléfonda sözleshken péti, alaqisi pütünley üzülüp qalghan iken.

Nurbiye anisining da’irilerning tehditlirige qarimay özi bilen téléfon alaqe qilghanliqini anisining lagérgha élip kétilishidiki birdin bir seweb bolushi mumkin dep qaraydiken. Uning éytip bérishiche, u malayshiyagha kelgen 3 yildin buyan asasliq anisi bilen köprek ehwalliship kéliwatqan bolup, bulturdin bashlap da’iriler anisini özi otturisidiki téléfon alaqisini bahane qilip köp qétim parakende qilghan hetta buningdin kéyin qizi bilen alaqe qilmasliq heqqide uninggha tehdit ishletken iken. Nurbiye anisining axirqi qétimqi téléfonda sözleshkende: “Bular qizing bilen téléfonda sözleshmeysen deydu, qizim bolghandikin ensireymende, men sözlishiwérimen, buning üchün néme qilsa qilsun. . .” dégenlirini esliginide, da’iriler jezmen apamni méning bilen sözleshkini üchün élip ketti dep azablanmaqta iken. Uning hemmidin endishe qiliwatqini anisining salametliki bolup, elanur xanim bir yilning aldida bélige söngek öskenliki seweblik normal olturup qopushi we yol yürüshi tes bolup qalghan iken.

Malayshiyadiki nurbiye nurtayning yuqirida éytqanlirigha asasen ghulja nahiyesidiki saqchixana we yighiwélish lagéridin melumat élishqa tirishqan bolsaqmu, jawab alalmiduq.

Uyghurlar diyarining herqaysi jaylirida mewjut boluwatqan türme sheklidiki yighiwélish lagérlirining ichki yüzi, mu’essese we shara’itliri yéqindin buyan bir qisim nopuzluq dunya axbarat wasitiliride pash qilinip, bu xildiki “Yighiwélish lagéri” gitlér gérmaniyesi zamanisidiki yehudiylargha qaritilghan jaza lagérlirigha oxshitilmaqta.

Bultur etiyazdin bashlap bu yighiwélish lagérlirigha solan’ghanlarning ichide, chet’eller bilen alaqisi bolghanliqi shuningdek perzenti chet’elde bolghanliqi üchünla solan’ghan minglighan Uyghur ata-anilarningmu barliqi melum. Lagérdin qutulup chiqqan bezi shahitlarning xelq’ara metbu’atlargha bergen ispatliridin, bu xildiki lagérlarning shert-shara’itining intayin nacharliqi, er-bolsun, ayal bolsun, salametlik ehwali meyli qandaq bolushidin qet’iy nezer oxshashla psixikiliq xorlashqa uchraydighanliqidek ehwallar ashkarilandi, hetta bu jayda jan üzgenlerningmu barliqi melum bolmaqta. Yéqinqi künlerde yene Uyghurlarning yene bir pexirlik diniy alimi aldul’exed mexsum hajiningmu xotende da’iriler teripidin lagérgha élip kétilip uzun ötmey ölüp ketkenliki heqqide xewer tarqaldi.

“Terbiyelesh merkezliri” namidiki lagérlarning qarangghu we qorqunchluq tereplirining ashkarilinishi, Uyghur diyaridiki a’ilisidin aylarche xewer alalmaywatqan chet’ellerdiki Uyghurlarda, zor endishe we rohiy bésim peyda qiliwatqanliqi melum. gülchéhre

Istanbuldiki 273 Yilliq Tarixqa Ige Qeshqer Jamesi Qaytidin Échildi

2018-05-29
Istanbul sheherlik hökümet teripidin rémont qilinip, qaytidin échilghan qeshqer jameside namaz ötewatqan kishiler. 2018-Yili 25-may, istanbul.

Istanbul sheherlik hökümet teripidin rémont qilinip, qaytidin échilghan qeshqer jameside namaz ötewatqan kishiler. 2018-Yili 25-may, istanbul.

 RFA/Arslan

Xitay Uyghurlarning dini erkinlikige cheklime qoyup meschit-jame we ibadet orunlirini taqawatqan bügünki künde istanbulning eyup rayonigha jaylashqan 273 yilliq tarixqa ige qeshqer jamesi istanbul sheherlik hökümet teripidin qaytidin rémont qilindi we 25-may jüme küni échilish murasimi ötküzülüp, resmiy échildi.

Istanbulning eyup rayonigha jaylashqan “Qeshqer tekkesi” namidiki bu orun bir meschit we xanqadin terkib tapqan 2000 kwadrat métirliq bir jay bolup, bu orun birqanche yildin buyan istanbul sheherlik hökümet teripidin qayta rémuntqa bérilgen idi. Bu jayning rémont qilish ishliri 4 yilda tamamlan’ghan bolup, jem’iy 3 milyon 448 ming türk lirasi chiqim qilin’ghan. Qeshqer jamesi yénida mezkur jameni qurghan merhum diniy alim abdulla ependi qeshqiri we uning shagirti qeshqiri murtaza ependilerning mazarliri bolup, bu mazarlarmu qaytidin rémont qilin’ghan.

Türkiyening meshhur mutepekkuri nejip fazil qisakörekning eyni waqitta “Qeshqer tekkesi” de ilim tehsil qilghanliqi we uning maziriningmu mushu orun’gha jaylashqanliqi melum. “Qeshqer tekkesi” ning échilish murasimida nejip fazil qisakörekning mazar béshida hem du’alar oquldi.

Qeshqer xaniqasi-tesewwup tarixining eng qimmetik shexsyetliri turghan bir orun

“Qeshqiri murtaza ependi xanqa jamesi jem’iyiti” ning re’isi ömer erdoghan ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Jameyimiz töt yérim yildin buyan taqalghan idi. Istanbul sheherlik hökümet ige chiqip bu jameni qaytidin rémunt qilip yasap berdi. Eyup rayonluq hökümetke we bu jameni rémont qilishqa ejir singdürgen ishchilarning hemmisini tebrikleymiz, köp teshekkürler bildürimiz. Bu yer tesewwup tarixining eng qimmetlik shexsiyetliri yashighan bir orun. Bu yerning eng axirqi sheyxi abdulhekim arwasi hezretliri we ustaz nejip fazil qisakürek jameni qurghan alim abdulla ependining muhim shagirtliridin idi. Bügün mesjidimiz échildi. Ustazning yéqinliri, tughqanliri we mehellidiki xelq ammisi topliship merhum üchün du’a-tilawet qilduq.”

Mezkur jamede namaz oqughan jama’et 273 yilliq tarixqa ige bu jamening qayta rémont qilinip ibadet üchün qayta échiwétilgenlikidin memnun bolghanliqini ipadileshti.

Mezkur jamade namaz oqughan nidayi sewim isimlik kishi mundaq dédi: “Bu 18-esirdin buyan mewjut bolup kelgen bir orun. Oxshash waqitta xaniqah öz alahidiliki bilen mewjut bolup kelgen bolup, eyup sultanda muhim orunlardin biri hésablinidu. Ustaz nejip fazil qisakörekning mazirining bu yerde bolushi we uning eyni dewrde merhum ustazi bilen bu yerde birlikte yashighanliqini hésablighanda bu yer ehmiyetlik bir orundur.”

Serkan doghan isimlik bir kishi qeshqiri murtaza xaniqahsi tarixi bir orun bolghanliqi üchün jamening esli halitini saqlighan halda yéngidin rémont qilin’ghanliqini tekitlep mundaq dédi: “Töt yildin buyan özimizni boshluqta hés qilduq. Bu yerni rémont qilish ishida istanbul büyük sheherlik hökümetning ige chiqishi bek yaxshi boldi. Ular ige chiqimghan bolsa bu rémont qilish ishi pütmeytti. Nejip fazil ustazni anglitishqa söz azliq qilidu, kitablargha patmaydu. Uni qebre béshida eslep du’alar qilghan bolduq. Uning rohi xosh bolsun!. . .”

Qeshqiri murtaza ependi xaniqahsi we jamening tarixi

Qeshqiri murtaza ependi xaniqahsi we jamesi eyup sultan nahiyesining merkez mehellisi, hüsam ependi kochisi bilen qaryaghdi kochisining otturigha jaylashqan bolup, eyni dewrde bu xaniqahning tunji sheyxi qeshqerlik bolghanliqi üchün qeshqiri jame dep nam bérilgen. Xaniqahning ichide jame, yeni meschit, xilwet, derwish yataqliri, pishaywandin terkib tapqan bolup, bu yer 1744-yili sherqiy türkistanliq exmet murtaza qeshqiri ependi teripidin yasalghan. Neqshibendi teriqetchiliri üchün ibadetxana sheklide qollinighan. Murtaza qeshqiri wapat bolup ketkendin kéyin, bu xaniqahgha abdulla nidayi qeshqiri dégen kishi sheyx bolup xizmet qilghan.

Qeshqer mesjidining témigha chaplan’ghan tarixi melumatlarda yézilishiche, abdulla nidayi qeshqiri hezretliri 1698-yili qeshqerde tughulghan. Ottura asiyada neqshibendi teriqitide telim élip yétiship chiqqan. Kéyin istanbulgha kélip qeshqiri murtaza ependi teripidin séilin’ghan qeshqer xaniqahsigha kélip jaylashqan we bu yerde tesewwup teriqiti boyiche sheyx bolup xizmet qilghan. U 1760-yili 9-ayning 18-küni 74 yéshida alemdin ötken we qeshqer xaniqahning yénigha depne qilin’ghan.

“Xelq’ara qérindashliq, tinchliq we exlaq jem’iyiti” ning mes’ulliridin biri tesewwup tetqiqatchisi adem topal ependi “Qeshqer tekkesi” toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Qeshqiri murtaza ependi dégende men sherqiy türkistanni ésimge alimen, emma köpinche insanlar mehmut qeshqerini isige alidu. Bashlan’ghuch mekteptin étibaren ‘türkiy tillar diwani’ ni anglighanlar bilidu. Qeshqer bügünki künde xitayning hökümranliqi astida qalghan sherqiy türkistandiki muhim bir sheher. Hazir ürümchi merkez dep qarilidu, emma qeshqer sherqiy türkistandiki chong bir islam medeniyet merkizidur. Elwette, mehmut qeshqerining yétiship chiqishimu u medeniyet merkezning tesiridin bolsa kérek.”

“Qeshqer tekkesi” murtaza ependi teripidin wexfe qilinip yasalghan bolup, besh dane yataq, bir meschit we hoylidin terkib tapqan. Bu jay 1744-yili yasilishqa bashlighan we 1745-yili pütken. Yataqlarning birside murtaza ependi özi turghan, qalghan töt yataqta uning muritliri turghan.

Bu heqte söz qilghan tesewwup pelsepisi tetqiqatchisi adem topal ependi mundaq dédi: “Murtaza qeshqiri eslide sherqiy türkistanning qeshqerdin kélip bu yerde olturaqlashqan. Uningdin bashqa yene bu yerde köpligen sherqiy türkistanliq derwishler yashighan we ibadet bilen shughullan’ghan. Bashqa rayonlardin kelgenlermu bu yerde turghan. Osmanli impiraturluqi dewride sherqiy türkistandin hejge kélidighanlar aldi bilen xelipining shehiri we ebu eyubil ensarining shehiri bolghan istanbulgha kélip bu yerdin kémige olturup erebistanning jidde shehirige hej üchün baratti.

Bu toghrida bir qanche kündin buyan türkiye metbu’atlirida keng türde xewerler tarqitilmaqta. Biz istanbuldiki qeshqer jamesi toghrisida yenimu tepsiliy melumatlargha érishish üchün dunya Uyghur qurultiyi ichki ishlar komitétining mudiri hamidxan köktürk ependi bilen söhbet élip barduq. U “Qeshqer tekkesi” ning Uyghurlarning istanbuldiki tarixtin qep qalghan birdin-bir nishani we tarixi orni ikenlikini bildürdi.arslan

Almutada “Teklimakan” Zhurnilini Tonushturush Pa’aliyiti Ötküzüldi

2018-05-28
"Teklimakan" zhurnilini tonushturush murasimida abduljan berayef söz üstide. 2018-Yil 26-may, almuta.

“Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimida abduljan berayef söz üstide. 2018-Yil 26-may, almuta.

 RFA/Oyghan

26-May küni almutadiki xelq’ara yéngi téxnologiye uniwérsitétining mejlis zalida özbékistan paytexti tashkentte yoruq körgen “Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimi bolup ötti. Murasimni “Tinchliq dunyasi” xelq’araliq qazaq ijadiy birleshmisi uyushturdi. Uninggha Uyghur ziyaliyliri, herqaysi ammiwi jem’iyetler wekilliri, sheher-yézilarning yurt-jama’etchilik aktipliri qatnashti.

Mezkur pa’aliyette échilish nutqi sözligen “Tinchliq dunyasi” xelq’araliq qazaq ijadiy birleshmisi re’isining orunbasari tursun raziyéf mezkur birleshmining qurulush tarixi heqqide toxtaldi. U birleshmining 2006-yili teshkillinip, bügünkiche 28 dölette bölümlirining qurulghanliqini, birleshme terkibide 20 bölümning herqaysining öz aldigha ish élip bériwatqanliqini otturigha qoydi. Tursun raziyéf ularning ichidiki eng chong bölüm ustazlar bölümi bolup, bu bölümning qazaqistandiki 7600 mektep bilen hemkarliqta ishleydighanliqini, 33000 mu’ellimning mezkur bölümge eza ikenlikini bildürdi. Ularning ichide Uyghur mektepliri we ustazliriningmu barliqini ilgiri sürdi. Buningdin tashqiri bu birleshmide milletler dostluqi, edebiyat, ma’arip qatarliq bölümer ishleydiken.

“Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimigha riyasetchilik qilghan milletler dostluqi bölümining bashliqi aztékin ibrahimof kéyinki charek esir mabeynida ottura asiya Uyghurliri arisidiki medeniy alaqilerning üzülüp qalghanliqini, tashkentte “Teklimakan” zhurnilining yoruq körüshi bilen ene shu alaqilerni tiklesh meqsitide uning bash muherriri abduljan berayéfning qazaqistan’gha qedem teshrip qilghanliqini bildürdi.

Deslep sözge chiqqan özbékistan jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi yénidiki aqsaqallar kéngishining re’isi, téxnika penlirining doktori abduljan berayéf sowét dewride we musteqilliqtin kéyinki yillarda özbékistan Uyghurlirining béshidin ötken weqeler, “Teklimakan” zhurnilining dunyagha kélish tarixi hem uni neshr qilishning asasiy meqsedliri üstide toxtaldi.

Murasimda sözge chiqqan péshqedem zhurnalist abdukérim turdiyarof herqandaq bir gézit yaki zhurnalning xelqning tarixini, medeniyitini, tilini, örp-adetlirini, edebiyatini terghib qilishta muhim rol oynaydighanliqini, kélechekning yashlar qolida bolsimu, emma hazir yashlarda milliylikning susliship kétip barghanliqini, shuning üchün yashlarni terbiyelesh mesilisige alahide köngül bölüsh lazimliqini bildürdi.

Jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitining bash muherriri érshat esmetof hazirqi zamanda birer gézit, zhurnal yaki kitab neshr qilishning qiyinliship ketkenlikini, Uyghur milliy metbu’atini qollaydighanlarning azlap kétiwatqanliqidin qattiq teshwishlinidighanliqini ilgiri sürdi. U yene qirghizistanda, özbékstanda milliy mektepler, metbu’at, tiyatir, oqush orunliri we bashqilar yoq bolghanliqtin, Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélish mesilisiningmu jiddiy ehwalda turuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Yazghuchi ilaxun jelilof edebiyatsiz medeniyetning bolmaydighanliqini, medeniyetning her qandaq bir milletning asasiy belgisi ikenlikini, ulugh mutepekkur yüsüp xas hajibning “Kim nurghun bérilse külke-chaqchaqqa, shu xelq aylinar nadan, axmaqqa” dégen sözlirini neqil keltürüp, xelqning diqqitini köprek oyun-tamashagha emes, belki milliy ma’aripni, edebiyatni, sen’etni hem meniwi, hem maddiy qollashqa aghdurushning muhimliqini körsetti.

“Turan dunyasi” jem’iyetlik fondining re’isi karlin mexpirof bolsa, mezkur zhurnalni jumhuriyetler ara, yeni qazaqistan, özbékistan we qirghizistan ara ortaq neshir-epkargha aylandurush teshebbusini otturigha qoydi. Mezkur yighinda sözge chiqqan bashqa ziyaliylarmu birleshmiler wekilliri, yurt-jama’etchilik aktipliri Uyghurlarning bügünki ehwali heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup, hemmisi “Teklimakan” zhurnilini her jehettin qollaydighanliqini bildürdi.

Zhurnalist abdukérim turdiyarofning pikriche, “Teklimakan” zhurnilining yoruq körüshi peqet özbékistan Uyghurliri üchünla emes, belki pütkül Uyghur jama’etchiliki üchünmu tarixiy weqe, chong xushalliq bolmaqtiken. Emma bu zhurnalning kélechikini saqlap qélish, uni tejribilik zhurnalistlar bilen teminlesh intayin murekkep mesile iken. U mundaq dédi: “Eng birinchisi – zhurnalni dawamliq saqlap qéklish üchün uninggha maddiy yardem we meblegh bolushi kérek. Uni hemmimiz qollap-quwetlep, uninggha qolimizdin kélishiche yardimimizni bérishimiz kérek. Egerde undaq bolmaydighan bolsa, zhurnalning hayati anche uzaq bolmaydu. 1918-Yili sowét hakimiyiti ornitilghanda bizning hayatimizda qanchilighan gézit-zhurnallar chiqti. Shularning nurghuni yépilip ketti. Zaman özgergendin kéyinmu qazaqistanda ‘xush keypiyat’, ‘yash ewlad’, ‘yéngi zaman’ gézitliri we köpligen zhurnallar chiqqan idi. Shularmu uzaq ömür sürelmidi. Chünki ularni qollighanlar az boldi.”

Abdukérim turdiyarof her qandaq bir gézit yaki zhurnalgha dölet teripidin maddiy yardem bolmisa, uning uzun’gha barmaydighanliqini, emma mezkur zhurnal jem’iyetlik asasta chiqqanliqtin uni yurt-jama’etchilikning qollap-quwetlishi lazimliqini ilgiri sürdi. U zhurnalning qazaqistanda tarqilishi üchün uningda qazaqistan Uyghurliri hayatiningmu yorutilishi kéreklikini, uni tarqitish yollirini oylash lazimliqini otturigha qoydi.

Zhurnalning bash muherriri abduljan berayéf özbékistan rehberlikige yéngi prézidént bolup shawket mirziyoyéfning kélishi bilen özbékistandiki barliq milliy medeniyet merkezlirining qaytidin janlan’ghan’ghanliqini, emma ularning aldida köp mesililerningmu peyda boluwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Chünki qilin’ghan ishlar az, qilinish kérek bolghan ishlar köp. Shu ishlarni emelge ashurush üchün medeniyet merkizi yénida ‘teklimakan’ zhurnilini teshkil qilduq. Bu medeniyet merkizining axbarat merkizi. Mesilen, özbékistanda yashlargha chong étibar qiliniwatidu. Bolupmu prézidént özi alahide ‘yashlar küni’ dep bir künni belgilidi. U yashlargha chong ishench qiliwatidu. Yashlarmu buni aqlash üchün heriket qiliwatidu. Shuning üchün biz yéqinda yashlar qurultiyini ötküzduq”.

Abduljan berayéf mezkur qurultayda Uyghur yashlirining memliketning tereqqiyatigha qoshuwatqan töhpisi, ularning bügünki wezipiliri qatarliq mesililerning qaralghanliqini, Uyghur meshreplirini, milliy muqamlarni, Uyghur kiyimlirini, yashlarning jem’iyettiki rolini yorutidighan doklatlar qilin’ghanliqini, bu qurultaygha qirghizistandin “Ittipaq” jem’iyitining re’isi artiq hajiyéf rehberlikidiki wekillerning qatnashqanliqini bildürdi.

Abduljan berayéf zhurnalni tonushturush murasimi heqqide mundaq dédi: “Bügünki mejlistin könglüm nahayiti yorudi. Birinchidin, roza-ramzan aylirigha qarimay yiraq-yéqindin köp kishiler kéliptu. Bu teshkil qilghuchilargha xelqning bolghan hörmitidur. Démek, öz ara bir-birige bolghan munasiwet saghlam we yaxshi. Belkim shuning sharapiti bilen ishlirimiz dawamliq ongushluq bolup qalar. . .”

Igilishimizche, özbékistanda resmiy melumatlar boyiche hazir 30 mingdin oshuq Uyghur yashaydiken. Uyghurlar asasliqi tashkent shehiri we uning etrapidiki mehellilerde olturaqlashqan iken. Buningdin tashqiri, Uyghurlar Uyghur élining qeshqer wilayiti bilen chégridash enjan wilayitide yashaydiken. Bezi melumatlargha qarighanda, ötken esirning 20- we 30-yillirida özbékistanda 600 ming etrapida Uyghur yashighan bolup, Uyghur mektepliri, Uyghur tiyatiri we téxnikomliri’i mewjut bolghan iken. Waqit ötüshi bilen ularning barliqi yépilip, Uyghurlarning mutleq köpining millet teweliki mejburiy rewishte özbék bolup yézilip ketken iken.

oyghan

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/teklimakan-zhurnal-05282018162730.html?encoding=latin