Amérika Xelq’ara Diniy Erkinlik Komitéti: Uyghurlarning Weziyitidin Endishe Qiliwatimiz

2018-05-14
Meschitning üstide charlawatqan tik'uchar ayropilan. 2009-Yili 11-iyul, ürümchi.

Meschitning üstide charlawatqan tik’uchar ayropilan. 2009-Yili 11-iyul, ürümchi.

 AP Photo/Ng Han Guan

Ramizan kélish aldida Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini öz ichige alghan omumiy weziyiti amérika hökümitining küchlük endishisini qozghighan. Bu munasiwet bilen amérika dölet mejlisi xelq’ara diniy erkinlik komitéti düshenbe élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha qarita basturushni kücheytiwatqanliqini tekitlep, Uyghurlar yashaydighan Uyghur aptonom rayonining hazirqi weziyiti saqchi dölitige oxshap qalghanliqini, xitay hökümitining keng da’iridiki cheklime siyasiti we nazaret qilish sistémisi yürgüzüp, Uyghur musulmanlirining diniy étiqad erkinlikidin ibaret eng eqelliy insaniy erkinlikinimu inkar qiliwatqanliqini, buning aldimizda, yeni 15 -may bashlinish aldida turghan ramizan éyidiki diniy étiqad pa’aliyetlirigiche parakendichilik élip kélidighanliqini tekitligen.

“Xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan cheklimiliri qorshaw astidiki diniy we étnik bir az sanliq milletni assimilyatsiye qilishqa urunushidin ibaret” deydu xelq’ara diniy erkinlik komitéti re’isi daniyal mark bayanatida.

U yene؛ “Xitay hökümiti kommunist kadirlirini Uyghurlarning öylirige orunlashturush, sanaqsiz bigunah Uyghurlarni qanunsiz halda qayta terbiyelesh lagérlirigha qamash arqiliq pütün shinjang miqyasida wehime, guman we ishenmeslik weziyiti yaratti”, dep körsetti.

U yene, emeliyette xitay hökümitining bu herikitining pütün jem’iyetning xatirjemlikini buzidighanliqi, chünki ularning öz hayatini saqlap qélish we tinch halda öz ibadetlirini qilishqa tirishiwatqanlar ikenlikini tekitligen.

Bayanatta yene xitay hökümitining Uyghur musulmanliri üstidin yürgüzüp kéliwatqan diniy cheklimiliridin tashqiri ramizan éyida Uyghurlarning roza tutush we ibadet qilishni cheklesh üchün, zorlash xaraktérlik bezi yéngi tedbirlerni alghanliqi ilgiri sürülgen. Doklatta, bu mezgillerde qoralliq tekshürüsh ponkitlirini we yéngi saqchixanilarni qurup, kemsitish xaraktérlik tekshürüsh élip bérish, amanliq xadimlirini köpeytip, bixeterlik sélinmisini ashurush, iz qoghlash sistémisi, yüz tonush, köz tonush apparatlirini orunlashturush arqiliq, her xil téxnikiliq nazaret üskünilirini seplep, nuqtiliq halda Uyghurlarni nishan’gha alidighan nazaret we kontrol qilish tedbirlirining dawamlashturiliwatqanliqi tilgha élin’ghan.

Bayanatta buningdin tashqiri yene xitay hökümitining Uyghur tilini cheklesh üchün mekteplerdimu Uyghur tili oqutushni bikar qilghanliqi, Uyghur perzentlirining meschitlerge bérishi we ulargha islamiy isimlarni qoyushnimu cheklewaqtanliqi qatarliq keng da’iridiki adaletsiz siyasetlirini dawam qiliwatqanliqi eyiblen’gen.

Mark daniyal yene bayanatta déyish arqiliq amérika hökümitini, Uyghurlar uchrawatqan basturushni toxtitishqa jiddiy heriket qollinishqa chaqiriq qilip: “Xelq’ara diniy erkinlik komitéti amérika dölet ishliri ministirlikini xitayning Uyghur musulmanlirigha qaratqan xorlashlirigha diqqet aghdurushqa chaqiridu shundaqla amérika hökümitini diniy erkinlik depsendichilikige arilashqan döletlik we rayonluq hökümet erbabliri hemde hökümet apparatlirigha qarita jaza tedbirliri qollinishqa küchlük rewishte righbetlendüridu. Dunyawi magnitskiy kishilik hoquq qanuni, xelq’ara diniy erkinlik qanuni we bashqa qaratmiliqqa ige qanuniy wasitiler hökümitimizni bu xildiki depsendichiliklerge qarshi küresh qilishta hoquq we imkaniyet bilen teminleydu” dégen.

Amérika xelq’ara diniy erkinlik komitétining mu’awin re’isi sandra jolli xanim bügün bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, “Xitay Uyghurlarni basturushta heddidin ashqan wasitilerni qolliniwatidu”. Dédi: u mundaq deydu: “Kométitimiz Uyghur musulmanlirining weziyitini, bolupmu ularning jazaliniwatqanliqini közitip kéliwatimiz, shundaqla rayonda xitay hökümitining din’gha étiqad qilghuchi az sanliq milletlerge qaratqan basturush siyasiti we cheklimilirini kücheytkenlikige qarita xelq’araning diqqitini tartishqa chaqiriq élan qilip, xitay hökümitini ashkara halda eyiblep kelduq. Xitay hökümitining bolupmu Uyghurlargha qarita qanunsiz halda jazalashni ilgirikidinmu kücheytkenliki alahide diqqet qozghashqa tégishlik jiddiy mesile, epsuski bashqa döletler we xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining buninggha qarita inkasi menche téxi yéterlik emes”.

Sandra xanim, bayanatta tilgha élin’ghan, Uyghur musulmanliri uchrawatqan adaletsizlikni toxtitishta dunya magnitiskiy qanunining xelq’ara miqyada terghib qilinishining tesiri bolidighanliq ishenchini ipadilep yene mundaq dédi : “Men amérika hökümiti shundaqla xelq’ara jem’iyetning bu xelqqe jiddiy diqqet bérishige teqezza, ularning uchrawatqan adaletsizliki we yamanlishiwatqan kishilik hoquq weziyitige küchlük inkas qayturushimiz heqiqetenmu texirsiz bir mesile. Men bu heqte hökümetlerning xitay bilen bolghan munasiwetlerde xitay hökümitidin insan heqliri weziyiti heqqide so’al sorashtin sirt magnitiskiy qanuni arqiliq emeliy tedbir qollinishi intayin küchlük we halqiliq rol oyniyalaydu dep ishinimen. Xitay hökümitining az sanliq milletler üstidin insan heqliri depsendichiliklirini emeliyleshtürüshte rol oynighan munasiwetlik xitay kommunist rehberliri we hökümet kadirlirigha magnitskiy qanuni boyiche jaza qollinish we émbargo qoyush choqum aktip tesir peyda qilidu”.

Sandra jolli xanim xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi gülmire imin xanimni erkinlikke érishtürüsh üchün küchlük tirishchanliq körsitip kéliwatqan komitét ezalirining biri bolup, u ötken yili gülmire iminning amérika xelq’ara diniy erkinlik komitétining wijdan mehbusliri tizimlikige kirgüzilishide wakaletchi bolghan idi.

Amérika xelq’ara diniy erkinlik komitéti özining yéqinda élan qilghan 2018‏-yilliq doklatida, Uyghurlarning ötken bir yilliq diniy erkinlik weziyiti téximu nacharlashqanliqi, xitay da’irilirining téximu qattiq yéngi cheklimilerni yolgha qoyup, Uyghurlarning diniy erkinlikini ilgirilep boghuwatqanliqini bildürgen idi.

Uyghur diyarining ramizan harpisidiki weziyiti heqqide rayon’gha qaratqan téléfon ziyaritimiz dawamida, ürümchidiki bir ottura mektep oqughuchisi mekteptin oqughuchi we an- anilargha roza tutmasliq heqqidiki wedinamige qol qoyghanliqini bayan qildi.

Uyghur diyarida da’irilerning 2017‏-yilidin bashlap kücheytken bezi yéngi tedbirliri bilen Uyghur musulmanlirining yenimu éghir bir weziyette ikenlikidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen dunya Uyghur qurultiyi aliy rehbiri rabiye qadir xanim, Uyghurlar üstidin diniy we siyasiy, milliy, medeniy jehetlerdiki qattiq basturushlirini kücheytip kéliwatqan xitay hökümitining yene ramizan mezgilde Uyghurlarni nishan qilghan tutqun qilish we jazalashni éghirlashturidighanliqini eskertti. U özining bu yilliq ramizanda Uyghurlarning ramizanliq ibaditini qilalishini qiyas qilalmaydighanliqini, emma zulumgha uchrighan bir xelqning roza tutalmiduq dep ökün’gininingmu ibadet süpitide qobul bolushigha ishinidighlanliqini tekitlidi.

 Muxbirimiz gülchéhre
Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: