Amérika Dölet Mejlisi Guwahliq Yighini: “Shinjang Xitayning Pen-Téxnika Tejribixanisigha Aylinip Qaldi”

2018-05-23
Amérika dölet mejliside ötküzülgen "Sün'iy eqil we uning kishilik hoquqqa élip kelgen aqiwiti" namliq guwahliq bérish yighinida awam palata ezasi, tom lantos kishilik hoquq komitétining qosh re'islirining biri randi xulgrén ependi riyasetchilik qilmaqta. 2018-Yili 22-may, washin'gton.

Amérika dölet mejliside ötküzülgen “Sün’iy eqil we uning kishilik hoquqqa élip kelgen aqiwiti” namliq guwahliq bérish yighinida awam palata ezasi, tom lantos kishilik hoquq komitétining qosh re’islirining biri randi xulgrén ependi riyasetchilik qilmaqta. 2018-Yili 22-may, washin’gton.

 humanrightscommission.house.gov

Amérika dölet mejlisi awam palatasining bir kishilik hoquq komitéti seyshenbe küni guwahliq bérish yighini chaqirip, sün’iy eqil téxnikisi xitay hökümiti Uyghurlargha qarshi ishletkendek xata ishlargha ishlitilse, uning insanlargha qanchilik selbiy aqiwetlerni élip kélidighanliqini otturigha qoydi. Yighinda yene Uyghur aptonom rayoni buning tipik misali ikenliki, xitayning mezkur rayonda sün’iy eqil téxnikisini qollinip, ijtima’iy kontrolluqni yolgha qoyuwatqanliqi, buning bashqa döletlerge kéngiyishining qandaq aldini élish mesilisi muzakire qilindi.

“Sün’iy eqil we uning kishilik hoquqqa élip kelgen aqiwiti” namidiki mezkur guwahliq bérish yighini amérika awam palatasi tom lantos kishilik hoquq komitétining sahibxaniliqida chaqirilghan bolup, awam palata ezasi, tom lantos kishilik hoquq komitétining qosh re’islirining biri – randi xulgrénning riyasetchilikide ötküzüldi.

Randi xulgrén yighinning échilishida sözligen sözide, sün’iy eqil téxnikisining insan hayatini qoghdash, mulazimet tennerxini azaytish, kishilik hoquqni qoghdashni asanlashturushqa paydiliq bolushtek ewzelliklerge ige bolsimu, lékin xitayning bu téxnikini suyi’istémal qilip, Uyghurlargha qarshi ishlitiwatqanliqini tenqid qildi.

U mundaq deydu: “Men yéqinda yawropa parlaméntining kishilik hoquq shöbe komitétida sözligen sözümde xitayda sün’iy eqil yumtali we yüz tonush yumtallirini öz ichige alghan teqiblesh téxnikisining keng kölemlik orunlashturulup, Uyghurlargha qarshi qolliniwatqanliqigha da’ir nurghun xewerlerning barliqini körsitip öttüm. Xitay hökümiti shinjangdiki Uyghurlargha qarshi turush taktikisida ularni ötkür téxnikini sinaydighan sinaq ornida qollinishtek orwélche yol tutup keldi. Téxnologiyeni xata ishqa ishlitishtek bu qilmishning xitaydin bashqa döletlerge tarqilish mumkinchiliki mewjut.”

Randi xulgrén 17‏-may küni tom lantos kishilik hoquq komitétining yene bir re’isi, awam palata ezasi jéymis mikgowérin bilen yawropa parlaménti kishilik hoquq komitétigha guwahliq bergen. U guwahliq sözide xitayning sün’iy eqil téxnikisini Uyghurlargha qarshi qolliniwatqanliqini tekitligen idi.

Seyshenbe kündiki yighinda yéngi amérika bixeterlik merkizining aliy derijilik tetqiqatchisi pa’ul shar guwahliq bérip, istibdat döletlerning qolidiki sün’iy eqil téxnikisining kishilik hoquqqa nahayiti zor tesir körsitidighanliqi, buning küchini en’gliyelik yazghuchi orwélning tesewwur qilip baqmighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Istibdat döletler öz xelqining ehwaligha da’ir ghayet zor sanliq melumatlargha érishelise, bu sanliq melumatni döletning kontrolluqini kücheytishke ishlitishi mumkin. Aptomatik yüz tonush téxnikisi bixeterlik kamérasi bilen birleshtürülse, bu orwélning “1984” namliq romanidikidek chong sheherlerdiki kéche-kündüz nazaret qilish mumkinchilikini ishqa ashuridu. Eger sün’iy eqil kompyutér yaki eqliy téléfon arqiliq toplan’ghan sanliq melumatlar bilen birleshtürülse, bu orwélmu tesewwur qilip baqmighan derijide bir kishining mijez xaraktéri, alaqisi, qiziqishi, arzu-isteklirini omumyüzlük nazaret qilish qoralgha aylinidu”.

Pa’ul shar guwahliq sözide yene insanlarning digital dewride yashawatqanliqi, uning digital, yeni reqemlik pa’aliyetlirining hemmisi sanliq melumat ambirida saqlinidighanliqini bildürüp, eger kishiler bu sanliq melumat ambirigha érishelise, bashqilarning kechmishini igilepla qalmay, uning kelgüside néme ish qilidighanliqini perez qilalaydighanliqini bildürdi.

U: “Insanlar eqliy téléfon, jughrapiyelik orun, tor axturush we izdesh tarixiy, torda mal sétiwélish, alaqe, ijtima’iy taratqulargha kirish, élxet, tékist yollash, téléfon alaqisi we shuninggha oxshash sanliq melumatlar jughlan’ghan bir digital dewrde yashimaqta. Herqandaq biri bu sanliq melumatlargha érishelise, u kishilerning kechmishini igilepla qalmay, uning kelgüside néme qilidighanliqinimu perez qilalaydu. Shunga, sün’iy eqil bolmay turup, bu qeder zor kölemdiki sanliq melumatlarni bir terep qilish mumkinchilik yoq” dep körsetti. Uning körsitishiche, kim dunyaning sün’iy eqil téxnikisida yétekchilik orunni igilise, shu özining qimmet qarishini bu téxnikigha singdüridiken. Pa’ul shar, “Shunga, amérikining sün’iy eqil téxnikisida yétekchilik orunda turushi intayin zörürlüki” ni bildürdi.

Yighinda awam palata ezasi randi xulgrén yighinda yene gheyriy hökümet éléméntlirining sün’iy eqil téxnikisidin paydilinip kétishidin endishe qilidighanliqi, ularning hökümetler bilen hemkarliship kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilish éhtimali barliqini bildürdi.

Randi xulgrén mundaq deydu: “Ijtima’iy taratqu we intérnétni suyi’istémal qilip, keng kölemlik uchur toplash we bu uchurlar asasida hadisilerni heyran qalarliq derijide toghra mölcherleshke da’ir yéqinqi xewerler shexsiy mexpiyetlik mesilisidiki endishilerni qozghidi. Yuqiriqi suyi’istémalgha da’ir bezi hadisiler sün’iy eqil téxnikisigha chétilidu. Oxshashla bu téxnika yene istibdat döletlerning öktichilerni yoqitishi yaki kishilik hoquq qoghdighuchilirini teqib qilish we ulargha parakendichilik sélish üchün ishlitilishi mumkin. Eger sün’iy eqil téxnikisidin ibaret bu alwasti kontroldin chiqip ketse, hökümetler bilen hemkarlishiwatqan biresmiy hökümet éléméntlirining kishilik hoquqqa mislisiz xilapliq qilishigha mislisiz imkaniyet yaritip béridu”.

Yighinda awam palata ezasi jéymis mikgowérn, xitayning sün’iy eqil téxnikisini Uyghurlargha qarshi ishlitiwatqanliqidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürgen. U bu qétimqi guwahliq bérish yighinigha özi shexsen qatnashmighan bolsimu, u özining bu mesilidiki endishisini yighin’gha yazma nutuq yollap, otturigha qoydi. U: “Biz sün’iy eqil téxnikisining kishilerni kontrol qilishqa ishlitiliwatqanliqini körüwatimiz. Xitay özining bu téxnologiyeni ishlitish iqtidarini dawamliq östürüp, shinjangdiki Uyghurlarni kontrol qilishqa ishlitip keldi. Tashqiridiki Uyghurlar xitayning ichidiki uruq-tughqanlirining jazalinishidin ensirep, ular bilen bolghan alaqisini üzüp tashlidi” dep tekitligen.

22‏-Maydiki guwahliq bérish yighini xitay hökümitining Uyghur rayonida sün’iy eqil téxnikisini qollinip, Uyghur jem’iyitining barliq sahelirini kontrol qiliwatqanliqi, yüz tonush apparati, ijtima’iy krédit sistémisi, tor we téléfonlarni nazaret qilish, barmaq izi, d n a, awaz ewrishkilirini yighish qatarliqlar arqiliq kishilerni teqib qiliwatqanliqi, uning yene yighiwélish lagérlirini qurup, az dégende bir milyon Uyghurni bu lagérlarda tutup turuwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan, bu qilmishlar xelq’ara jama’etning diqqitini qozghawatqan mezgilde chaqirildi.erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: