Bügünki “Bingtu’en” Ning Xeterlik Signalliri

2018-04-30
Uyghur éligha tarqalghan xitayning ishlepchiqirish-qurulush déwiziyelirining orunlishish xeritisi.

Uyghur éligha tarqalghan xitayning ishlepchiqirish-qurulush déwiziyelirining orunlishish xeritisi.

xjbt.gov.cn

Yéqinda amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi “Bingtu’en: xitayning sherqiy türkistandiki yérim herbiy mustemlikichi küchi” serlewhilik doklatini élan qilip, “Bingtu’en 60 yildin buyan, Uyghur élidiki yerlik xelqning barliq heq-hoquqlirigha éghir derijide tajawuz qilip kéliwatqan mustemlikichi organ we xitayning qattiq qolluq bilen basturushida asasliq rol oynawatqan herbiy küch”, dep körsetti shundaqla uni tarqitiwétishke chaqirdi.

Muxbirimiz doklatni teyyarlighuchi, tetqiqatchi grég fey ependi we bashqa munasiwetlik erbablar bilen, xitayning Uyghur élidiki ishlepchiqirish qurulush armiyesi, yeni “Bingtu’en” ning mahiyiti we uning Uyghur jem’iyitige bériwatqan xeterlik signalliri heqqide söhbet élip bardi.

“Shinjangning muqimliqigha kapaletlik qilip, chégrani qoghdash” xitay hökümitining “Bingtu’en” ge yükligen wezipisidur. “Bingtu’en”, yeni “Shinjang ishlepchiqirish qurulush armiyesi” 1954-yili, xitay kompartiyesi Uyghur diyarini igilep, 5 yildin kéyin, eyni waqittiki “Xitay kommunistik partiyesi shinjang ölkilik inqilabi komitéti” ning tunji sékrétari wang jénning teshebbusi we xitay merkizi hökümitining testiqi bilen qurulghan bir herbiy hem memuriy organ idi. “Bingtu’en” 1970‏-yillarda tarqitiwétilgen bolsimu, lékin 1981‏-yili qayta eslige keltürülgen.

“Bingtu’en” axbarat wasitiliridiki teshwiqat matériyallirigha qarighanda, “Bingtu’en” ning 1954-yilidiki nopusi 175 ming bolup, hazirqi omumiy nopusi ikki milyon 700 mingdin ashti. Emma mutexessisler emeliyette uning nopusining özi körsetken yuqiriqi reqemdin köp bolushi mumkinlikini éytishmaqta.

Yéqinqi yillardin buyan xitay merkiziy hökümiti “Bingtu’en” ge hessilep meblegh sélip, uning xaraktérini “Shinjangning muqimliqi we ebediy eminlikni saqlashtiki hel qilghuch tayanch küch” dep békitken idi. Emma Uyghur kishilik hoquq qurulushining 26-aprél élan qilghan “Bingtu’en: xitayning sherqiy türkistandiki yérim herbiy mustemlikichi küchi” serlewhilik doklatida, “Bingtu’enning teshwiqat, sheherlishish, türme, herbiylishish, ishqa orunlishishtiki kemsitish we yéza-qishlaq siyasiti yerlik xelqning makansiz qélishi, muhitning weyran bolushini keltürüp chiqarghan” dep körsitildi. Doklatta yene, bir qanche halqiliq teklip otturigha qoyulup, “Bingtu’en’ge köchmenlerni qobul qilishni toxtitish we uni tarqitiwétish, “Bingtu’enning qolidiki yer-zémin we yer asti bayliqlirini sherqiy türkistan xelqige bölüp bérish”, “Bingtu’enni qoralsizlandurush” qatarliq telepler otturigha qoyulghan.
Doklatta körsitilishiche, 60 yildin buyan, “Shinjang ishlepchiqirish, qurulush bingtu’eni” ishlepchiqirish etriti, xizmet etriti, küresh etritidin turaqlashturghuchi we ülge körsitishke qarap tereqqiy qilip, tengritéghining jenub we shimalida 14 déwiziye, 176 ishlepchiqirish meydani we polki, 4 ming 400 din artuq shirket-karxanisi bar, Uyghur élida yene 7 sheherni bashquridighan wilayet we bu wilayetler qarmiqidiki 69 nahiye tewesi ichige jaylashturulghan ghayet zor küchke aylan’ghan.

Mezkur doklatni teyyarlighuchi, amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi grég fey ependining tonushturushiche, gerche Uyghur kishilik hoquq mesililirige a’it doklatlarda “Bingtu’en” choqum tilgha élinidighan nuqtiliq bir mesile bolup kelgen bolsimu, bu doklat, mezkur organning bingtu’en heqqide élan qilghan tunji tepsiliy doklati hésablinidu. Bu doklat hazirqidek “Bingtu’en” Uyghur aptonom rayonidiki eng zor we Uyghur we bashqilar üchün eng xeterlik küchke aylan’ghan bir künde, uning mewjut bolup turushi we uning élip kéliwatqan tehdit hemde xeterlirini tepsiliy tonushturush zörüriyiti bilen otturigha chiqqan.

Grég ependi mundaq dep körsetti: “Doklatta körsitilgendek bügünki künde, bingtu’en ghayet zor yérim iqtisadi, yérim herbiy gewde. Xitay hökümiti 2009‏-yili ‘5‏-iyul weqesi’ din kéyin ‘bingtu’en’ ning ornini östürüp, uninggha ölke derijilik memuriy organliq salahiyiti bergen. Bügün ‘bingtu’en’ ning nopusi, sherqiy türkistanning omumi nopusining 11-12 pirsentini teshkil qilidu, emma, bingtu’en teripidin biwasite kontrol qiliwélin’ghan yer kölimi, pütün rayonning omumi yer kölimining yérimigha yéqinraqini teshkil qilmaqta. ‘bingtu’en’ nopus qurulmisining 86% tin köprekini xitay köchmenliri igileydu. ‘bingtu’en’ ning meqsiti birinchi nöwette mustemlikichiliktur : sherqiy türkistandiki yerlerni özleshtürüsh, chégrani qoghdash we hakimiyitini mustehkemleshtur. Uyghur kishilik hoquq qurulushining doklatida ‘bingtu’en’ ning 60 yilliq tarixi we wezipiliri shundaqla arqa körünüshliri heqqide tepsiliy bayan qilin’ghan bolup, iqtisadiy, térritoriye, memuriy, qanuniy we herbiy hoquqlarning hemmisige ige bu gewdining, xitay kompartiyesining Uyghur élini uzaqqiche idare qilish we xitayning gherbiy-shimal chégra bixeterlikini kapaletke ige qilishni meqset qilghan yérim herbiy, yérim memuriy apparatidur. Hazir u Uyghur diyarining ékologiyelik muhitigha séliwatqan tehditliridin halqip yerlik xelqning memuriy jehettiki heq-hoquqliri, iqtisadi jehettiki heq-hoquqlirigha séliwatqan tehditliridin halqip yerlik xelqning hayati mewjutluqigha tehdit élip kelmekte”.

Melum bolushiche, “Bingtu’en” ning déwiziye we polklirining köp qismi Uyghur diyarining shimaligha orunlashqan bolup, jenubtiki aqsu, qeshqer, xoten qatarliq wilayetlergimu birdin déwiziye jaylashqan idi. Xitayning 2-qétimliq “Shinjang xizmiti söhbet yighini” da xitay kommunistik partiyesi merkiziy komitétining bash sékrétari, xitay dölet re’isi shi jinping Uyghur diyaridiki bingtu’en islahatini tézlitish, chongqurlashturush we uni jenubiy Uyghur diyarida dawamliq kéngeytip, téximu kücheytishni tekitlishige egiship, bingtu’enning 13-besh yilliq pilanda jenubiy Uyghur rayonigha kéngiyishni özining yadroluq stratégiyesi qildi.

Xitay hökümet metbu’atliri “Bingtu’en” ni jenubiy Uyghur diyarida téximu kéngeytip qurush pilanini “Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki muqimliq weziyitini qoghdash éhtiyajidin boldi” dep teshwiq qilip kelmekte.

Grég ependi bu heqte mundaq deydu: “Uyghur kishilik hoquq qurulushi yaki bashqa Uyghur teshkilatliri bolsun ‘bingtu’en’ ning Uyghurlarning aptonom hoquqini yürgüzüsh, Uyghur rayonidiki muqimliq, yerlik xelqning bixeterliki we ijtima’iy, iqtisadi tereqqiyatigha jiddiy tehdit shekillendürüp kelgenlikini otturigha qoyup kelduq. Bingtu’en, xitayning Uyghur élida yüz bériwatqan her qandaq xelq isyani hemde milliy toqunushlarni qattiq qolluq bilen basturushida asasliq rol oynap kelmekte. Uningdiki türmiler asasen Uyghurlarni qamashqa ishlitilidu. 5-Féwral ghulja weqesining bashlamchiliridin abduhélil abdimijitning bingtu’en türmiside ölüp kétishi buning bir misali. ‘5-iyul weqesi’din kéyin bingtu’enning barliq edliye apparatliri qaytidin xitayning Uyghurlarni basturushlirigha maslashturulup kéngeytildi. Nöwette Uyghurlarni qamash we basturush ta bingtu’en türmiliri yerlik hökümetke eng asasliq küch, hetta musulmanlarning, xristi’anlarning diniy étiqad pa’aliyetlirini basturushlarghimu qatnashmaqta. Nöwette bingtu’enning jenubqa qarap kéngiyiwatqanliqi, uning Uyghurlar zich olturaqlashqan bu rayonlarda Uyghurlarni diniy siyasiy, iqtisadiy her jehettin basturushqa asasliq rol oynaydighanliqidin dérek béridu. Hazir jenubta quruluwatqan yéngi sheherler bilen teng, yéngi türmiler tesis qilinmaqta, türme sistémisi tereqqiy qilduruluwatqanliqi melum. Ilgiri xitay jinayetchiler yötkilidighan, nopus yötkeshni meqset qilghan bingtu’en türmiliri hazir Uyghurlar bilen toshmaqta. Hazir ularning musteqil öz aldigha qanun, edliye sistémisi bar, bu, bingtu’enning öz aldigha Uyghurlarni jazaliyalaydighanliqini körsitidu.”

Grég ependining qarishiche, bügünki künde “Bingtu’en ilgirikidinmu küchlük we xeterlik” tur. U mundaq deydu: “Nöwette xitay hökümitining bingtu’enni jenubiy Uyghur diyarigha yenimu kéngeytishi, Uyghurlarning mutleq köp qismi jaylashqan bu rayonlargha bolghan kontrolluqni we Uyghurlarning ijtima’iy funksiyesini özgertip, ularni bashqurushni asanlashturush, ularning heriketlirini basturush iqtidarini téximu ashurushni meqset qilidu. Bingtu’enning hazirqi we kelgüsi istratégiyesi bolsa, Uyghurlardin mudapi’e körüsh we ularni da’im bésim hem tehdit astida tutup turush. Shunga xitayning yene uzun bir mezgilgiche bingtu’enni tarqitish xiyali yoq, eksiche uni yenimu tereqqiy qildurush we kéngeytishning yolini izdimekte. Emeliyette bir aptonom rayon ichide bundaq bir musteqil hakimiyetning mewjut bolup turushining özimu xitayning asasiy qanunlirigha we xelq’araliq qanunlargha xilap.”
Nöwette “Bingtu’en” ge nishanliq yardem bérish wezipisini üstige alghan béyjing, jéjyang, xébéy, xénen, gu’angdung, jyangsu, xubéy, senshi, lyawning, xéylungjyang qatarliq 10 ölke we sheher, “Shinjanggha yardem bérish” namida bingtu’enning iqtisadiy tereqqiyatini ilgiri sürüshke kapaletlik qilmaqta.

“Tengritagh tori” ning 12-apréldiki xewiridin, yéqinda tarim bostanliqidiki yéngidin berpa bolghan tumshuq shehirige qarashliq 3-déwiziye tewesidiki Uyghur déhqanlarning “Namratliqtin qutuldurush” sho’ari astida qoshna bingtu’enlerdiki xitaylar arisigha köchürülüwatqanliqi melum bolghan idi.

Tumshuq shehirining hazirqi nopusi160 ming etrapida bolup, Uyghurlar omumiy nopusning 70 pirsentini teshkil qilidiken.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining bingtu’en heqqidiki doklatini teyyarlashqa qatnashqan tetqiqatchi hénri shajéski ependining qarishiche: “Xitay da’iriliri Uyghur élining weziyitige maslashturup ‘bingtu’en’ ni jenubqa kéngeytish arqiliq Uyghur élini idare qilish istratégiyesini toluqlash we mukemmelleshtürüshning asasini salmaqta. Gerche bingtu’enni emeldin qaldurush rayonning muqimliqighila emes, dunya tinchliqi üchünmu intayin muhim we halqiliq mesile bolsimu, bu mesilige qarita xelq’araning diqqiti dégendek aghdurulmay kelgen. Gerche xitayning bingtu’enlerni emeldin qaldurushi hazirche ré’alliqtin yiraqtek körünsimu emma xitayning Uyghur élining hemme jaylirida yépiq lagérlarni qurup Uyghurlarni xalighanche jazalawatqan bu peytte, bingtu’enning mahiyiti we tehditi heqqide, bundaq bir tepsiliy doklatning xelq’ara jama’etning diqqitige sunulushi intayin zörür”.

Hénri ependi xitay ishlepchiqirish qurulush armiyesining Uyghurlar zich olturaqlashqan jenubi rayonlargha kéngiyish pilanining u jaylarda xitay nopusini köpeytishni meqset qilidighanliqi heqqide mundaq deydu: “Bingtu’enning sherqiy türkistanning jenubidiki kéngiyishige qaraydighan bolsaq, bu jaylardiki sheher qurushqa oxshash atalmish tereqqiyat, peqetla yenimu köp xitay köchmenlirini orunlashturushqa qolay shara’it hazirlashni meqset qilidu. Emeliyette yerlik xelqqe menpe’et élip kelmeydu. Eksiche Uyghurlar bara-bara, yer-zéminliridin, iqtisadiy kirim menbeliridin, yashash muhitidin ayrilip qalmaqta”.

Tetqiqatchi hénri shajéskining qarishiche, “Bingtu’en” kelgüside xitay üchün téximu muhim orunda turmaqta, chünki u xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan “Térrorizmgha qarshi turush” namidiki basturush siyasetliride asasliq rol oynimaqta.Muxbirimiz gülchéhre

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: