UyghurIlidiki “Yéngi Gulag” Témisi Xelq’arada Zor Ghulghula Qozghimaqta

UyghurIlidiki “Yéngi Gulag” Témisi Xelq’arada Zor Ghulghula Qozghimaqta (1)

2018-05-21
Amérikidiki Uyghur adwokat nuri türkelning "Yéngi gulag" témisida "Döletlik baha" zhurnilining aliy muherriri jéy nordlin'gér ötküzgen söhbitidin körünüsh. 2018-Yili 15-may.

Amérikidiki Uyghur adwokat nuri türkelning “Yéngi gulag” témisida “Döletlik baha” zhurnilining aliy muherriri jéy nordlin’gér ötküzgen söhbitidin körünüsh. 2018-Yili 15-may.

 ricochet.com

Ötken birnechche yilda Uyghurlar diyarida ijra bolushqa bashlighan siyasiy basturushlarning merkezlik halda Uyghurlarning milliy kimliki, medeniyiti, diniy étiqadi qatarliqlarni nishan qiliwatqanliqi melum. 2018-Yilining bashliridin tartip bu xildiki siyasiy basturushlarning asasiy shekli herqaysi jaylardiki “Terbiyelesh merkizi” namida mewjut boluwatqan yighiwélish lagérlirida ghayet zor sandiki Uyghurlarning qamilishida eks étishke bashlidi. Shuning bilen birge dunyadiki dangliq gézit-zhurnallardin bolghan “Wal strét zhurnili”, “Nyo york waqti”, “Washin’gton pochtisi”, “Muhapizetchi”, “Télégraf”, CNN, roytérs qatarliqlarning hemmiside bu xil yighiwélish lagérliri hemde uninggha qamalghan Uyghurlarning qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqi, bu xil lagérlarning bundin kéyin qaysi yönülüshke méngish mümkinliki qatarliqlar heqqide köplep melumatlar yer aldi.

Yéqinda amérikidiki “Döletlik baha” zhurnilining aliy muherriri jey nordlin’gér amérikidiki dangliq söhbet supiliridin “Rikoshey munbiri”da 15-may küni mexsus mushu témini merkez qilghan halda amérikidiki aktip siyasiy pa’aliyetchi, adwokat nuri türkel bilen söhbetleshti. Jey nordlin’gér özining yéqinda élan qilghan mushu heqtiki mexsus maqali’isida Uyghurlar diyarida köplep qurulghan “Terbiyelesh merkezliri”ni sabiq sowét ittipaqida 1930-yillardin bashlap ewj alghan “Gulag” namidiki siyasiy lagérlargha oxshatqan idi.

Bu qétimqi söhbette jey nordlin’gér aldi bilen Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning ghayet zor derijide yamanliship kétiwatqanliqining bir ipadisi “Gulag” sheklidiki terbileyesh merkezlirining shiddet bilen köpiyiwatqanliqi, nöwette bu “Gulag”lardin zor kölemlik bir qirghinchiliqning hidliri güpüldep purawatqan bolsimu, dunyaning bu ishqa téxiche sel qarap kéliwatqanliqini, shunga bu mesile heqqide tepsiliy bir söhbet ötküzüsh üchün bügünki pa’aliyetning teshkillen’genlikini bayan qilip ötti.

Bu qétimqi söhbetning sahibxaniliqini üstige alghan jey nordlin’gér shuningdin kéyin Uyghurlar heqqide qisqiche chüshenche bérip ularning özliri “Sherqiy türkistan” dep atap kéliwatqan wetinide uzun yillardin buyan xitay hökümitining basturush we zulum obyékti bolup kelgenlikini bayan qilip ötti.

Shuningdin kéyin söz alghan nuri türkel nöwette Uyghurlar diyaridiki zulumning adettikiche haldin halqip ketkenlikini, jümlidin xitay hökümitining Uyghurlarni basturushqa sozulghan qollirining chet’ellergiche uzirawatqanliqini, shu sewebtin chet’ellerdiki Uyghurlarning hazir “Otning ichide köygendin téshida köygen yaman” dégendek weziyette ikenlikini bayan qilish bilen söhbetni bashlidi.

Shuningdin kéyin jey nordlin’gér söz élip, birmidiki rohin’ga musulmanliri duch kelgen bir étnik türkümni qiriwétish herikitini bérma hökümitining “Bir qisim qoralliqlarni yoqitish herikiti” dep chüshendürginidek bu xildiki ehwalni nöwettiki Uyghurlargha qandaq tetbiqlashqa bolidighanliqini soridi.

Nuri türkel bu mesile heqqide chüshenche bérip, Uyghurlarning lughitide “Térrorluq” dégen sözningmu mewjut emeslikini, xitay hökümitining ötken ottuz-qiriq yildin buyan xelq’aradiki weziyetning özgirishige asasen “Yerlik milletchi”, “Islam esebiyli’ik”, “Térrorchi” dégendek namlarni ijat qilip, özlirining Uyghurlarni basturush herikitini xelq’aragha perdazlap körsitish wasitisi qiliwalghanliqini, qismen Uyghurlarning zorluq küch arqiliq qelbidiki ghezepni ipadileshlirige qarapla Uyghurlarning qarshiliqini “Térrorluq” dep eyibleshning qilche asasi yoqluqini bayan qildi.

Jey nordlin’gér Uyghurlar diyarida ötken yildin buyan birdinla yamanliship ketken siyasiy weziyetning bu jaygha yéngidin partiye sékrétari bolup kelgen chén chu’en’go bilen zich baghlinishliq ikenlikini, netijide hazir bir milyondin artuqraq Uyghurning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi, chén chu’en’goning bolsa natsistlar gérmaniyesi zamanisida “Gawlaytér” dep atalghan natsistlar partiyesining rayonluq sékrétarlirigha neqeder oxshaydighanliqini tekitlidi.

Nuri bu heqtiki ehwallarni testiqlighach Uyghurlarning 1950-yillardin tartipla xitay bingtu’eni, kompartiye komitéti we “Qorchaq Uyghurlar”din teshkil tapqan “Aptonom rayonluq hökümet” qatarliq üch qat hökümranliq astida yashap kéliwatqanliqini, emdilikte bolsa ashu “Qorchaq” orundiki Uyghurlarghimu türlük siyasiy bednamlarning artilip, “Terbiyelesh merkezliri”ge élip kétiliwatqanliqini bayan qildi. Shuningdek nöwette bu xildiki tutqunning köplükidin ghayet zor qorqunch tuyghusining hemmila jaygha yéyilghanliqini, shu sewebtin héchkimmu özining qachan bu lagérlargha baridighanliqini bilelmes bolup qalghanliqini, bu jaylargha barghan Uyghurlarning ayighi chiqmas “Idiye özgertish” herikitining qaynimigha gherq bolidighanliqini bildürdi.

Nuri turkel buninggha ulapla bu xildiki yighiwélish lagérlirigha minglighan, onminglighan Uyghurlarning qamalghanliqi melum bolsimu, ujaylardin chiqalighan Uyghurlarning yoq déyerlik ikenliki, xitay hökümitining xewerlerni qattiq kontrol qilishi, hetta bu xil lagérlarning mewjutluqini inkar qilishi seweblik bu lagérlarning ichki qismidiki köpligen ehwallarning yenila tashqi dunyagha namelum halda turuwatqanliqini körsetti.

Nuri turkel Uyghurlar diyaridiki “Yighiwélish lagérliri “heqqide söz bolghanda xitay hökümitining néme üchün mushu xildiki eslihelerge bu qeder zor küch serp qilishigha yoshurun’ghan ichki we tashqi seweblerni diqqettin saqit qilishqa bolmaydighanliqini, bolupmu Uyghurlar diyaridek xitay zéminining altidin birini teshkil qilidighan hemde xitayning nöwettiki “Bir belwagh bir yol qurulushi”ning utuqluq bolush-bolmasliqigha zor derijide tesir körsiteleydighan bu zéminning xitayning zor kölemlik nopus köchürüsh layihesi üchünmu “Muqim” bolushi zörür ikenlikini, yene kélip nöwette ijra boluwatqan assmilatsiye siyasiti üchünmu bu xildiki lagérlarning muhim rol oynawatqanliqini, Uyghur milliy kimlikining mewjutluqi xitaylarning neziride kelgüsidiki siyasiy malimanning piltisi, dep qariliwatqanliqini körsetti.

Nuri türkel bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda “Döletlik baha”gha oxshash nopuzluq axbarat organlirining Uyghurlar mesilisi üchün mushundaq zor hejimlik söhbetlerni teshkillishining Uyghurlar mesilisining xelq’arada bilinishige zor ehmiyetke ige bolidighanliqini bildürdi.

Bu qétimqi söhbetning dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun. eziz

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/yengi-gulag-05212018160731.html?encoding=latin

 

 

UyghurIlidiki “Yéngi Gulag” Témisi Xelq’arada Zor Ghulghula Qozghimaqta

(2)

2018-05-23
Lopnur nahiyesidiki "Yépiq terbiyelesh merkez" ini yuqiridin kelgen emeldar közdin kechürmekte.

Lopnur nahiyesidiki “Yépiq terbiyelesh merkez” ini yuqiridin kelgen emeldar közdin kechürmekte.

 yuli.gov

Ötken birnechche yilda Uyghurlar diyarida ijra bolushqa bashlighan siyasiy basturushlarning 2018-yilining bashlinishigha egiship téximu qabahetlik tüs éliwatqanliqi xelq’aradiki axbarat wasitiliride barghanséri da’imliq qiziq témilardin bolup qéliwatqanliqi melum. Bolupmu bu jehettiki basturush herikitide asasiy wasite boluwatqan “Terbiyelesh merkizi” namidiki idiye özgertish orunlirining ichki qismidiki bir qisim ehwallarning ashkara bolushigha egiship gherb dunyasidiki bir qisim nopuzluq gézit-zhurnallarda bu orunlarni “Yighiwélish lagéri” dep atash, shuningdek 2-dunya urushi mezgilidiki natsistlar gérmaniyesining irqiy qirghinchiliq pa’aliyetlirige sélishturush hadisisi otturigha chiqishqa bashlidi.

Uyghurlar diyardiki ene shu xil weziyet heqqide chet’elliklerni téximu tepsiliy xewerdar qilish meqsitide amérikidiki nopuzluq gézit-zhurnallardin biri bolghan “Döletlik baha” gézitining aliy muherriri jey nordlin’gér ötken hepte amérikidiki aktip siyasiy pa’aliyetchi, adwokat nuri türkel bilen mexsus tor söhbiti ötküzgen idi.

Shu qétimliq söhbetning dawamida jey nöwettiki éghir siyasiy weziyetning Uyghurlar diyaridiki Uyghur nopusigha omumi jehettin qandaq qabahet tuyghusi bériwatqanliqini soridi. Nuri türkel bu heqte toxtilip, nöwette Uyghurlar diyaridiki kishilerning ehwalini “Pichaq söngekke yetken” dep teswirleshke bolidighanliqini, Uyghurlarning mangghan-turghinining hemmisi nazaret astida bolghachqa ularni “Üsti ochuq türme” muhitida yashimaqta, déyishke bolidighanliqini, bu halning heqiqetenmu “Orwél”che tüs alghan bir qabahetlik jem’iyetni shekillendürgenlikini bildürdi.

Nuriy türkel shu qatarda nöwette bu xil yighiwélish lagérlirigha solan’ghan kishilerning sani alliqachan bir milyondin éship ketkenlikini, shunga nöwette Uyghurlar diyarida bu xil keng kölemlik tutqunning ziyankeshlikige uchrimighan birmu a’ilini tapqili bolmaydighanliqini, yene kélip nöwette mexsus yash we ottura yash erlerning nishanliq halda tutqun obyékti boluwatqanliqini, buning bilen birdinla qaranchuqsiz qéliwatqan balilarning hökümet bashqurushidiki dariltamlargha yaki xitay ölkilirige ewetiliwatqanliqini, buning ochuq-ashkara “Ijtima’iy qayta qurush” sheklini éliwatqanliqini bayan qildi.

Ariliqta jey nordlin’gér nöwette mezkur yighiwélish lagérlirigha qamalghan kishilerning zor kölemlik qirghinchiliqqa duch kélish éhtimali heqqide uning qandaq oylaydighanliqini sorighanda nuri türkel nöwette melum boluwatqan “Asta sür’etlik öltürüsh shekli”diki ehwallargha birleshtürgen halda xitay da’irilirining “Tüp yiltizidin yoq qilish lazim”, “Pak-pakiz qurutuwétish lazim” dégendek qebih ibarilerni ishlitishi shundaq bir éhtimalliqni algha süridighanliqini bildürdi.

Jey nordlin’gér shuningdin kéyin Uyghurlar bir millet süpitide mushundaq bir zor krizisqa duch kéliwatqan mezgilde amérikidiki alaqidar hökümet organliridin Uyghurlar üchün némilerni telep qilidighanliqini soridi. Nuri türkel bu mesile heqqide amérika siyasiy sehnisidiki marko rubiyu, kristofér simit qatarliq shexslerning Uyghurlar heqqidiki ochuq xetliri üchün Uyghurlarning minnetdar ikenlikini, emma shuning bilen birge amérika hökümitining ashkara sorunlarda ashkara bayanat élan qilishini, shuning bilen birge amérika metbu’atlirida Uyghurlar heqqidiki melumatlargha téximu köplep orun bérilishni telep qilidighanliqini, shuning bilen birge amérika hökümitining ilgiriki “Soghuq urush” mezgilidikige oxshash yawropadiki memliketler bilen bu mesilide hemkarliq ornitishi lazimliqini bildürdi.

Nuri türkel sözining axirida natsist gérmaniyesining yehudiylarni zor kölemlik qirip tashlishidek tarixiy tragédiyening xuddi mushu yosunda bashlan’ghanliqini, shu waqittimu kishilerning millet türkümi we diniy étiqadigha asasen lagérlargha qamalghanliqini, buning nöwettiki dunya üchün bir jiddiy hadise, dep qarilishi lazimliqini tekitlidi.

Ayrim ziyaritimizni qobul qilghan nuri türkel nöwette herqaysi jaylarda muhajirette yashawatqan Uyghurlarning bu jehette qilalaydighan ishliri toghriliq söz qilip, Uyghur muhajirlirining özliri turushluq döletning hökümetlirige Uyghurlarning ehwali heqqide muraji’et qilishi lazimliqini tekitlidi.

Melum bolushiche, nöwette bu xildiki tor söhbetliri Uyghurlar diyarining ehwalini chet’elliklerge bildürüshte bekmu ehmiyetlik bolup, amérikidiki eng dangliq radiyo istansiliridin bolghan “Döletlik xelq radi’osi”mu 22-may küni birleshme agéntliqning muxbiri gérriy shi bilen mexsus Uyghurlar heqqide tor söhbiti ötküzgen.eziz

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: