Mutexessisler Uyghur Élide Yüz Bériwatqanlarni Qéliplashqan Irqchiliq we Saqchi Döliti Dep Teswirlimekte

2018-05-18
Kocha charlawatqan xitay saqchilar. 2014-Yili 22-may, ürümchi.

Kocha charlawatqan xitay saqchilar. 2014-Yili 22-may, ürümchi.

 AP/Andy Wong

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, yéqinqi bir qanche kündin buyan Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” heqqide bezi muhim détallar ashkarilanmaqta we bu merkezlerde yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikliri küzetküchilerni qattiq endishige salmaqta. “Washin’gton pochtisi” géziti 16‏-aprél küni “Xitayning qayta terbiye lagérliridin chiqqanlar ménge yuyush we ten jazalirini ashkarilidi” mawzuluq bir parche xewer maqalisi élan qilip, yépiq terbiye lagérlirida éghir rohiy we jismaniy qiynashlarning yüz bériwatqanliqini bildürdi. Maqalida “Yépiq terbiyilesh lagéri” din qoyup bérilgendin kéyin qazaqistan’gha qayturulghan qayret semerqen we ömurbék éli isimlik ikki sabiq tutqunlar ziyaret qilin’ghan bolup, ular muxbirgha qilghan sözide, tutqunlarning lagérda tügimes xorluq we ménge yuyushqa uchrawatqanliqi, herküni etigende bayraq chiqirish, nechche sa’etlep kompartiyening teshwiqati, 19-qurultay rohi, atalmish “Üch xil küchler” ni tenqidlesh, shi jinpinggha uzun ömür tilesh we rehmet éytish qatarliqlargha mejburlinidighanliqini éytip bergen.

Ömürbék muxbirgha yuqiridiki teleplerni beja keltürelmigenler yaki buninggha qarshiliq qilghanlarning jazalinidighanliqini éytip bergen. U bu heqte toxtilip: “Lagérda nurghun nersilerni yadlash kérek. Eger ularni yadlap bérelmisingiz sizge tamaq bermeydu. Sizni uxlatmaydu yaki olturghuzmaydu. Ular sizning méngingizni yuyidu. Siz bir mashina ademge aylinishingiz kérek. Kompartiye néme dése anglishingiz, néme sözlise egishishingiz kérek,” dégen. Ular yene kishilerning jaza ornida choshqa göshi yéyishke mejburlinidighanliqini, “Dini radikal” dégen qarilash bilen tutqun qilin’ghanlarning bolsa haraq ichishke mejburlinidighanliqini, bulargha chidimighan bezi kishilerning ölüwélishqa urun’ghanliqini éytip bergen.

Washin’gton pochtisi géziti yazghuchisi saymin dényér maqaliside adriyan zénzning: “Xitayning Uyghur élide élip bériwatqan bu tinchitish herikiti bir milletni qaytidin shekillendürüsh qurulushining medeniyet inqilabidin kéyinki eng éghir bir shekli bolup hésablinidu. Bu döletning atalmish “Térrorluqqa qarshi turush urushi” bir milletning dini, milliy kimliki, tili we milliy kimlikning bashqa barliq éléméntlirigha hujum qilishqa aylinip ketti” dégen sözige yer bergen.

Bügün, amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski yuqiridiki uchurlar heqqide toxtilip aldi bilen bu merkezler heqqide meyli öz ismi bilen meyli yoshurun halda otturigha chiqip, öz béshidin ötkenlerni dunya bilen ortaqlashqanlarning jasaritige apirin oqudi. U mundaq dédi: “Biz aldi bilen mushu yépiq terbiye lagérliri heqqide otturigha chiqip melumat bergenlerning jasaritige apirin oqushimiz kérek. Biz uzun zamandin béri bu siyasiy terbiye lagérlirida zadi némiler yüz bériwatqanliqini bilelmigen iduq. Eger yene mushu kishilerning melumatliri bolmighan bolsa u weqeler bizge qarangghu bolup qéliwéretti. Shu jehettin alghanda men bu kishilerning qilghinining ehmiyiti intayin zor dep qaraymen. Mana mushular bilen birlikte erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining xewerliri bilen birlikte biz bu lagérlarda yüz bériwatqanlardin xewer tépiwatimiz. Bu lagérlar Uyghur élida dawam qiliwatqan uzun muddetlik bésim siyasitining dawami. Mundaqche éytqanda yash, qéri, er-ayal dégendek nopusning mutleq köp qismigha tesir körsetken bir heriket boldi. Buning Uyghur jem’iyitige körsitidighan rohiy zerbisining intayin éghir bolidighanliqi éniq”.

Washin’gton pochtisi géziti maqalisidimu yuqiridiki qazaqistanliq shahitlarning körgenlirige asasen bu merkezlerde tutup turuluwatqanlar arisida doxturlar, adwokatlar, oqutquchilar barliqini, hetta Uyghurlarning putbol cholpini érfan hézimningmu top oynap chet’elge chiqqanliqi üchün tutqun qilin’ghanliqini bildürgen.

Amérikiliq tarixchi we tonulghan Uyghurshunas proféssor rayin tam “Nyuyork waqti géziti” de élan qilghan maqaliside bolsa, xitay hökümitining bu lagérlarni inchikilik bilen pilanlighanliqini ilgiri sürgen. U maqaliside: “Bir milletning yérim milyon’gha yéqin adimini terbiyilesh qandaq bolidu? u dégenlik, ghayet zor meblegh we intayin inchike layihilep chiqilghan bir pilan yaki mu’essese dégenlik. Emma xitay hökümiti buninggha kelgende qet’iy pixsiqliq qilmaywatidu” dégen. U gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénzning tetqiqat netijisige asasen, Uyghur élide 40 tin artuq orunda “Yépiq terbiye lagérliri” barliqi we bu orunlargha kétidighan maddiy küch we adem küchini hésablighanda merkizi hökümetning hazirghiche bu orunlarni qurup chiqish üchün 680 milyon yüen chiqim qilghanliqini bildürgen.

Rayin tam maqaliside yene, yépiq terbiye lagérlirining xitay hökümitining yillardin béri Uyghur élide yürgüzüp kelgen xitaylashturush siyasitining bir dawami ikenlikini eskertken. Jümlidin u xitay hökümitining Uyghurlarni “Yépiq terbiye lagérliri” gha qamashtin ilgirimu, ularning milliy örp-adetlirini we hetta pikir qilish usulinimu özgertishke urunup kelgenlikini, mejburiy yosundiki qayta terbiye kurslirini we mejburiy usul oynash pa’aliyetlirini uyushturghanliqini, xitayning Uyghur élidiki nomur qoyush sistémisida Uyghur bolushning öziningla 10 nomur, künde namaz oquydighan bolushning yene bir on nomurgha bedel bolghanliqini yazghan.

Hazir yépiq terbiye lagérlirigha a’it ashkariliniwatqan kishini chöchütidighan détallar bilen birlikte bu lagérlar arqiliq xitay hökümitining zadi néme qilmaqchi boluwatqanliqimu qattiq endishe qozghawatqan yene bir muhim mesilidur. Rayin tam maqaliside bu heqte mulahize yürgüzüp töwendikilerni bayan qilghan: “Hazirche bu türme sistémisigha a’it nurghun détallar yoshurulmaqta we namelum turmaqta. Shuning bilen birge, bu lagérlarning tüpki meqsitining néme ikenlikimu téxi tamamen éniq emes.

Bu orunlar mejburiy halda idiye terbiyisi élip bérish orunliri qilip ishlitiliwatidu. Bezi emeldarlar bolsa xitay hakimiyitige qarshi turushi mumkin dep gumanlan’ghan kishilerni solash arqiliq bu orunlarni yene “Aldini élish orni” qilipmu ishlitiwatidu. Mesilen, eng az ikki jayda 40 yashtin töwen herqandaq kishining “Zorawanliq peyda qilish éhtimali bar ewlad” dep qarilip qamaqqa élin’ghanliqi melum. Yene bir jehettin alghanda, bu lagérlar yene bir jaza wasitisi we bir tehdit süpitide qolliniliwatidu. Bu lagérlarda yétiwatqanlarning beziliri qamaq jazalirigha uchridi. Bezilirige qanchilik yatidighanliqi dep bérilgen bolsimu, emma yene nurghunliri bu merkezlerde muddetsiz halda tutup turuluwatidu. Bundaq öz meyliche tutqun qilish herikiti pütkül bir milletke éghir bir wehime saldi. . . Onlighan, minglighan a’ililer bir-biridin juda qilindi. Pütkül bir medeniyet jinayet bilen qarilandi. Xitay yerlik emeldarlar bu heriketning meqsitini teswirlesh üchün “Ösmini tazilash” yaki “Zeherlik ot-chöpni tazilash üchün ximiyilik dora chéchish” dégendek kishini chüchütidighan sözlerni ishletmekte”
Rayin tamning bayan qilishiche, xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyghan bu atalmish qayta terbiye lagérlirini birla söz bilen teswirlesh, yaki uni bashqa xil weqeler bilen qiyas qilish qatarliqlar yéterlik yaki toghra bolmaydiken. Emma shundaqtimu u özining Uyghur élide yüz bériwatqanlarni oxshitish toghra kelse töwendikidek baha béridighanliqini bildürgen we: “Shinjang jenubiy afriqadiki irqiy ayrimichiliqqa oxshap qalidighan, resmiyleshken irqchiliq siyasiti yürgüzülidighan hem shundaqla shimaliy koréyege reqib bolalaydighan bir saqchi dölitige aylandi” dégen we mundaq dep eskertken: “Bu yerde weziyetning yenimu éghirliship mangidighanliqidin ensiresh üchün yéterlik seweblirimiz bar. Yéqinda bir qanche Uyghurning mushu merkezlerde ölgenlikige a’it melumatlar ashkarilandi. . . Mushu xil lagér qurulushlirining köpiyiwatqanliqidin qarighanda xitay hökümiti özining pilanlighan nishanigha yettuq, dep qarawatqandek emes”.

Hénriy shajéski rayin tamning 20 yildin buyan Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan bir tetqiqatchi ikenlikini, shunga uning sözlirining diqqetke élinishi kéreklikini bildürdi. U sözide rayin tamgha oxshash kishilerning yenggillik bilen söz qilmaydighanliqini, eger u Uyghur élini shimaliy koréyege we ilgiri jenubiy afriqada élip bérilghan irqchiliq siyasitige oxshatqan bolsa xelq’ara jama’et buninggha diqqet qilishi we buninggha tégishlik tedbir élishi kéreklikini eskertti.Muxbirimiz irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: