“National Review” Zhurnilida Uyghurlarning Éghir Weziyiti “Xitaydiki Yéngi Gulag” Dep Tonushturuldi

2018-05-11
Melum "Terbiyelesh merkizi" ning aldida posta turuwatqan saqchilar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.

Melum “Terbiyelesh merkizi” ning aldida posta turuwatqan saqchilar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.

 AP Photo/Ng Han Guan

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, amérikida ikki heptide bir élan qilinidighan “National Review” yeni “Dölet obzorchisi” zhurnilida élan qilin’ghan “Xitaydiki yéngi gulag” mawzuluq maqale aptor jey nordlin’gér teripidin yézilghan. U maqaliside aldi bilen bu xewerni yézishigha seweb bolghan kishining amérikidiki dangliq xitay ishliri tetqiqatchisi jérriy koxénning sözi seweb bolghanliqini yazghan. U bu heqte mundaq dégen: “Biz 30-apirildiki sanimizda dangliq tetqiqatchi jérriy koxén heqqide bir maqale élan qilghan iduq. Shu chaghda u manga özining bir nersidin bek bi’aram boluwatqanliqini éytqan idi. U bolsimu Uyghurlarning héchqandaq bir qanuniy jeryan bolmay turup keng kölemde tutqun qilinishi bolup, bu uninggha 40 tin artuq uruq-tughqini ziyankeshlikke uchrighan awstriye we gérmaniyeni eslitidiken.”

Aptor sözini mundaq dawam qilghan: “Jérriy koxén nahayiti aqil we tejribilik bir kishi. Aldiraqsanliq bilen söz qilidighanlardin emes. Uning aghzidin bundaq söz chiqqan iken, uni diqqetke élish kérek. U manga Uyghurlarning mesilisining dunya axbaratida yéterlik diqqetke élinmaywatqanliqini éytti. Shunga biz bu maqale arqiliq mesilige diqqet tartishni meqset qilduq.”

Undaqta jérriy koxén kim? amérikidiki adwokat nuriy türkel ependi jérriy koxén ependi we bu “National Review” zhurnili heqqide bizge chüshenche bérip ötti. Nuriy ependining éytishiche, jérriy koxén ependi özi biwasite natsistlar gérmaniyesining ziyankeshlikidin qutulup chiqqan kishi bolup, u amérikida intayin hörmetke sazawer bolghan qanunshunas, xitay ishliri tetqiqatchisi bolup, yuqiridiki bu zhurnal muxbirlirining Uyghur mesilisige qiziqip qélishida elwette bu kishining yuqiridiki sözi intayin chong rol oynighan. Buning bilen zhurnal yazghuchisi jey nordlin’gér nuriy türkel ependi qatarliqlarni ziyaret qilish arqiliq bu maqalini yézip chiqqan iken. Nuriy türkel ependining éytishiche, bu zhurnal amérikidiki konsérwatiplar oquydighan nopuzluq zhurnal bolghachqa Uyghur mesilisining bu zhurnalda we ilgiri sabiq prézidént jorj bushning nutuq yazghuchisi bolghan kishi teripidin yézilghan bolushi intayin ehmiyetlik iken.

Aptor jey nordlin’gér Uyghurlarning weziyitini intayin tepsiliy chüshendürgen. Uningda, xitay hökümitining Uyghurlarning chet’ellerdiki birdin-bir awazi bolghan erkin asiya radiyosi muxbirlirining Uyghur élidiki uruq-tughqanlirini tutqun qilish qatarliq wasitilerni ishqa sélip, öch éliwatqanliqi, xitay hökümitining bundaq öch élish wasitisini kishilik hoquq pa’aliyetchiliri, öktichiler we zhurnalistlarni jazalash üchün dawamliq qollinip kelgenliki, rabiye qadir xanimning wetinidiki baliliri, newriliri qatarliq 30 din oshuq a’ile ezasining tutqun qilin’ghanliqi qatarliq tepsilatlarni chüshendürüp ötken. U shundaqla xitay hökümitining Uyghurlarning zéminini yéngi chégra dégen menini ipadileydighan “Shinjang” dep atisimu, emma Uyghurlarning öz zéminini “Sherqiy türkistan” dep ataydighanliqini, emma kimki “Sherqiy türkistan” da turup “Sherqiy türkistan” dégen sözni ishlitip qalsa éghir jazalinidighanliqini bildürgen.

Aptor yene munularni bayan qilghan: “Xitay hökümiti rayonni türüklüktin uzaqlashturup, xitaylashturush üchün xitay hökümiti milyonlighan xitayni rayon’gha köchürüp kelgen, ular tibetkimu shundaq qilghan. Sowét ittipaqimu baltiq döletlirini ruslashturush üchün shundaq qilghan. . . Nechche on yillardin buyan, Uyghurlar xitay hökümitining xitaylashturush siyasitige qarshi chiqip kelgen. Xitay hökümiti bolsa Uyghurlargha qarshi “Qattiq zerbe bérish” herikiti qozghighan. Nahayiti az sandiki Uyghurlar qoralliq guruppilargha qatnashqan. Emma bu xitay hökümitining sherqiy türkistan’gha térrorluq markisi chaplap, edeplishi üchün bir bahane bolghan. Birma hökümitimu rohéngga xelqige xuddi mushundaq usul qollan’ghan idi”.

Aptor maqaliside yene, Uyghur aptonom rayonluq partkomning siyasiy-qanun’gha mes’ul mu’awin sékrétari ju xeylunning bir qétimliq nutqida: “Yawa ot-chöplerni bir-birlep yulup bolghili bolmaydu, ularni yoqitish üchün hemme zira’etlerge dora chéchishqa toghra kélidu” dégen sözni ishletkenlikini misal keltürgen.

Maqale aptori jey nordlin’gér xitay hökümitining Uyghurlarning milliy we dini kimlikige hujum qilidighan türlük bésim siyasetlirini yürgüzüp kelgen bolsimu, emma hazirqi eng qorqunchluq nersining “Gulag” ikenlikini éytqan. Gulag sowét mezgilide qollinilghan jaza lagérliri bolup, aptor Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” ni ene shu stalin dewridiki dehshetlik jazalash we emgek bilen özgertish hem terbiyilesh lagérlirining nami boyiche “Gulag” dep atighan. U bu lagérlarning mewjutluqini xitay hökümiti étirap qilmighan bolsimu, emma Uyghur élide yérim milyondin-bir milyon’ghiche kishining lagérlarda solan’ghan bolushi mumkinlikini, bu merkezlerge solan’ghanlar bashta dini we siyasiy qarishi küchlük bolghanlar bolsa, kéyinche dawamliq türde chet’ellerge chiqip baqqanlar yaki téléfonda sözleshkenler, oqutquchilar, ziyaliylar, bolupmu yashlar yeni 80-90-yillarda tughulghan yashlarning tutulghanliqini bayan qilip, ataqliq dini ölima memet seley hajim we putbol cholpini érfan hézimlerning weqesini misal körsetken.

U bu qorqunchluq lagérning xitay partkom sékrétari chén chüen’go kelgendin kéyin yolgha qoyulghanliqini, u barliq qattiq qolluq tüzümlirini türlük yéngi pen-téxnika arqiliq téximu asanlashturup, Uyghurlarni téximu qattiq nazaretke élip basturuwatqanliqini, Uyghurlarning axiri bérip kéchide tutqun qilinish éhtimaligha qarshi qélin kiyimlirini teyyarlap qoyup uxlaydighan halgha chüshüp qalghanliqini, “Yépiq terbiyilesh lagérliri” da Uyghurlarning “Wetenperwerlik terbiyisi” deydighan siyasiy terbiyiler arqiliq Uyghur bolushtin ténishqa mejburlinidighanliqini bildürgen.

Aptor maqalisining dawamida, Uyghur élide yüz bériwatqanlarning intayin jiddiy bir mesile ikenlikini yene jérriy koxénning sözi arqiliq teswirligen. U maqaliside: “Xitay tetqiqatchisi jérriy koxén özining buni natsistlar gérmaniyesige oxshatmay turalmaywatqanliqini dédi. Gerche zor qirghinchiliqlar téxi yüz bermigen bolsimu, emma uning qarishiche yüz bériwatqanlar irqiy qirghinchiliqning deslepki shepiliri iken. Peqet Uyghurlarla emes nurghun bashqa mutexessislermu ashundaq shepini hés qiliptu” dep yazghan.

Amérika erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanim “Yépiq terbiyilesh lagérliri” üstide toxtilip, buning éghir kishilik hoquq depsendichiliki ikenlikini bildürdi. U sözide, Uyghur élide alliqachan éghir kishilik hoquq depsendichilikliri yüz bériwatqan bir shara’itta, bundaq qanunsiz, héchqandaq bir qanun tertipi bolmighan, kishiler muddetsiz bir shekilde qamaqqa élinidighan “Yépiq terbiye lagérliri” ni “Kishilik hoquqning eng éghir shekilde depsende qilinishi”, dep körsetti.

Nuriy türkel ependi bolsa sözide, Uyghur élidiki weziyetning intayin jiddiylikini, bügünkidek bir esirde, insaniy bir jem’iyet we bir dunya qurup chiqish arzu qiliniwatqan bir jahanda Uyghur élide yüz bériwatqanlargha amérika bashliq gherb démokratik ellirining qarap turmasliqi kéreklikini agahlandurdi.

“National Review” diki “Xitaydiki yéngi gulag” maqalisining aptori jey nordlin’gér maqalisining axirida Uyghurlarning hazir dunyaning diqqitini tartish üchün texirsizliniwatqanliqini éytip: “Elwette dunyada nurghun weqeler yüz bériwatqan bolghachqa axbaratlarning hemmisige yétiship bolushi natayin. Biraq chet’ellerdiki Uyghurlar sherqiy türkistanda yüz bériwatqan bundaq jiddiy bir ehwalgha dunya yéterlik derijide diqqet qilmighanliqidin qattiq narazi. Ularning nidasidiki texirsizlikni yoshurup qalalmighan idi. Buni tamamen chüshinishke bolidu” dep yazghan. irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: